ZERI I ÇAMËRISE ÇAMËRIA

ZEJNEL HUSA BURRE I BURRIT

2011-11-17T13:11:00.000-08:00

(Kenge e vjeter çame)

Zejnel Husa(1) burre i burrit

I vuri frerin kaurit,

ruajti kalane e Sulit,

kalane e Sulit e roi,

duaj te mirr arhjigoi,

me koke te ti e pagoi,

Zejnel Hyse, ku me je,

nje muaj muhasere,

sose rizak, xhephane,

se leftonje me More(2),

me More e me Junan(3),

me dufeqe, jatagan,

mbronje vent, mbronje vatan.

O Zejnel Husa me derte,

me palle ne dore mbete,

per vatanin tent ç'u trete.

Zejnel, te penes veziri,

nga dovleti vjen tagdiri,

bres i ardhur nga Misiri.

1) Zejnel Husa ishte nga paresia e Margelliçit. Me shoqeruesit e tij te armatosur mbrojti kalane e Sulit gjate rrethimit me 1854 nga armata greko-arvanite e komanduar prej gjeneralit arvanit Thodhori Griva. Thedhori Griva ishte shqiptar ortodoks nga Preveza me origjine dhe rridhte nga dera e famshme e Gjin Bue Shpates, por fatkeqesisht ne emer te kryqit dhe ortodoksise masakronte bashkekombasit e tij muslimane. Theodhori Griva ishte anetar i organizates famekeqe dhe ekstremiste ortodokse Finiqi Eteria e cila luftonte per fitoren e kryqit mbi gjysmehenen. Gjate kesaj lufte u dogj gjithe Cameria lindore dhe u masakruan me dhjetra fshatra çame.

2)Moreja eshte krahine ne Peloponez e cila gjate atyre viteve ishte e banuar nga arvanite, pra shqiptare ortodokse. Te udhehequr nga Theodhori Griva ushtrite arvanite dhe ato greke vershuan ne Cameri me thirrjen "Perpara me kryqin ne nje dore dhe ne tjetren thiken." dhe masakruan bashkekombasit e tyre myslimane.

3) Junan= Grek (ne dialektin çam).

SHKATERRIMI I EPIRIT NGA PAUL EMILE

2011-06-29T09:35:00.000-07:00

SHKATERRIMI I EPIRIT NGA PAUL EMILE

SHKRUAN ABEDIN RAKIPI

Epiri dhe Iliria ishin dy nga vendet me te
shkaterruara nga pushtimi i eger Romak i cili duke
hasur ne rezistencen e forte te popullit Iliro-Epiriot
ushtroi nje dhune te papare ne trojet tona duke
djegur, vjedhur , masakruar fshatra te tera dhe bere
skllever me qindra mijera njerez. Straboni shkruan se
Epiri dhe Iliria duke qene zona malore kishin me pare
nje popullsi te dendur duke marre parasysh faktin qe
vargmalet i sherbenin atyre shpesh si strehim dhe
mbrojtje per muaj apo vite me rradhe. Por tani shkruan
Straboni per shkak te luftrave te pafundme ndaj
romakeve , shkaterrimit te vendit nga keta te fundit,
marrja e qindra mijera veteve skllever dhe spastrimi i
pafund nga ushtrite romake te banoreve te Ilirise dhe
Epirit i kane bere keto troje te shkretuara dhe te
mjera. Ai shton se edhe vete Orakulli i Dodones hesht
dhe bashkohet me keqardhjen universale ndaj Epirit(1).
Njeriu dhe tirani me i madh qe çoi ne shkaterrimin dhe
depopullimin e Epirit ishte Paul Emile dhe ushtrite e
tij romake qe me barbarizmat e tyre te pafundme çuan
ne zbrazjen e Epirit nga popullsite autoktone Epiriote
dhe ne nje mjerim te madh. Ai vetem ne nje dite dogji
70 qytete ose qyteza te Epirit dhe po brenda nje dite
shiti si kafshe dhe me cmim delesh 150.000 Epiriote ne
pjeset e tjera te perandorise romake duke i dhene
Epirit nje nga goditjet me te tmerrshme te historise
se tij(2). Ndersa Mannert i ne studimet dhe librat e
tij i quan Epirotet barbare dhe jo greke duke thene :
« ne kete menyre popullsite barbare te Epirit dhe kjo
zone u kthye ne nje shkretetire te madhe dhe pa asnje
vlere dhe zoterimi i kesaj zone me shume i bezdiste
romaket sesa ti jepte atyre tashme ndonje perfitim
ekonomik » duke qene se popullsite e Epirit sapo
gjenin mundesite ngriheshin ne kryengritje te
armatosura , shtypja e te cilave i kushtonte shtrenjte
romakeve ne ushtare dhe arme. Duke qene se pas
shkaterrimi te Epirit ai nuk kishte me asnje dobi
financiar per romaket ata nuk ndertuan as edhe nje
rruga te vetme qe kalonte neper pyjet e dendura te
maleve Epiriote(3). Epiriotet ishin sipas tyre njerez
te eger dhe barbare ashtu sic i quanin edhe greket dhe
sulmonin karvanet romake qe kalonin neper Epir duke i
plackitur ata dhe marre rob ushtaret apo qytetaret
romake per lirimin e te cileve pastaj kerkonin lirimin
e nje numeri te caktuar epirotesh qe mbaheshin rob ne
burgjet romake. Kane qene me qindra romaket si Paul
Emili qe kane sulmuar dhe rrenuar trojet shqiptare te
Epirit duke shkaterruar nje kulture mijera vjeçare
Epirioto-Ilire dhe duke i imponuar atyre me dhune
krishterimin, ndaj shume shqiptare sot qe mendojne se
feja e te pareve te tyre eshte krishterimi gabohen
rende sepse feja e te pareve te tyre jo vetem qe nuk
ishte krishterimi por krishterimi ishte armiku i tyre
i betuar sepse romaket i kthyen ata te skllever dhe
kafshe pune duke mos pasur asnje respekt per kulturen
Epiroto-Ilire e cila ishte nje nder kulturat e para
dhe me te vjetra qe ndihmoi ne formimin e Romes dhe
zhvillimin e saj. Kultura dhe zhvillimi i forte
ekonomik i Epirit i beri romaket qe ta shohin Epirin
si nje krahine te rrezikshme qe mund te behej rivali i
Romes ne çdo moment ndaj edhe shkaterrimi i tij ishte
i domosdoshem. Per me teper ata tmerroheshin nga
menyre sesi Epirotet i mbronin trojet e tyre te lashta
dhe te befasuar nga kjo trimeri dhe vendosmeri i
quajten ata barbare dhe te eger duke i diferencuar nga
greket qe ishin nenshtruar romakeve pa ndonje
rezistence te forte dhe domethenese. Shembulli i
shkaterrimit te Epirit mund te krahasohet edhe me
shkaterrimin dhe djegjen e Kartagjenes nga Roma duke
qene se Kartagjena ishte rivale dhe armike e
perjetshme e Romes deri ne djegjen dhe zhdukjen e saj.
Kjo dhune dhe perulje qe i eshte bere popullit tone te
lashte nuk duhet harruar kurre dhe eshte gabim i
pafalshem historik te pranosh me krenari se
krishterimi eshte feja e te pareve tane sepse do te
ishte njesoj sikur ti thoje 150.000 sklleverve Epirote
se ne jemi Romake dhe ju mohojme ju dhe gjakun tuaj.

(1) Ae priseis quidem temporibus, sicul monni,
quanquam et aspera esset , tamen hominuni copia
florebut et Epirus universa et Illyrichum. Nunc
pleraque cultoribus carent, et quoe habitantur in
vicis et ruderibus supersunt. Sed et oraculum
Dodonoeum deficit, quemadmodum et reliqua ( STRABONI
LIBRI I 7TE)
(2) Hora quarta signum ad diripiendas urbes datus est
militibus, tantaque proeda fuit, ut in equitem
quadringeni denarii, pedibus duceni diciderentur,
centum quinquagintia millia capitum humanorum
abducerentur Muri deinde direptarum urbium diruti sunt
: ea fuere oppida circa septuraginta (TIT. LIV., libri
XLV kapitulli 34)
(3) Mannert : « Geographie der Griechen und Romern »

ABEDIN BEU ME TRIMA

2011-06-28T02:57:00.000-07:00

( Kenge e vjeter çame kushtuar Abedin Pasha Dinos  i cili ne 1878 ishte edhe minister i puneve te jashtme te
Perandorise Osmane dhe personalisht perfaqesoi jo vetem Perandorine Osmane ne Konferencen e Berlinit,
po edhe vete popullin çam. Plani dhe strategjia qe ndoqi, dhe mbrojti Perandoria ishte qe çameria smund
ti jepej Greqise, sepse ajo ishte Shqiptare, dhe fakti qe vete Ministri i Puneve te Jashtme te Perandorise
ishte çam nga Preveza e çamerise e provonte kete.)

                                     Abedin beu me trima
                                     U vervit si vetetima,
                                     Junanit ja beri “Prima”,
                                     si miut qe se nxen brima.
                                     Me jataganin ne dore
                                     kapaklli e me pisqolle,
                                     “destur” mbi greker u hodhe,
                                     ca nga ca i zun’ me dore.
                                     Ç’e pandehu Junan qeni,
                                     te qerdhes Jorgo gumeni?!
                                     Lule Abedin Pasha,
                                     Lum Shqipria qe te ka.

1) Jorgo Gumeni ishte shqiptar ortodoks nga Gumenica dhe drejtonte ushtrite greko-arvanite qe masakruan çamet. Ai ishte anetar i organizates ekstremiste fetare Finiqi Eteria

BETIMI I TMERRSHEM ISLAMIK ÇAM

2011-06-27T15:56:00.000-07:00

BETIMI I TMERRSHEM ISLAMIK ÇAM

Betimi me i rende qe kane bere çamerit nder shekuj te cilin se shkeli askush, sa ishte gjalle. Çuditerisht per te gjithe ky betim eshte nje betim i paster islam. Eshte e çuditshme sesi sot disa njerez pretendojne ti bejne çamet qafira dhe laike. Ja pra per ata qafira vjen si deshmi nje fakt i pamohueshem: Betimi i tmerrshem çam, i cili ishte aq i shenjte per ta saqe edhe vete shkrimtaret e huaj e shenojne ate ne librat e tyre. Keta ishin çamet deri dje. Ky betim i ka rrenjet e tija ne Kuran ku Allahu thote: Ai qe flet te verteten nese e ka thene ate vertete le te kerkoje qe nese ai genjen te bjeri mbi te mallkimi i Allahut. Cilet jane ata sot?

Lidhur me sa bëhet fjalë, J. G. SH., duke ripërtërirë pikë për pikë pohimet e P. Aravantinoit të përshkruara në veprën e vet "H. tis I"(A., 1856, fq. 168-169), në librin e tij "I. tis P. I."(A. 1985, fq. 82-83), vëren: "I kurrërrejtshëm është betimi i tyre, i quajtur «shart»(kusht, konditë, marrëveshje, betim, zotim –I.D.H.), të cilin çamërit e përmendin kur janë të gatshëm të mos shkelin marrëveshjet a zotimet e tyre...Ky betim është si vijon: «U i jap(filanit) këtë shart për(aksh çështje); po të mos e mbaj, të jem jashtë Musàfëve që zbriti hazreti Musa; të kem ndarë gruan time me 3, me 4, me 7 dallakë(mallkime) dhe të jetë si kahpé(putanë) e fëmilët e mi bàshtora(doçër); të jem i përjashtuar nga abdesi(pastrimi i pjesshëm para faljes se namazit se myslimaneve), nga marhamài(peshqìri) dhe nga tespìhu; të mos më merren parasysh as lutjet; të jem i përjashtuar nga ramazani dhe nga bajramët. Në e shkelça këtë shart, të dal para gjiqit të Allahut i veshur me lëkurën e dosës dhe të thom se kam pirë klumështin e saj; të bi zinâ(mëkat, kurvëri) me nanën time në portën e Qabês(tek varri i Muhamedit, a. s.) dhe ki shart që bi e që e vulos me glisht, të zihet si i Koqìnit."(çam betimshkelës, i cili u dënua rreptësisht nga gjyqi hyjnor). Siç tregojnë çamërit, betimin e tmerrshëm dhe të habitshëm të mësipërm thuhet se askush nuk e shkeli ndonjëherë.

IBRAHIM PASHA HEROI I CAMERISE

2011-01-12T14:24:00.000-08:00

IBRAHIM PASHA HEROI I CAMERISE

Shkruan : Abedin Rakipi

Per shume njerez ndoshta emri i ketij burri te madh shteti do te jete i panjohur, dhe kjo jo rastesisht.

Jo rastesisht sepse nomenklatura greko-sllavo-komuniste ka ushtruar per 50 vjet mbi popullin tone jo vetem diktat te eger politiko-ekonomik por edhe nje diktat historik qe çoi ne fshirjen e memories 500 vjeçare te kombit tone apo siç e specifikojne ndryshe « periudha e erret e popullit shqiptar », duke fundosur ne harrese figura te shquara qe emrin dhe memorien e popullit tone e ngriten lart dhe e çuan deri ne mijera milje larg.

Nje nder keto figura eshte edhe Ibrahim Pashe Çami nga Parga e Çamerise.

Ibrahim Pashe Çami babai i te cilit ishte detar lindi ne vitin 1494 ne Parge te Çamerise. Qe i vogel do te rrembehej nga piratet Veneciane dhe do tju shitej si sllav Osmaneve ne Stamboll. Ibrahim Pasha do te blihej nga shtepia Sulltanore e Sulltan Selimit te I-re dhe do te kalonte femijerine e tij ne Manica, te Anadollit perendimor. Gjate femijerise se tij ai do te miqesohej me Sulltan Sulejmanin e Mrekullueshem duke qene se kishin te njejten moshe, dhe kur ky i fundit u emerua zyrtarisht Sulltan, pas vdekjes se babait te tij, Ibrahimit ju dhane poste te larta te Perandorise Osmane duke u kulminuar me emerimin e tij si Kryevezirin e Madh te I-re (Grand Vezir) te Perandorise Osmane. Ai filloi si mirembajtesi i shqiponjave te Sulltanit por emerimet e tij dhe ngjitja ne hierarkine e Perandorise u shpejtuan aq shume saqe ju ai ju lut Sulltan Sulejmanit qe te mos promovohej aq shpejt nga frika se do te krijoheshin zhelozi te rrezikshme brenda hierarkise drejtuese te Perandorise. I kenaqur me modestine e Ibrahim Pashe Çamit Sulltan Sulejmani i Mrekullueshem i premtoi atij se kurre sdo te denohej me vdekje gjate mbreterise se tij, edhe nese ky gabonte rende. Edhe pasi u emerua Kryevezir i Madh, Sulltani vazhdonte ti ofronte atij dhurata te shumta dhe fuqia e tij filloi te behej Absolute ne hierarkine Osmane, pikerisht ashtu si fuqia e Sulltanit te cilit ai i bindej.

Ibrahim Pashe Çami u martua me motren e Sulltan Sulejmanit te Mrekullueshem duke hyre ne histori si dhendri i pare shqiptar (Damat) i Dinastise se Famshme Osmane duke qene se ishte shqiptari i pare qe martohej me motren e nje Sulltani Osman. Kjo s'kishte ndodhur kurre me pare ne histori.

Pallati i tij i mrekullueshem qendron akoma ne ditet tona ne Stamboll dhe quhet « Muzeu i Arteve Turko-Islamike ». I ndertuar mbi nje koncept te pagabueshem mbrojtes (Ibrahimi kishte armiq te frikshem) pallati i tij eshte e vetmja rezidence e ndertuar nga dikush jashte Dinastise Osmane qe meritonte te quhej pallat i mrekullueshem. Kjo tregon influencen e madhe qe kishte Ibrahim Pashe Çami tek Dinastia Osmane dhe familja mbreterore.

Ne kuadrin diplomatik puna e Ibrahim Pashe Çamit me Krishterimin Perendimor ishte nje sukses i plote. Duke e portretizuar veten e tij si « Fuqia e vertete qe fshihet pas Sulltanit », Ibrahimi perdori nje sere taktikash per te arritur marreveshje te favorshme me liderat e fuqive Katolike. Diplomatet Veneciane e citonin ate edhe si « Ibrahimi i Mrekullueshem ». Ne 1533 Ibrahim Pasha arriti qe ta binde Mbretin e Perandorise se Shenjte Romake (Holy Roman Empire), Karlin e Madh qe Hungaria te kalonte nen sundimin Osman duke u bere keshtu vasal i Perandorise Osmane.

Ne 1535 ai arriti nje merreveshje diplomatike kolosale me Francis-in e I-re, marreveshje e cila i dha Frances te drejta tregtare ne territoret Osmane, ne shkembim te nje aleance kunder Habsburgeve. Kjo marreveshje do te konkretizohej me mavovra ushtarake detare te perbashketa, duke perfshire faktin qe gjithe Flota Osmane e drejtuar nga Hajredin Pasha te bazohej ne Toulon, ne jug te Frances gjate vitit 1543.

Ibrahim Pashe Çami ishte nje komandant i shquar i Sulltan Sulejmanit por nje pakujdesi e çastit gjate luftes kunder Persise Safavide do ti kushtonte atij shume shtrejt dhe do te ishte fillimi i renies se tij. Gjate kesaj fushate ushtarake ai i dha vetes se tij nje titull i cili permbante veten Sulltan. Ky titull ishte « Serasker Sulltan » qe do te thote « Sulltani i Ushtareve », por fatkeqesisht ky titull do te perdorej nga rivalet e tij politike si nje sfide ndaj Sulltan Sulejmanit te Mrekullueshem. Rivalet e tij e perdoren kete incident si arme kunder Ibrahimit. Gjate periudhes qe Ibrahimi ishte Grand Vezir, pra Vezir i Madh brenda pallatit mbreteror kishte plasur nje konflikt mes dy grave te Sulltan Sulejmanit Roxelanes e cila ishte nje ish-skllave e krishtere nga Ukraina e cila pas konvertimit ne Islam do te behej gruaja e preferuar e Sulltan Sulejmanit dhe Mahidevranit, gruaja tjeter tashme ish-e preferuar e Sulltanit. Duke qene se Roxelana donte qe Sulltani i ardhshem te behej nje nga djemte e saj filloi intrigat e saj kunder Mahidevranit dhe Ibrahim Pashes i cili mbajti anen e grupit te Mahidevranit siç beri edhe Hajredin Barbarosa. Duke qene se Roxelana kishte mbledhur rreth vetes gjithe rivalet politike te Ibrahim Pashe Çamit dhe gjithe ata qe ishin xheloze per pushtetin gati-absolut qe Sulltani i kishte akorduar mikut te tij te femijerise, ajo filloi qe te krijoje ingriga te paverteta kunder tij. Ne fakt Roxelana filloi te perhapi lajmin dhe gjoja Ibrahim Pasha po pergatiste nje konspiracion kunder Sulltan Sulejmanit. Por ajo kishte arritur kulmin kur kishte bindur Sulltan Sulejmanit qe te vriste djalin e tij sepse kinse ky i fundit pergatiste bashke me Ibrahim Pashe Çamin konspiracion kunder te jatit. Sulejmani i verbuar nga besimi total qe kishte te gruaja e tij mbyti djalin e tij me duart e veta. Pasi arriti qe te siguronte fronin sulltanor per djalin e saj Hurrem-i Sulltan siç u quajt me vone Roxelana, do ti kthehej kesaj here oponentit te saj Ibrahim Pargaritit. Ajo bashke me grupin kundershtar te Ibrahim Pashes do ta bindnin Sulltanin qe Ibrahim Pasha duhej eliminuar sepse pergatiste nje komplot te rrezikshem kunder vete Sulltan Sulejmanit.

Por kjo nuk ishte e lehte duke qene se Sulltan Sulejmani nuk e kishte harruar betimin qe i kishte bere mikut te tij te femijerise, betim i cili ishte se ai kurre nuk do e kishte denuar me vdekje Ibrahim Pashen. Por siç duket disa teologe qe bashkepunonin me Roxelanen do ti jepnin Sulltan Sulejmanit nje fetva (Gjykim fetar) i cili i lejonte qe ta terhiqte betimin e bere mikut te tij me kusht qe ai te ndertonte nje xhami ne Stamboll. Sulltan Sulejmani ja komunikoi fetvane Roxelanes 7-te dite para ekzekutimit te Ibrahimit, dhe darkoi me mikun e tij vetem per vetem 7 dite rresht per ti dhene atij mundesine qe te arratisej nga vendi ose ti merrte jeten vete Sulltanit. Ne vitin 1536, 13 vjet pas emerimit te tij si Vezir i Madh Ibrahim Pashe Çami do te ekzekutohej me urdher te Sulltan Sulejmanit.

Do te zbulohej me pas ne letrat e Ibrahim Pashes qe ai nuk pergatiste asnj komplot kunder Sulltan Sulejmanit, dhe qe ai ishte ne dijeni per pergatitjen e ekzekutimit te tij nga Sulltani por megjithate vendosi qe te mos arratisej dhe i qendroi besnik deri ne fund Sulltan Sulejmanit te Mrekullueshem, duke e merituar keshtu titullin qe i dhane Venecianet : « Ibrahimi i Mrekullueshem ».

Pasi morri vesh te verteten Sulltan Sulejmani u pendua me shume keqardhje per gabimin e pafalshem qe beri ndaj mikut te tij te femijerise dhe karakteri i tij ndryshoi ne menyre dramatike. Hidherimi i atij arriti deri ne ate pike saqe gati hoqi dore nga detyra e Udheheqesit te Shtetit duke mbetur pra gati formalisht si Sulltan. Hidherimi dhe keqardhja e tij per Ibrahim Pashe Çamin shfaqen edhe ne poezite e tij ne te cilat edhe 20 vjet pas vdekjes se Ibrahimit ai vazhdimisht e permend Ibrahimin si shembullin me te mire te miqesise se sinqerte dhe te dashurise qe mund te kete nje mik i sinqerte deri ne ate pike sa te sakrifikoje jeten e tij per besnikerine. Sulltan Sulejmani shpesh shfaqte trajta te karakterit te tij qe i ngjanin Ibrahimit, mikut te tij te femijerise.

Edhe pse burimet greke e paraqesin Ibrahim Pashe Çamin si grek duke qene se greket zoterojne artin e pervetesimit te çdo gjeje te mire, ai nuk ishte gje tjeter veçse nje prej bijve dhe heronjve te Medhenj te Çamerise.

KUSHTRIMI ÇAM

2010-12-21T13:31:00.000-08:00

Shpallet kushtrimi çam publikisht publikisht. Ky kushtrim eshte veper e shkrimtarit dhe atdhetarit çam Abedin Rakipi dhe eshte shkeputur nga vjersha e te njejtit autor me titull ZGJOHUNI PER CAMERINE. Ky kushtrim le te sherbeje vellezer si nje arme e forte qe do te bashkoje te gjithe çamet nen flamurin e lirise.

KUSHTRIMI ÇAM

Folu bijve te Prevezes ,

te marrin fjale e te mos lekunden

se vet Zoti e mbolli faren tone ne Cameri.

Si nje ze nga Kallamata qe ngjall varre e çon shpata,

vjen kushtrimi nga Janina ,

çohet ne kembe gjithe Gumenica,

vrapojne djem pleq nga Filati,

ndizet zjarr e flake Kosturi.

O Meçove, Meçova e vjeter

sa çame solle me vete

derdhet populli ne mejdan

amanet Camerine e kane.

Del ne bedena Ali Pasha ,

vijne kuaj te bardhe nga Parga ,

Ej o nene Paramithia po buçet sot me ezan

po lidh besen Cameria te luftojme per vatan,

lidhur zemrat thone se bashku:

Cameri te qofshim fale.

Margelliç o gur e shkemb

gjithe keta burra ngrite ne kembe,

del me valle Osman Taka

vijne flamure e trima nga Arta ,

lufton me krajlat Hasan Tahsini

i thote Europes jam Cameri,

godet me pene Faik Konica

pabesite e barbareve nga Atika.

Kaleron Abedin Dino

Shqipetar Abedin Cami,

na çe kemi Follorine, ljufte e gjak per Camerine

sihni si ist dheu sot , vllastimi te mblidhesine,

to benje vllezre ljuft per tat dhe per Shqiperine.

Vjen nje ere nga Ajdonati

dhe s’leshon flamur nga dora

bini trima mbi Junane ,dushmani na zu vatane

bini per nenen Cameri se neve na erdhi ora.

Libri "Labirinthi i nje tranzicioni"

2009-12-26T14:37:00.000-08:00

Libri "Labirinthi i nje tranzicioni" i shkrimtarit Kadri Lutfi Ali, nje kryeveper qe premton se do te konkuistoje publikun se shpejti.

Libri "Labirinthi i nje tranzicioni"

2009-12-26T14:33:00.001-08:00

Libri "Labirinthi i nje tranzicioni" i shkrimtarit çam Kadri Lutfi Ali, nje kryeveper qe premton se do te konkuistoje publikun.

MASAKRA A PARE NDAJ CAMEVE 1611

2009-01-26T11:19:00.000-08:00

Kryengritja e Dionisit ne 1611

Shkruan Abedin Rakipi

Revolta e 1611 u pergatit nga Dionisi Metropolit(peshkop) i Larises. Pasi tentoi me se koti qe te ngrinte nje kryengritje ne Thesali(1), ai u largua nga Greqia per ne Spanje, dhe me pas Itali per te pergatitur nje kryengritje te re. I shtytur edhe nga premtimet e shumta qe i bene atij Francezet per ta mbeshtetur (2), Dionisi u rikthye ne Greqi dhe zgjodhi Janinen si shesh beteje. Kjo zgjedhje mund te shpjegohet nga fakti se ai ishte Epirot, dhe sipas Sarros eshte per kete arsye qe Dionisi vendosi te luftonte, per ta çliruar Epirin nga zgjedha Osmane(3). Me 7 shtator 1611 Dionisi ne krye te nje ushtrie prej 1000 vetesh sulmoi dy fshatrat myslimane te Granices dhe Zaravuçit, ne veri-lindje te Paramithise(4) duke ushtruar ndaj myslimaneve nje dhune te pashembullt dhe masakra masive. Naten e 10-11 shtatorit ata hyne ne Janine.(5) Shtepia e shqiptarit Asllan Pasha (Pashai asokohe i Janines) ishte objektivi i tyre i pare. Asllan Pasha sebashku me gruan e tij munden te shpetojne per nje qime duke u hedhur nga dritarja e shtepise se tyre qe shkrumbohej nga flaket.(6) Te nesermen myslimanet qe e kishin marre veten nga ky sulm surprize i Dionisit dhe ushtrise se tij ju kundervune me ane te nje kundersulmi te shpejte atyre dhe Janinoteve ortodokse qe u bashkuan me ta dhe shume shpejt revolta u shtyp. Dionisi i cili e ndjeu veten te humbur, shkoi te strehohej ne shpellen e “Jan Prodromit” (7) , por nuk arriti ti rezistoje gjate kerkimeve te shumta te Osmaneve, me ne krye shqiptarin Asllan Pasha. Asllan Pasha donte tju jepte nje mesim te mire kryengritesve qe kishin masakruar me qindra familje myslimane ne qytetin e Janines dhe ne fshatrat perreth, ndaj pasi arriti ta kapi te gjalle Dionisin, pa bere as gjyqin me te vogel, e denoi ate per krimet qe ai kishte bere ndaj myslimaneve me djegje per se gjalli ne hell. Dionisi u poq per se gjalli ne hell dhe pasi u ballcamos u transportua ne gjithe Greqine qytet me qytet deri ne Stamboll. Kryengritja vetetime e Janines ne 1611 e konsideruar si nje revolte pak sinjifikative, eshte perkundrazi shkendija paralajmeruese e vullkanit te madh ortodoks te Revolucionit Grek qe do te shperthente ne 1822. (8)
Deri ne ate kohe qyteti i Janines dhe zonat perreth duke perfshire edhe Çamerine kishin privilegje te veçanta te trasheguara qe nga kalimi i Janines nen sundimin Osman ne kohen e KaraSinan Pashes, pas marreveshjes qe Janinotet bene me vete Sulltanin. Keto te drejta dhe keto privilegje i gezonin edhe zonat perreth. Fatkeqesisht sipas te dhenave historike Dionisi kishte lindur ne nje fshat te Epirit, ne nje nga fshatrat e Paramithise, por ishte me origjine greke, dhe disa nga njerezit qe e mbeshteten ate ishin Epirote ortodokse, edhe pse pjesa derrmuese e tyre ishin greke te vendosur ne Epir, ose nga Thesalia. Nuk ishte hera e pare qe ai drejtonte nje kryengritje, sepse edhe ne vitin 1600 ai kishte drejtuar kryengritjen e vargmaleve te Agrafes ne Peloponez. Pas kesaj kryengritjeje (1611) qe i kushtoi jeten disa qindra çameve muslimane, dhe disa qindra janitoteve muslimane, Qeveria vendore Osmane vendosi qe ti reduktoje keto te drejta dhe privilegje, ndaj te gjithe banoreve te zones, duke pasur frike, riperteritjen e kryengritjes nga elementet radikale ortodokse. Ne fakt ajo reduktoi vetem te drejta siç ishin psh, mbajtja e armeve ne qytete, mbajtja e me shume se nje arme ne shtepi, grupimet e ndryshme, perveç atyre qe mbaheshin ne kishe etj, dhe ne asnje menyre nuk reduktoi te drejtat egzistenciale te banoreve. Ata vazhduan te jetonin te lire dhe te qete edhe pse humben disa privilegje dhe te drejta qe deri atehere i kishin pasur te njejta me muslimanet. 1611 ishte ndergjegjesimi perballe nje problemi te ri per Osmanet dhe çamet myslimane, dhe i detyroi ata qe te merrnin disa vendime te reja. Vendimet e reja ishin reduktimi i disa te drejtave per ortodokset ekstremiste kryengrites dhe pervetesimi i me shume te drejtave nga çamet myslimane. Nje nder vendimet qe ndermorri pashai shqiptar i Janines se asokohe Asllan Pasha ishte largimi i te gjithe elementeve te rrezikshem greko-ortodokse qe morren pjese ne kete kryengritje gjakatare nga zona e keshtjelles se Janines. Keshtu nga zona e keshtjelles se Janines u larguan nje pjese e grekeve dhe ne keshtjelle u vendosen çamet myslimane dhe çifutet. Ishte pikerisht Asllan Pasha ai qe morri vendimin qe çelesat e keshtjelles se Janines tja linte çameve myslimane dhe çifuteve. Keshtu pra zona e keshtjelles se Janines u popullua me shqiptare myslimane dhe çifute, dhe ortodokset u vendosen nen nje autoritet disi me represiv. Duhet theksuar fakti se ne ate kohe shume greke ortodokse qe ishin vendosur ne qytetin e Janines nga Dhespoti Bizantin Mikael Komneni humben privilegjet dhe u debuan nga qyteti qe tashme kaloi ne duart e çameve. Greket kete kryengritje duke qene se ne te morren pjese edhe shume greke e quajne si luften e drejte te epiroteve per liri. Fakt i rendesishem historik eshte se ne kete kryengritje kishtare morren pjese edhe Suliotet e zones se Llakes se Sulit, te bashkuar me greket, ne nje aleance kishtare ortodokse kunder çameve myslimane.
Por ajo qe lexuesi shqiptar duhet te dije jane edhe mendimet e dy historianeve bashkekohore te Dionis Filozofit duke qene se çdo burim historik i sotem ne e kemi vetem nga ata, sepse ishin ata te dy qe na sollen te dhenat historike rreth kesaj kryengritjeje deri ne ditet tona. Te dyja burimet qe ne posedojme kane sjelle shume kritika te rrepta per Dionis Filozofin.(9) Maksimou Peloponnissiou ose me sakte Maksmi nga Peloponezi, na revelon fakte te sakta dhe shume preçize te kesaj revolte sepse edhe ai vete jetonte ne momentet e ketij evenimenti.
Per sa i perket autorit te Kronikes Anonime ne mund ta hedhim poshte idene e Sarros i cili mendon se Maksimi ose nje nga nxenesit e Maksimit eshte autori i kesaj vepre.(10) Ju me te drejte do te pyesni perse? Eshte e qarte per ne sot se eshte e pamundur qe ky shkrimtar anonim qe na ka lene nje veper kaq preçize te kete qene nje nga nxenesit e Maksimit ose Maksimi vete sepse ne tekst gjejme data te fillimt te shekullit te 18-te atehere qe Maksimi jetoi ne fillimin e shekullit te 17-te, pra ne periudhen kohore te zhvillimit te kesaj kryengritjeje. (11)
Por siqoqofte ne te dyja tekstet Dionis Filozofi tregohet si “gjakatar, kriminel, i pameshirshem” etj. Psh ne tekstin e Maksimit rreth Dionis filozofit gjejme fjalet: “djall, i pameshirshem, mashtrues, dinak, ujk” etj, ndersa tek Kronika Anonime gjejme fjale si : “armiku i qenies njerezore” etj.(12)
Keshtu pra nese datat e shekullit te 18-te nuk do te ishin prezente ne dokumentin e dyte, mund te behej konfuzion, por prania e ketyre datave le pak vend per konfuzion, ndaj ne sot mendojme se Kronika Anonime eshte nje kompilim i nje autori tjeter ne shekullin e 18-te i cili ka perdorur fakte nga Maksimi dhe nga autore te tjere. Fatkeqesisht zjarri qe dogji qytetin e Janines ne vitin 1820 dogji gjithashtu edhe nje pjese te konsiderueshme te dokumentave historike qe gjendeshin ne te, dhe ne sot kemi informacion shume te limituar rreth kesaj kryengritjeje.

Por perse Maksimi e shpreh me fjale kaq te ashpra dhe kaq denigruese personifikimin e Dionis filozofit ?

Ne mendojme se ky denigrim dhe kjo armiqesi qe Maksimi ndien ndaj Dionis Filozofit e gjen origjinen e saj ne tre ndjenja te ndryshme:

1) Frika e turqve, te cilit do ti kishin rekomanduar Maksimit qe ti bente thirrje popullsise per mos tu ngritur me ne kryengritje. Dionisi nuk paraqitet nga Maksimi ne vepren e tij si nje hero por si nje kriminel.

Ne fakt ne mund ta hedhim poshte kete supozim sepse Maksimi ne shume vepra te tjera i trajton turqit si tirane te eger, si te pameshirshem etj. Kjo tregon qarte se Maksimi nuk ka frike nga reagimi i turqve perderisa i quan si te tille, dhe vete ky fakt hedh poshte supozimin tone te pare, qe turqit mund ti kene sugjeruar Maksimit qe te shkruaje ne kete menyre rreth Dionis Filozofit.

2) Horrori i revoltes se humbur nga greket. Maksimi nuk mund ta duroje dot kunderpergjigjen ushtarake te Osmane te drejtuar nga shqiptari Asllan Pasha, e cila i shtypi dhunshem kryengritesit e drejtuar nga Dionis Filozofi duke e djegur kete te fundit te gjalle. Kjo na çon ne refleksionin e trete :
3) Mungesa e pergatitjes ushtarake te Dionisit, te ndjekesve te tij dhe te asaj pjese te popullates greke qe i perkrahu, per te sulmuar nje superfuqi te tille si Perandoria Osmane. Maksimi e akuzon rendshem Dionisin se e ka çuar popullaten drejt nje aventure te çmendur te pergatitur kaq keq, por te perfunduar akoma me keq. (13)

Sigurisht nuk ishte hera e pare qe greket benin nje kryengritje ne Epir, sepse ne Akarnani nje kryengritje e tille ndodhi 20 vite para asaj te Dionis Filozofit, dhe edhe atehere kryengritesit greke kishin qellim hyrjen ne Janine dhe debimin e drejtuesve shqiptare te Janines, dhe gjithashtu nuk ishte hera e pare qe kryengritje te tilla ishin shtypur menjehere nga turqit dhe shqiptaret myslimane. Por dallimi ndermjet kryengritjeve te meparshme dhe asaj te vitit 1611 ishte se kjo e fundit e detyroi Asllan Pashen qe te mbante nje qendrim te rrepte dhe te merrte vendime te ashpra kunder elementit ekstremist ortodoks, si dhe vrasjen e te gjithe kryengritesve me ne krye Dionis Filozofin. Duke qene se shume Janinote grekofone morren pjese ne kete kryengritje Perandoria Osmane me ne krye perfaqesuesin e saj ligjor ne vend, shqiptarin Asllan Pasha kuptoi se greket e Epirit e kishin thyer marreveshjen qe Janinotet bene me Sinan Pashen para rreth 200 vitesh, e cila ju garantonte privilegje qe ju ishin garantuar shume pak vendeve ne Perandorine Osmane, dhe vendosi qe te gjithe greket e Janines te nxirren jashte qytetit dhe ne te te vendosen shqiptaret myslimane dhe çifute.

Ne nje pjese te vepres se tij Maksimi shkruan per Dionisin:

“ Zoti yne, pse e çuat boten drejt kesaj revolte gjakatare, pse sot fshatrat kryengritese jane te djegura, shtepite te braktisura, dhe fushat plot me kufoma ? Nena ska me femije, dhe femijet jane jetime (duke nenkuptuar qe Dionisi vrau dhe i çoi baballaret e tyre drejt vdekjes se sigurt), dhe ju u dogjet per se gjalli, dhe u derguat ne Stamboll.”

Kritikat e shumta qe i jane bere Dionis Filozofit ishin mese te drejta, sepse ishin bere edhe nga vete njerezit e tij. Kjo kryendritje ishte e panevojshme sipas shume shkrimtareve, perfshi edhe atyre greke, sepse ne ate periudhe kohe Perandoria Osmane Epiroteve ju kishte garantuar te gjitha te drejtat, dhe i kishte respektuar ato. Por Dionisi ne kete kryengritje i mbeshtetur dhe genjyer si gjithmone nga Franca, masakroi barbarisht me qindra myslimane shqiptare dhe pak turq, duke ngjallur ne kete menyre edhe nga ana e familjeve te viktimave te masakruara nje reagim shume te eger. Ne te gjitha shtepite e myslimaneve qe Dionisi hyri masakroi gjithe familjet, pa dallim seksi dhe moshe, dhe me pas i dogji shtepite. Me hyrjen e tij ne Janine ai masakroi gjithashtu me qindra njerez te pafajshem, dhe nje nder lojrat e tij te preferuara ishte qe ti digjte njerezit per se gjalli brenda shtepive, ndaj edhe shqiptari Asllan Pasha pasi e kapi te gjalle, e dogji per se gjalli qe ai vete ta ndiente se sa kishin vuajtur qindra viktimat çame qe Dionisi kishte masakruar. Kjo eshte faza e pare e masakrimit te popullsise çame dhe ky vit (1611) shenon fillimin e masakrave masive ndaj çameve myslimane, e cila do te perfundonte ne vitin 1946 me masakren e famshme te Filatit.

(1) D. Sarros Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq. 176
(2) C. Paparrigopoulos – Histoire de la nation grecque T. 5 fq. 629
(3) C. Sathas La Grèce sous la turcocratie fq. 120
(4) C. Mertzios Révolte de Dionysos le philosophe fq. 81-90 ne Epirotica Chronica 1938
(5) D. Sarros Chronique anonyme – ne Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq. 176
(6) D. Sarros Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq. 181
(7) E njohur sot edhe me emrin « Vrima e Skilozofit »
(8) D. Sarros Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq. 182
(9) D. Sarros Chronique anonyme – dans Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq. 182
(10) D. Sarros Chronique anonyme – ne Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq. 183
(11) D. Sarros Chronique anonyme – ne Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq. 210
(12) D. Sarros Chronique anonyme – ne Logos Stiliteftikos Maximou peloponnissiou- fq 180
(13) D. Sarros. – p. 195-196

GJENOCIDI ÇAM, FAZA E KATERT VITI 1854

2008-11-13T07:04:00.000-08:00

GJENOCIDI ÇAM, FAZA E KATERT VITI 1854

SHKRUAN ABEDIN RAKIPI

DEMET QE I BENE ÇAMEVE ARVANITET THEODHOR GRIVA, THEODHOR ZEKA, DHE SPIRIDON KARAISKAQI (Djali i Gjergj Karaiskaqit)

Gjenocidi çam u zhvillua ne 7 faza kryesore qe ç’populluan paraprakisht Çamerine nga popullsia e saj autoktone myslimane. Keto 7 faza u zhvilluan si me poshte:

Faza e pare ishte ajo e zhvilluar gjate kryengritjes ortodokso-greke ne vitin 1611, e drejtuar nga Dionis Filozofi, peshkop i Larises, i cili pasi konkordoi me Francen, filloi kryengritjen ne Janine dhe fshatrat perreth, se bashku me 1000 kryengrites. Fshatrat myslimane te Janines, Granica dhe Zaravuçi ne çameri u masakruan krejt nga Dionisi dhe kryengritesit, dhe pas hyrjes se tyre ne Janine gjithe myslimanet e Janines u therren si bageti. Edhe vete shqiptari Asllan Pasha, pashai i asokohe i Janines arriti te shpetoje per fije nga dritarja e shtepise se tij sebashku me gruan e tij, duke i shpetuar masakres. (Jannina ville d’Epire fq 87)

Faza e dyte ishte ajo e vitit 1772 ku 200 familjet myslimane te fshatit te Dervishanit, ne Çameri u masakruan nga kusaret gjakatare Suliote. Sulejman Çapari, nga Margelliçi i Çamerise, ne krye te nje ushtrie prej 9.000 çamesh, sulmoi çerdhet Suliote per tu hakmarre, per kete masaker. (Llambros Koutzonikas, History of Suli)

Faza e trete ishte ajo e viteve 1821-1829 gjate Revolucioni Grek ku kryengritesit filluan masakrimin e çameve myslimane, djegien e fshatrave dhe xhamive ne skajet e Çamerise Jugore kryesisht ne kazane e Nartes qe perben nje nga qytetet jugore te Çamerise. Kollokotroni gjate Revolucionit i bindi disa lidera çame qe te bashkoheshin ne ate kohe me forcat greke ndaj per kete ata u ftuan ne Peloponez qe te firmosnin nje aleance te fshehte shqiptaro-greke. Delegacioni shqiptar drejtohej nga Tahir Abazi dhe 1500 trupat shqiptare muslimane qe duhet ti bashkoheshin grekeve drejtoheshin nga Prronjo dhe Capari. Gjate rruges Tahir Abazi, i revoltuar nga djegia e fshatrave, prishja e xhamive dhe e teqeve, si dhe i keqtrajtimeve të myslimanëve shqiptare, hoqi dorë nga vazhdimi i udhëtimit drejt Peloponezit dhe u kthye në Artë. Aty ai u bëri të njohur bejlerëve çamë dhe drejtuesve të tjerë shqiptarë të Shqipërisë së Poshtme, veprimet e dhunshme që kishin ndërmarrë kryengritësit grekë ndaj familjeve myslimane dhe institucioneve të kulteve fetare myslimane. Ky lajm i kobshëm, mjaftoi që krerët shqiptarë të hiqnin menjëherë dorë nga aleanca me kryengritjen greke e të bashkoheshin me Hrushit Pashën qe ishte asokohe komandanti i ushtrise osmane, (K.Biri, "Arvanites oi dories tou neotorou elenizmou", Athinë, 1961., f.346).

Faza e katert dhe ajo e cila trajton ky shkrim eshte ajo e vitit 1854 ku armata greko-arvanite, e drejtuar nga Theodhori Griva, Spiridon Karaiskaqi, dhe Theodhor Zeka masakruan me dhjetera fshatra te Çamerise Lindore dhe Jugore.

BEJDESHÀTI, mulla Qemal Daut agà(1822-1854). Në kohë lufte me gradë mirallaji. Më 1854 një armatë greke e prirë nga gjeneralët Spiridon Karaiskaqi e Theodhori Griva, te dy me prejardhje shqiptare- po i afrohej Çamërisë së Mesme, afër skajit jugor të së cilës gjëndet edhe fshati Dhrohomí. Mulla Qemali mblodhi bashkëkuftëtarët çame që në rast lufte përbënin allajin e prirë prej tij dhe u doli përballë mësyesve grekë paksa në jug të rrjedhës së lumit Gliqi, në afërsi të fshatit me të njëjtin emër. E kundërmësyrë njëherit edhe nga njësi të tjera çame të prira nga Hamit bej Çapari, Zejnel Husa etj., armata greke zuri ta ngadalësonte ca nga ca përparimin, derisa më në fund u ndal në rrjedhën e lumit Kalamà. E goditur pastaj edhe nga luftëtarët e sapombërritur nga Labëria nën drejtimin e Mahmud bej Vlorës, ajo u shty rrëmbimthi mbrapsht. Dikur kundërmësyesit u gjëndën pranë qytetit Nartë, ku armata greke vazhdonte të mbante ende të rrethuar mbrojtësit e kalasë. Në përbërjen e kundërmësyesve për çarjen e brezit të rrethuesve, allaji i prirë nga mulla Qemali arriti i pari brenda qytetit. Gjithnjë në luftime fyt për fyt, dikur ra i vdekur pas disa plagëve nga goditje shpate. Ai ishte “trim i tërbuar”(gojëdhënat). Kjo dëshmohet edhe nga këto vargje: “Të xhumâ më të xhumâ,/ glau e shkrreta hatâ:/ mulla Qemali u vra/ në Nartë, në këshëllâ/ vërvitej si ezhdërhâ./ Mulla Qemal Bejdeshati,/ u bë si që deshi fati,/ se të kish ardhur sahati./ U vërvit Qemal shehiti,/ kordh’ e jatagan ç’i qiti,/ «ilerí», fajkoj bërrtiti,/ sa mori ibrret jeziti,/ Grivë qen’ e çorroditi,/ «rahmë-rahmë» ulëriti”.(I.D.H., “Bilbila e Thëllëza Çame”. La një djalë të vetëm.(1)

BUA-GRIVA, Theodhoraq. Lindi më 1797 në Prevezë. Gjeneral grek me prejardhje shqiptare nga dera e Bua-Shpatëve. Kleft(kusar). Armatol(burrë pushke) me kapedanë me emër si Kaçandóni e Panuarjai, (te dy arvanite dhe vartës të A. p. T). Kryengritës, bashkëveprues me Mavrokordhaton. Nga 1822-si e mbrapa tregoi trimëri të madhe gjatë luftimeve në Akarnani etj. Deshi ta vriste Kollokotroni, po e shpëtoi i vëllai, “Gardhiqoti”. E burgosi dhe e dënoi me vdekje qeveria kryengritëse, po çau burgun e iku fshehtazi. Më 1854 u vu në krye të një armate greke dhe me thirrjen: “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën”, u vërsul nëpër Çamërinë Lindore dhe e përzhiti atë deri në rrjedhën e Kalamait. Fshatra si Forteza, Koriqani, Luzeci etj. thuajse u zhdukën fare. U thye nga luftëtarët çamër e lebër të drejtuar nga Mahmut bej Vlora dhe u ndoq deri përtej Mecovës. Tmerret e tij i përshkroi me hollësi Perevói. Si shpërblim i gjakderdhjeve dhe i gjëmave të bëra prej tij kundër ish-njëgjakësve të vet muslimane , qeveria greke më 1862 i dha gradën mareshal i ushtrisë greke. (“Pyrsos”, fq. 14). Vdiq me 24 tetor 1862.

Eshte interesant fakti se djali i katert i Theodhori Grives dhe i Kallomira Haxhimihalit , Gjergj Bua Griva eshte nje element tjeter shume i rendesishem qe flet qarte me shembullin e vete. Pasi mbaroi Akademine Ushtarake te Athines Gjergj Griva sherbeu ne Divizionin e 10-te te ushtrise greke qe pushtoi Turqine ne 1919. Ai ne kete lufte sherbeu si nen-toger dhe morri pjese aktivisht ne luftimet nderrmjet Izmirit dhe Eskishehirit dhe me pas Burses dhe Sakaryas. Me fillimin e luftes se dyte boterore Gjergj Griva u transferua ne Departamentin e Operacioneve Qendrore te ushtrise greke, duke punuar intensivisht ne planin e mbrojtjes se Greqise veriore alias çamerise. Tre muaj pas pushtimit te çamerise nga Musolini Gjergj Griva pas insistimeve te pafundme te tija u trasferua ne frontin shqiptar, pra ne çameri, si komandant i Divizionit te 2-te ku ai mberriti ne dhjetor te 1940. Siç e dime te gjithe tashme dihet se çfare beri ushtria greke ne çameri nder te tjere edhe Divizioni i dyte i drejtuar nga arvaniti yne Gjergj Griva. Perdhunime, luftime me çamet, grabitje, djegie etj ishin veprat e Grives dhe gjithe Divizioneve te tjera te ushtrise greke. Ky ashtu si vete babai i tij e kishte enderr qe te luftonte ne çameri, ndaj edhe superioreve te tij ju shkruante vazhdimisht letra qe te transferohej ne frontin shqiptar, pra ne çameri. Urrejtja familjare e arvaniteve Griva shfaqet qarte te jeten dhe luften qe babe e bir bene kunder çameve. Pastaj ai krijoi edhe Organizaten X te perbere nga andarte qe vete ata qe hoqen prej tyre e dine se sa te tmerrshem ishin. Por Gjergj Griva nuk urrente vetem çamet, por siç e theksuam edhe me lart edhe turqit. Pas Luftes se 2-te boterore vemendja e Gjergj Grives u fokusua mbi Qipron, shkeputjen e saj nga Sundimi Kolonial Anglez dhe bashkimi me Greqine. Si anetar i Komitetit per Çlirimin e Qipros ai morri drejtimin e ENOSIS dhe sebashku me Peshkopin Makarios i 3-te filluan manovrat per lufte. Ne nentor 1954 ai pergatiti organizaten guerrile EOKA. Ne 1955 ai filloi manovrat ushtarake kunder anglezeve ne qytetet me te medhaja te Qipros nder te tjera edhe Nikosia. Por i kerkuar nga anglezet u detyrua te arratisej sepse Anglia jepte 10.000 paund per koken e Grives. Por pas marreveshjes Londer-Zyrih te 1959 ku Qiprua shpallej Shtet i Pavarur, ai doli nga skuta e tij dhe u kthye ne Athine ku u prit si nje hero kombetar, si njeriu qe i dha lirine Qipros dhe per kete nga Shteti Grek ju dha titulli Gjeneral. Por aventura antiçame dhe antiturke e Gjergj Grives nuk mbaron me kaq. Ne 1968 ai kthehet ne Qipro pas shperthimit te te dhunes interkomunale nderrmjet turqve qipriote dhe grekeve qipriote. Ai morri drejtimin e pergjithshem te forcave dhe ushtrise greke qipriote. Ai drejtoi ne Qipro gjithashtu guerrilat andarte qe masakruan qindra vete ne fshatrat myslimane turke, por ne 1974 pas skadimit te ultimatumit dhene Greqise nga Turqia, Griva dhe Qipriotet e tij greke kapitulluan pas ardhjes se shpetimtareve te Ankarase per te mbrojtur popullsine civile turke nga duart e andarteve te Grives. Edhe pse Gjergj Griva vdiq ne vitin 1974 njerezit e tij ne Qipro vazhduan te njejten politike barbare edhe pas vdekjes se tij. Gjithashtu nje tjeter Grive i famshem ishte Jani Griva i cili lindi ne vitin 1923 dhe u be kryeminister i Greqise gjate vitit 1989.

Spiridon Karaiskaqi eshte djali i madh i arvanitit Gjergj Karaiskaqi, i cili morri pjese heroikisht ne revolucionin grek. Djali ashtu si edhe babai ushqente urrejtjeje te thelle ndaj turqve dhe myslimaneve ne pergjithesi. Ai per kete arsye ne 30 janar ne krye te nje armate andartesh prej 2500 vetesh u derdh mbi qytetin çam te Nartes dhe filloi vrasjet dhe masakrat masive ne fshatrat çame myslimane. Krah per krah me te ne krye te 500 andarteve morri pjese edhe Theodhori Griva qe ne te njejtin moment sulmoi Pese Puset ne çamerine lindore. Motoja e perbashket e tyre ishte : “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën” Masakra te shumta ata kryen gjithashtu ne Meçove Grebene dhe ne fshatrat myslimane shqiptare ne lindje te Janines. Keta arvanite islamofob dhe çamofob u thyen nga vullnetaret çame dhe leber te drejtuar nga vete babai i Ismail Qemalit Mahmud bej Vlora. Mahmud bej Vlora e mundi Griven ne Meçove dhe me pas ne Pese Puset. Disa vite me pare me sakte ne vitin 1831 nje tjeter shqiptar tjeter ortodoks i quajtur Theodhor Zeka nga Grebeneja, i cili ne krye te nje bande andartesh prej 300 vetash sulmoi trupat çame te Mehmet Takes qe kontrollonin Grebenene ne ate kohe. Duke qene se Theodhor Zeka donte te sulmonte Grebenene dhe te vriste vete me doren e tij Mehmet Taken si hakmarrje per vrasjen e vellait te vet Janulla Zeka, kryer nga Mehmet Taka, ai hyri ne Grebene dhe meqe nuk e gjeti Mehmet Taken dogji, vrau dhe plaçkiti te gjitha familjet myslimane shqiptare qe mundi ne qytet. Ne 1832 Theodhor Zeka u perplas ne fshatin Spela me trupat e Mehmet Takes dhe pasi u mund prej ketij te fundit bashke me palikaret e tjere te tij u arratis per ne Greqi. Disa burime thone se ai u fsheh ne malet e Grebenese deri ne vitin 1935 dhe vetem atehere u largua per ne Greqi. Por Theodhor Zeka nuk hoqi dore nga manovrat e tij dhe ne 1853 u rikthye ne Grebene. Ne fillim u ndal sebashku me 300 andarte ne fshatin Lamia dhe ne shkurt ne 1854 u shfaq ne Grebene. Trupa te shumta shqiptare dhe Turkmene e kontrollonin zonen ne ato vite. Theodhor Zeka drejtoi trupat e tij dhe trupa te tjera rebele ortodokse qe u bashkuan me te drejt Meçoves dhe ne 4 Prill 1854 pushtoi nje numer te caktuar fshatrash myslimane ne Meçove. Ne 22 Maj 1854 Theodhor Zeka kaleroi ne krye te trupave te tij neper fshatrat vllahe te rajonit si Samarina, Avdela, Furka, Dençika etj dhe duke i nxitur ata qe te bashkohen me te ne kryengritje, arriti te mblidhte nje trupe prej 2000 burrave qe marshoi drejt Grebenese. Ne te dale te qytetit ndeshi me trupat Turkmene afer fshatit Dimenice, te cilet sapo kishin shtypur nje kryengritje ne nje nga fshatrat greke. Pasi u perplas me 350 trupat qe perbenin garnizonin Turkmen filloi nje beteje e ashper qe perfundoi me humbjen e Turkmeneve duke qene se ishin 7 here me te pakte ne numer sesa trupat e Zekes. Ne ato dite Theodhori Griva kishte rrethuar Meçoven dhe Theodhori Zeka vendosi qe te gjitha trupat e tij ti bashkonte me ato te Grives. Ata u vendosen ne Spela 10 km ne jug te Grebenese per disa kohe ne pritje ta bashkimit me trupat e tjera arvanito-greke te Grives. Osmanet sapo u lajmeruan per veprimet e Zekes derguan drejt Speles shqiptarin Abdi Pasha ne krye te nje ushtrie prej 12.000 vetesh te perbere ne pjesen derrmuese prej çamesh dhe leberish. Gjithashtu shqiptari tjeter Osman Pasha qe drejtonte nje divizion shqiptaresh u nis ne ndihme te shqiptareve myslimane te Grebenese dhe Meçoves te rrethuar nga Griva dhe Zeka. Nje force e ardhur nga çameria e drejtuar nga Çelo Picari nga fshati Picar i çamerise e perbere prej 800 vullnetaresh çame po i afrohej Grebenese dhe Meçoves. Gjithashtu çami tjeter Mehmet Taka me trupat e tij marshoi drejt grekomaneve Griva dhe Zeka. Çamet e Mehmet Takes dhe Çelo Picarit u perplasen me ta ne fshatin Rashove dhe pas tre dite luftimesh qe zgjaten nga 28-31 maj trupat grekomane te Grives dhe Zekes u shkaterruan perfundimisht dhe andartet ortodokse u arratisen si minj ne Greqi.(12)Mahmud bej Vlora duke shitur te gjitha pronat e tija per te paguar dhe armatosur vullnetaret qe luftuan kunder arvaniteve vdiq i varfer ne Stamboll, duke i lene edhe femijet e vete, nder te cilet edhe Ismail Qemalin ne nje varferi te thelle. Mahmud bej Vlora eshte nje nder atdhetaret e shumte çamer dhe leber qe sakrifikuan gjithçka kishin, per te çliruar çamerine nga keta grekomane qe ne emer te kryqit dhe MEGALI IDESE masakruan dhe dogjen me dhjetera fshatra myslimane te çamerise dhe tejgramozite. Ideologjia urrejtjenxitese e Kishes Ortodokse i kishte indoktrinuar aq shume keta arvanite, sa pa piken e turpit therren dhe masakruan nje-gjakesit e tyre çame dhe myslimane. Demet qe i sollen çamerise arvanitet Griva dhe Karaiskaqi ishin te shumta, qofshin ato ne jete njerezore, apo ekonomike. Fshatra te tera te masakruar, te djegur, grabitje te pafundme, perdhunime dhe rrembime te fshatrave çame myslimane etj. Nese disa pseudo-historiane kontemporane keta njerez i quajne “Heronjte shqiptare te Revolucionit grek”, une do ti quaja ata “Jashteqitjet e kombit shqiptar ne sherbim te Greqise dhe Kryqit”. Te quash heronj njerez qe jo vetem qe preferuan kombin grek ne vend te atij shqiptar, por qe duke arritur kulmin masakruan me mijera çamer myslimane ne emer te kryqit dhe Greqise do te thote qarte te lavderosh fanatiket kryqtare ortodokse ne sherbim te Greqise, dhe te ngresh ne historine e kombit shqiptar statuja per tradhetaret e kombit.
Ja çfare thote nje kenge e vjeter çame per keta tradhetare :

TETË DIT' REMEZAN THANË (160)

(141)
Tetë dit' remezan thanë,
telit brezeran ç'i ranë,
mbi vali, mbi kumandanë:
"Djelt' e nanave ku janë?"
5 Mun ne port' e huqumetit
u mbloth bes' e Muhametit;
besa muslimane thanë:
"Do lëftojmë me Junanë.
O Junan, o Junane,
10 dëftona se ç'mënde ke;
mblith asqerr' e poshtë eja,
në daç të të thihet beja.
O Junan, qen i pabesë,
nxorre xerk e doje pjesë!"(3)

(1) Enciklopedia Jugshqiptare Ibrahim D. Hoxha
(2) “Pyrsos”, fq. 14
(3) Bilbila dhe Thelleza çame; Ibrahim D. Hoxha
(4) Junan=grek
(5) Remezan=ramazan çamçe
(6) Huqumet=qeveri
(7) Ne kete kenge popullore çame tregohet sesi muslimanet e Çamerise dhe Laberise lidhen besen kunder sulmeve te Kryqtareve Athino Fanarite dhe bashkepunuesve te tyre Arvanito-Suliote qe luftuan kunder atdhetareve shqiptare, ne emer te kryqit dhe Greqise.
(8) Gen George Grivas Obituaries The Times January 1974
(9) Kofas, John Intervention and Underdeveloppement Greece during the Cold War
(10) Charles Foley The Memoirs of General Grivas
(11) D.G Koutroumpas: He Hepanastasis tou 1854 kai ai hen Thessaleia Idia Epicheireseis en Athenais fq. 68
(12) Crisis of the Ottoman Empire fq. 250-251

FILATI. Kryeqendër e Çamërisë Veriore.

2008-11-08T10:05:00.000-08:00

FILATI. Kryeqendër e Çamërisë Veriore.

Shkruan: Ibrahim Daut Hoxha

Qyteti qëndron mbi tri valëzime kodrinore, po se kur e ka zanafillën dhe si u ngrit ka vetëm hamendësi e jo burime të përpikta. Në njërën nga gojëdhënat thuhet se vajtregtuesi Filo gjatë çlodhjes atje, u shiti kalimtarëve vajin. Me kërkesën e fqinjarëve, në ditë të caktuara ai shpinte atje karvanë të tjerë vajmbartës dhe, kur pa se ajo pikë shitjeje mund të shndërrohej në një nyjë tregtare, atje ngriti një han. Ky han u bë bërthama rreth të cilit ca nga ca fqinjarët njëri pas tjetrit zunë të ngrenin ndërtesat e veta. Mbështetur në mjedisin, mendja e do që Filati të jetë ngritur prej banorëve të ish-vendbanimeve të atyafërme: Gùmanit, Kakàvit, Kastrisë, Mihàlarit, Revanìsë, Savalàtit, Vànërit e ndonjë tjetri, banorë këta që mund të kenë qënë të prejardhur nga gravat madhështore rrotull tij: Gràva e Idris Tiranës(tunel natyror ku mund të strehoheshin rreth 2000 vetë, bagëti etj.), Grava e Ninës, Grava e Savalatit, dy grava të tjera madhështore ndërmjet qytetit dhe malit etj. Po, sido që të ketë qënë, Filati pa mëdyshje e ka zanafillën qysh herët. Kjo dëshmohet edhe nga poçet, tjegullat dhe mbeturina të tjera të hershme të gjetura në “Prrua të Mémës”, rrëke në V-P. të qytetit. Dëshmohet, gjithashtu, edhe nga një varr i zbuluar më 1924-1925 prej punëtorit Spiro Zbitha nga fshati Jeromer, i cili punonte për çeljen e udhës Filat-Camanda. Varri mbulohej nga një tjegull e vetme me përmasa rreth 8 cm. e trashë dhe rreth 1.7 m. e gjatë. Kjo mbulonte një skelet njeriu, nga goja e të cilit mungonin vetëm dy dhëmbë. Në gishtin eshtër kishte një unazë bronzi.{Të dhëna nga Ferik Gaxheli, Lut Berber(dtl. 1906)i dhe Haqif Adem Brahua, të tre nga Filati}.
Emil Izamberi në “Orient”, v. e p. fq. 1837/1, duke renditur një varg gjykimesh, mendon se Filati është trashëgimtar i Iliónit të lashtë, “emër ky i shndërruar në Filiates”; më duket se një “shndërrim” i tillë s’është aspak bindës. Mbështetur edhe në dëshminë e U.M.Likut mbi artizanët e dikurshëm që dalloheshin në të, është shumë më e besueshme që emri i qytetit ta ketë prejardhjen nga “fil”(fije –I.D.H.). Në Çamëri -trevë veçanërisht e pasur në bagëti të imta, kryesisht në dhën- përpunimi i leshit: krehja, shtjellja, tjerrja etj. ishte mjeshtëria e parë e vendëse, sidomos për gratë. U. M. Liku në “Travels in Northern Greece” I, fq. 104 thotë se Filati ishte më i madhi qytet i Çamërisë Veriore dhe se me përjashtim të një numri të kufizuar artizanësh të krishterë, “qyteti është krejtësisht i banuar prej shqiptarësh muslimanë”; dëshmon, gjithashtu, se në qytet ndodheshin edhe “disa xhamì të bukura”. Përkatësinë kombëtare shqiptare të filatasve e dëshmojnë edhe emrat e disa prej vendeve në afërsi të tij: Brima e Pràpalit, Foleja e Pulëbàrdhës, Gorrìca e Çapos, Guri i Bùfit, Guri i Kodrës, Hiri i Shkàbës, Këma e Mesit, Kroi i Çìmos, Lëma e Gërrnjës, Pilli i Rùços, Prroi i Çékës, Pusi i Bùzos, Rrapi i Vànërit, Sheshet e Krìpës etj. Në disa burime thuhet se në vitet 1830-1840 kishte 5.000 banorë. E. Izamberi në “Orient”(1873) e shënon të banuar prej 4.000 vetësh.”Tregtia e gjedhit –vijon ai- edhe sot përbën pasurinë e Filatit dhe të rrethit të tij. Në çdo anë të kësaj krahine kudo gjen kopé të mëdha buajsh”.(Demash, lopësh e qêsh, se buaj e buallica kurrë s’ka patur –I.D.H.). U.M.Liku në “Tr. In N. Greece” IV, L. 1835, fq. 73 3 74 vëren se në fushën me kullota të pasura gjatë rrjedhës së poshtme të Kalamait të zotëruara nga Filati, në kohë të lashta ishin të famshme për qetë çeshtinézë(keshtrinezë a qeshtrinezë). E. Iz. thotë “Si të gjitha qytetet e tjera turke, Filati më i bukur duket nga larg, se sa nga afër. Vendi(fq, 838/2) më i mirëzgjedhur për të shijuar pamjen e qytetit është në afërsi të Finìqit”. Eduard Liri(Lear) në “Journales of a Landscape Painter in Albania”, L. 1851, për të thotë se mbase është vendi më i këndshëm që ka parë në Shqipëri. F. Pukëvili në “V. de la Gr.” II, bot. II thotë se përbëhej nga 420 shtëpi, 3 xhami, hane dhe sterra të mëdha, me një popullsi trime, të shëndoshë dhe të bëshme; gratë dhe burrat fort të bukur.(“Diturija” nr. 1, nëntor 1927, fq. 7). P. Aravantinoi thotë se përbëhej nga 200 shtëpi islamikësh dhe 35 të krishterësh. SH-S.Frashëri në Kamus-ul Alam(1895-1896) e shënon me 5.000 ndënjës. Me aq banorë e shënon edhe TH. Ippeni, përfaqësues i qeverisë austro-hungareze në Shkodër, në librin “Bolletino del Ministero degli Affari Esteri”, Romë, 1898, fq. 3. Ahmet Rasimi në “Osmanlli Tarihì”, Stamboll, 1328-1330 H(1910-1912) e shënon me 3.000 banorë. Në “Yll’ i Mëngjezit”, Boston, 1918, fq. 179-187 thuhet se asokohe kishte 5.000 banorë). Po gjatë tre dhjetvjeçarëve të pushtimit grek familjet shqiptare islamike erdhën duke u pakësuar, kurse ato greke duke u shtuar; greket zbritën nga fshatrat e malësisë së masivit lindor. Lut Berberi e Murat Poni nga Filati thonë se më 1944 në qytetin e tyre kishte 228 shtëpi me 305 kurorë ish-qiptarësh slamikë, 50 familje të krishterësh –shumica shqiptare- si edhe rreth 35 familje evgjitësh e vllehësh ortodoksë shqipfolës. Në qytet kishte 3 mjekë 1 barnatore, 3 rrojtore, rreth 26 shitore, 14 kafene, 6 hane, 5 furra, 1 gjelltore.(Listat emërore të familjeve filatase të vitit 1944 ruhen në arkivin vetjak të I. D. H).
U.M.Liku në “Tr. In N. Gr.” I, fq.104, thotë se në kohën kur ai ishte përfaqësues i qeverisë angleze në Oborrin e A. p. T. krerët kryesorë në Filat ishin Ibrahim Demi dhe Ibrahim Stambolli(Sejkua –I.D.H.) dhe se këta të dy mund të mblidhnin rreth tyre deri më 3 mijë luftëtarë islamikë. Kurse F. Pukëvili në “V. de la Gr.” II, P., 1826, fq. 118, thotë se lëngata(kolera) e 1814-s në Filat bëri gjëmën. Po dëme ndoshta edhe më të llahtarshme vitet në vijim shkaktuan edhe përplasjet ndërmjet dematëve e pasuesve të tyre dhe sejjkatëve e pasuesve të vetë, sidomos nga veprimet e papërgjegjshme të Xhafer Demit. Duke bërë fjalë për gjëmën e shkaktuar nga përfytja ndërmjet palëve të sapopërmendura, në vjershën “Demi e Sejkua”, Qamil Izet Çami në “Fabula dhe Vjersha”, T. 1973, fq. 87, shkruan: “...pas programit turkut vanë,/ të parët e vendit vranë. Filati fare u shua,/ Dem’ e Sejko mben’ pothua/...të tjerë nga rrethet shkuan,/ Filatin prap’ e madhuan,/ po fisi i vjetër vate,/ u bë posi çorbë Spàrte”. Ndoshta edhe më e zymtë ka qënë gjëma e shkaktuar nga Xhafer Demi. Nga të 6.000 luftëtarët kryesisht filatas dhe rrethit përkatës që shpuri në Luftën e Krimesë(1854-1856), nuk u kthyen dot as 2.000 prej tyre.
Para pushtimit grek(1913) rrethi me kryeqendër Filatin përmblidhte vendbanimet ndërmjet Kalamait e Bistricës. Në disa dokumente thuhet se në këtë rreth përmblidheshin 68 fshatra. Tisó, përfaqësues i qeverisë franceze në Athinë, në tejshkrimin me dt. 21.3.1879 dërguar M.P.J në Paris, Vadingtonit, thotë se popullata e rrethit të Filatit përbëhej nga 19.500 islamikë dhe 31.890 të krishterë, po pa përmendur përkatësinë kombëtare të të dytëve, edhe pse dihej –dhe dihet- se shumica dërrmuese e atyre të krishterëve ishin dhe vazhdojnë të jenë shqiptarë. Kurse Ternó Kompàni, i ngarkuar i përkohshëm i asaj qeverie në Athinë, në tejshkrimin e vet me dt. 15.7.1879 dërguar po Vadingtonit, shënonte: 21.000 islamikë dhe 25.000 të krishterë; edhe ky –si i pari- nuk shënonte përkatësinë kombëtare të ortodoksëve. K. Hristovasili në “La forza dell’ elinismo in Epiro e i suoi diritti””, Napoli, 1903, fq. 8, shkruan se rrethi i Filatit asokohe banohej nga 10.000 shqiptarë dhe 15.000 grekë. Si çdo grek tjetër, K. H. shqiptarë quan vetëm islamikët, kurse shqiptarët e krishterë, meqë janë të së njëjtës fe me grekërit, i cilëson grekër. Këtë e kopjon edhe Panajot K. Kujteja në librin “Pragmateia topografiqi, istoriqi qe ethnologjiqi tis ano Alvanias i Ilirias...”, Athinë, 1905.(A.Q.SH. F. 251, dos. 14, fl. 121). A. Baldaçi në librin “Albania”, Romë 1910, fq. 210 thotë se popullata e atij rrethi përbëhej nga 28.473 vetë, nga të cilët 22.348 shqiptarë dhe 6.125 grekër. Në “Shënime mbi Çamërinë”, T. 1940, fq. 44, thuhet se ai rreth kishte 79 fshatra me 32.024 banorë; nga këta 3.500 dygjyhësh, shqip-greqisht. Të dhëna çalamane të përfaqësive të huaja ndodhnin, ngase ata mbështeteshin mbi dallimin fetar e jo kombëtar; rreth këtij mishmashi bëhet fjalë në shkrimin “Studim për Shqipërinë dhe Shqiptarët”, të botuar në “I Foni tis Alvanias” nr. 25, Athinë, dt. 15.3.1880. “...Duke mos ditur gjuhën e vendit, karakterin dhe traditat e popullit, ata që u morën me këtë punë u detyruan të mbështeten në thëniet e të tjerëve, në njoftimet e njerëzve të paditur apo të pazotë...”. Në rastin e Filatit dhe të gjithë Çamërisë përpjestimi i popullatës bëhej qëllimisht sipas besimit, për të fshehur përpjesëtimin kombëtar. Sepse dihet që në Filat -si edhe në tërë Çamërinë- shumicën dërrmuese të popullatës e përbënin shqiptarët e besimit islamik dhe ortodoks. Madje edhe ata që përdornin greqishten, shqipen nuk e kishin harruar.
Filatasit dhe fqinjarët e tyre gjatë tërë viteve të historisë së vet kanë qëndruar të papërkulur ndaj cilitdo pushtues. Po dëshmia më e pakundërshtueshme në këtë drejtim ka qenë kundërvënia ndaj mësymjeve ushtarake si edhe qëndresa përballë përpunimeve politike, arsimore dhe fetare greke. Pikërisht këto veçori i ruajtën ata nga thithja dhe asgjësimi grek. Megjithëkëtë, ashtu si e tërë Çamëria edhe Filati ra nën zgjedhën greke. Ushtria greke, e cila mundi të shkelte atje më 27.2(12.3).1913, pas plot 32 vjetëve kafshimesh tejet të dhimbshme, më 12.3.1945 e rrufìsi përfundimisht.

MISTERI I VDEKJES SE ODISE ANDREUÇOS DHE LUFTA FETARE GJATE REVOLUCIONIT GREK

2008-11-08T09:29:00.000-08:00

MISTERI I VDEKJES SE ODISE ANDREUÇOS DHE LUFTA FETARE GJATE REVOLUCIONIT GREK

Shkruan: Abedin Rakipi

Odise Andreuço ishte nje nga heronjte e Revolucionit Grek. Ai lindi ne Preveze ne 1788, edhe pse familja e tij ishte me origjine nga fshati Livanat. Babai i tij ishte klefti Andrea Andreuço, i cili ishte bere vellam me Ali Pashe Tepelenen. Odiseja u rrit ushtarakisht ne oborrin e Vezirit te Janines ju bashkua armates se Ali Pashe Tepelenes dhe u be nje nga oficeret e tij, por ne 1818 pasi u be anetar i organizates grekperhapese Finiqi Eteria. Pas rrethimit të A.p.T. në Janinë, me qëllim që të lehtësonte goditjet osmane kundër tij, kaloi në rreshtat e kryengritësve që luftonin kundër hënës për fitoren e kryqit. Shkëlqeu në disa luftime tejet të rrepta., si në përleshjen e famshme të Mesollonjës(gusht 1822). Falë cilësive dhe aftësive të tij, arriti të ngjitej në krye të kryengritësve beotianë e thesalianë.(Shih Enciklopedia Jugshqiptare fq. 218) Ne vitin 1821 Beratasi Omer Vrioni dhe Mehmet Qose po i afroheshin Peloponezit me 8000 ushtare shqiptare qe perbenin armaten e tyre. Pasi thyen rezistencen greko-arvanite prane lumit Alamana te perbere prej 1500 kleftesh arvanito-greke, dhe pasi ekzekutuan arvanitin grekofil Thanas Dako i cili kishte sherbyer gjithashtu si mercenar ne ushtrine e Ali Pashes , Omeri dhe Mehmeti po i afroheshin gjithnje e me shume Peloponezit ku ishte dhe epiqendra e kryengritjes.(1) Odise Andreuço me disa qindra burra i zuri prite Omer Vrionit dhe Mehmet Qoses prane Graves, i ndihmuar gjithashtu nga arvanitet e tjere Dhimiter Panurjai dhe Jani Dovonoti. Pas nje beteje te ashper e njohur gjithashtu edhe si beteja e Graves, ku pati me shume te vrare nga ana e shqiptareve te Omer Vrionit, Odiseja dhe miqte e tij u thyen dhe u detyruan te terhiqen me ne thellesi drejt Rumelise. Greket kete
beteje duke qene se shqiptaret e Omer Vrionit paten shume humbje e konsiderojne si fitore te Odise Andreuços. Por lavdia e Andreuços nuk vazhdoi gjate sepse ai u akuzua nga kundershtari politik i tij shqiptari Jani Koleti se kishte lidhje te fshehta me Turqit.Po kush ishte Jan Koleti? . KOLETI, Jan(1773-1847). Lindi në fshatin Sëràkë të Thesalisë. Bir i një çami dhe i një nëne vllahe shqipfolëse, prej banorëve shqiptaro-vlleh të faqeve perëndimore të vargmalit Pind. Pas mbarimit në Itali të studimeve universitare për mjekësi, u ftua nga vezir A. p. T. dhe u ngarkua me detyrën e mjekut të tij dhe të bijve të vet; më pas u caktua këshilltar politik dhe përkthyes i vezirit. Më 15.I.1822 u ngarkua me detyrën e M.P.B. dhe të M. Luftës, duke zëvendësuar Noti Boçarin, i cili në atë kohë ishte ngujuar në kalanë e Mesollonjës. Me t’u vrarë A. p. T. kaloi në rreshtat e kryengritësve, të cilët e caktuan kryeministër të Greqisë, edhe pse ende e pakrijuar. Iu kundërvunë plot krerë kryengritës, sidomos Odhise Andrucua.. Shumë i hollë, sipas udhëzimeve të arvanitit, Jorgo Kondurioti, iu vu punës për të tulatur ndërkryesit kundër vetes së vet në atë periudhë rrëmuje që sundonte në Greqi. Sipas Thimi Mitkos e disa të tjerëve, ai u bë nxitësi kryesor i shqiptarëve për kryengritjen e vitit 1847, të kryesuar nga Zejnel Gjoleka me shokë.( I. M. Q., F.A.I. H., dos. 2).(8)
Ai pasi e akuzoi Odise Andreuçon si tradhetar bashke me njerez te tjere ja hoqen komanden nga duart Odisese. Perfundimisht Odise Andreuço ne vitin 1825 u arrestua nga qeveria revolucionare dhe u burgos ne Akropolis te Athines. Komandanti i ri Jani Gura qe ishte dikur krahu i djathte i Andreuços dhe gjithashtu arvanit si ai e ekzekutoi ate ne 5 qershor 1825. Jani Gura ishte kleft(kusar) arvanit, i cili nen urdhrat e Odise Andreuços mbrojti Akropolin dhe Athinen ne vitin 1822. Odise Andreuço perdorte si strehim dhe baze te fshehte te tijin nje shpelle ne malin Parnasos te cilen ai e quante Drakospilia. Brenda shpelles kishte nje seri shpellash te tjera por me te vogla ne nivele te ndryshme, te mbushura me arme, municione, ushqime, vaj, vere, ullinj etj. Nga maja e shpelles syri te shihte shume larg dhe shume lehte mund te dalloje afrimin e çfaredo lloj armiku qe afrohej. Odiseja ishte i sulmuar shpesh here nga forcat e Jan Koletit dhe miqte e tij, por me ne fund ai vendosi te dilte ne shesh pas thirrjes qe i beri miku i tij Gjergj Karaiskaqi me fjalet: “Vetem arinjte rrine neper shpella, jo luanet si biri i Andreuços.” Pas kesaj thirrjeje Odise Andreuço doli nga shpella dhe beri “Kapakia” me Omer Pashen. Fjala kapakia nga osmanishtja do te thote pajtim, ose marreveshje paqeje. Pas kesaj marreveshjeje me Omer Pashen, bashke me trupat e pakte te tij ju bashkuan edhe 400 shqiptare qe luftonin kunder kryengritesve greke. Ishte pikerisht kjo marreveshje qe do te perdorte Jan Koleti i cili asokohe ishte edhe minister i luftes, dhe Jani Gura per ta akuzuar Odise Andreuçon si tradhetar dhe bashkepunetor me turqit. 400 shqiptaret ju dhane atij nga Omer Pasha Vrioni qe ta mbronin ate nga persekutoret e tij me kusht qe Odise Andreuço te mos luftonte me tashme ne anen e kryengritesve por kunder tyre. Pas kesaj marreveshjeje truproja e tij personale u be nje musliman i quajtur Mustafa. Gjithsesi Odise Andreuço nuk luftoi kurre drejperdrejt kunder trupave te arvaniteve Gura dhe Kryezoti qe luftonin ne anen greke, dhe me ne fund Odise Andreuço u dorezua pas premtimit te mikut te tij arvanit Jani Gura se asgje e keqe nuk do ta gjente. Gura i etur per pasuri pasi zuri Odise Andreuçon dergoi nje pjese te trupave tek shpella keshtjelle e Odisese duke qene i sigurt se ai fshihte atje thesare te rralla. Trupat e tij kontrolluan çdo kend te shpelles Drakospilia. Odise Andreuço u burgos ne nje nga celulat e Akropolis dhe u torturua per dy muaj rresht nga njerezit e ish krahut te djathte te tij Jan Gures qe te tregonte se ku i kishte fshehur thesaret e tij. Jani Gura kishte nje siguri te tmerrshme se Odiseja fshihte thesare te medhenj. Ndoshta ngaqe ai per vite me rradhe kishte qene zevendesi i Odisese dhe ndoshta kishte pare me syte e tij thesare te grabitur nga Odiseja neper fshatrat myslimane te Rumelise. Gjithsesi ne 5 qershor 1825 kater burra nen urdhrat e arvanitit Jani Gura te quajtur Mamuri, Trendafili, Papakosta dhe Theohari e mbyten Odisene dhe trupin e tij e hodhen nga kulla qe vrasja te ngjante si nje tentative arratisjeje. Duhet theksuar fakti se lufta nderrmjet Armatoleve dhe klefteve(kusareve, pirateve detare) greko-arvanite ishte shkaku i perçarjes se revolucionisteve. ARMATÓLË,~T(Të armatosurit). Françesk Tajani në veprën e vet “Le Istorie Albanesi –Epoca Terza”(Salerno, 1886, fq. 34) shkruan se ata përbënin një njësi të armatosur ushtarake të përbërë prej shqiptarësh myslimanë dhe të krishterësh që kishin fituar disa të drejta, ndër të cilat edhe të drejtën e mbajtjes lirisht të armëve; në rast nevoje shërbenin si ushtarë. Ai vëren se valiu (guvernatori) i Thesalisë ngriti një tabur të rregullt dhe e pëdori për të përballuar sulmet e kleftëve (kaçakëve grekë). “Pikëpamjet e përbashkëta të tyre bënin që të quheshin si tepër të afërt dhe me të vërtet të frymëzuar nga e njëjta ndjenjë kundër të huajve dhe nga ndonjëherë ia delnin mbamë”, thekson F.T. Shqiptarët myslimanë të përmbledhur në taburët e posaçëm ushtarakë, të përbërë nga armatolët quheshin skipetari, “armiq të përbetuar të grekërve”. Duke qenë të lidhur (takim) me kristianët, patën shkaqe të papërmbajtshme për përdorimin e armëve. Hapat e guximshme të Ali pasha Tepelenës i bënë të mendohen disi shqiptarët ortodoksë, të cilët e çmonin më mirë se gjithë të tjerët, sado që urrenin bashkëkombësit fetjetër, shumë të guximshëm -njëlloj si ata- të fortë ndaj lodhjeve të ushtarit dhe njohës të përkryer të vendeve. SH-S. Frashëri në Kamus-uk Alam V. I, fq. 139 thotë se taburi i parë i armatolëve u ngrit në kohën e Jonuz sulltan Selimit. Një tabur prej armatolësh ngriti edhe Ali pasha Tepelena; në të bënte pjesë edhe Marko Boçari., “po pas vrasjes së tij ai tabur kaloi në anën greke. Odise Andreuço ishte dikur armatole ne sherbim te Ali Pashes dhe pasi beri marreveshjen e famshme te pajtimit me Omer Vrionin, i premtoi atij se do te rivihej serish ne sherbim te tij si Armatole, ashtu siç kishte qene dikur ndersa armiqte e tij ishin klefte, pra kundershtare te dikurshem te Armatoleve. Disa bashkekohore thone se Odisea ne ato kohe pranoi edhe islamin. Por nje fakt tjeter i rendesishem ishte edhe perçarja gjate revolucionit grek te heronjve te tij ne tre parti si me poshte: “Rusian Party”, “British Party”, “French Party”. Keta tre parti politike te mbeshtetura secila nga Rusia, Anglia, dhe Franca, perfaqesonin interesat e secilit nga shtetet e lartpermendur gjate dhe pas Revolucionit Grek. Ishin pra keto tre parti nga te cilat u ndane edhe Revolucionistet, gje e cila çoi edhe ne krijimin e klaneve dhe grupeve kundershtare brenda perbrenda Revolucionit. Keto klane dhe grupime politike te sapoformuara çuan ne nje lufte nderrmjet tyre, e cila kaloi ne vrasje, akuzime, tradhetime, perplasje politike, burgosje etj. Psh Lideri i pare i te ashtuquajtures Partia Ruse ishte Jani Kapodistria, i cili filloi karrieren si nje diplomat rus dhe u shqua ne Kongresin e Vienes(7). Por per shkak te luftes se brendshme partiake qe mbizoteronte ne Greqi ne ato kohe Kapodistria u vra ne vitin 1831. Arsyeja e vrasjes se Kapodistrias ishte se ai edhe pse zhvillonte politika pro-ruse ishte kunder formes se qeverisjes autokratike qe perkrahte Rusia. Dhe tashme dihet qe kur peshku i vogel nuk ben lojen e peshkut te madh, ai hahet. Pasardhes i tij ne krye te Partise Republikane Ruse u vendos Theodhor Kollokotroni. Partite pro-britanike dhe pro-franceze ne opozite me Partine Ruse ne vitet 1853-1854 ishin kunder perdorimit te irredentisteve greke per te zgjeruar kufijte e Greqise se asokohe ne dem te Perandorise Osmane, ndersa Rusia provokonte te kunderten, duke i nxitur irredentistet greke qe te benin inkursione ne territorin Osman per te krijuar instabilitet ne rajon. Keshtu Partia Ruse u be shume aktive ne inspirimin e revoltave anti-osmane ne Greqi. Keshtu ne kete menyre ne vitin 1854 me nxitjen dhe ndihmen e Rusise filluan disa sulme irrdentistesh greke drejt veriut qe perfshine edhe çamerine e asokohe. Spiridon Karaiskaqi(djali i Gjergj Karaiskaqit sebashku me Theodhori Bua Griven ne krye te 3000 andarteve kryengrites greko-arvanite vershuan ne çamerine lindore duke e djegur ate deri afer Kallamait. Fshatra te tera u masakruan dhe u dogjen; motoja e tyre ishte “Perpara me kryqin ne nje dore dhe ne tjetren thiken.” Pra lufta e brendshme nderrmjet fraksioneve te ndryshme politike ne gjirin e Revolucionit Grek beri qe bashkeluftetaret kryqtare tashme te vrasin njeri-tjetrin. E njejta gje ndodhi edhe me Odise Andreuçon. Edhe pse studiues bashkekohore si Arben Llalla dhe Aristidh Kola ngrejne tezen se ai u vra nga rryma anti-arvanite, ose me sakte nga greket ultranacionaliste gjate kohes se revolucionit, kjo eshte nje e pavertete sepse faktet historike provojne te kunderten. Ai u vra me urdher te bashkeluftetarit te vet Jani Koleti, dhe nga ish-krahu i djathte i tij Jani Gurra, te dy shqiptare ortodokse. Ne luften e revolucionisteve grek per tu shkeputur nga Perandoria Osmane ishin shumice shqiptaret ortodokse qe morren pjese. Lufta e tyre per “fitoren e kryqit mbi gjysmehenen” eshte shenuar shpesh ne faqet e disa autoreve shqiptare ortodokse, si nje lufte e kombit tone per çlirim nga zgjedha osmane, por kjo teze eshte fallco dhe mese e gabuar, sepse keta revolucionare, te gjithe anetare te organizates grekperhapese Finiqi Eteria, perpara se te luftonin kunder turqve luftuan kunder bashkombasve te tyre myslimane. Kete gje e verteton vete lufta e Misollongjise, ku forcuan qe shtypen revolucionin ishin te perbere krejtesisht prej shqiptaresh myslimane, te drejtuar nga Omer Pashe Vrioni, nga Berati, Karamahmud Bushatlliu nga Shkodra, Ibrahim Pasha, i Egjiptit, djali i legjendarit Mehmet Ali, fondator i Egjiptit modern, Mehmet Qose prej Kosoves etj, ndersa forcat revolucionare drejtoheshin nga shqiptare ortodokse qe luftonin per kryqin dhe Greqine si Marko Boçari, Gjergj Kollokotroni, Odise Andreuço, Laskarina Bubulina, Gjergj Karaiskaqi, etj. Kjo tregon qarte se revolucioni grek i 1821-1830 nuk ishte aspak revolucion greko-shqiptar kunder zgjedhes Osmane, siç e paraqesin disa, por REVOLUCION ORTODOKS PROGREK , ku ortodokset luftuan per kryqin dhe per Greqine. Tentativat e sotme te autoreve arvanitomane, per ti dhene njerezve si Andreuço, Boçari, Karaiskaqi etj nje vend te lavdishem ne historine e kombit shqiptar, nuk jane veçse tentativat keqedashese te inspiruara nga Megali Idea per te zevendesuar heronjte e vertete te kombit shqiptare me heronj pro-greke qe brezat e ardhem mos te kene opsion tjeter perveç atij qe te jene kusherinj ne gjak dhe ne zemer me Greqine. Keto tentativa bejne pjese ne platformen e madhe qe Greqia dhe grekomanet shqipfoles po zhvillojne ne akademite shqiptare per te zhdukur identitetin tone kombetar dhe per ta zevendesuar ate me heronj qe luftuan per Greqine, duke i lene femijeve apo niperve tane opsionin e vetem e dashurise per heronjte e tyre kombetare qe do te thote automatikisht “Dashuri per Greqine”. Ne vitin 1991 gjenerali kryqtar-athino-fanarit gjithashtu keshilltar i kryeministrit grek, N. Grilaqi ne takimin me Azem Hajdarin fajesoi shqiptaret sepse keta te fundit kishin luftuar kunder grekeve. .(Fletorja “Ballkan”, dt. 8.5.2004) Besoj se tashme eshte e qarte per lexuesit se kush luftoi kunder revolucionit grek dhe grekeve nder shekuj dhe kush luftoi per revolucionin grek dhe Greqine ne shekuj. Nder te tjera N. Grilaqi i tha Azem Hajdarit: “Ju shqiptarët jeni populli më i pavlefshëm i rruzullit që nga lindja e tokës. Jetoni tërësisht nga Greqia...”. Ndaj besoj se shqiptaret duhet te jene vigjilente qe edhe historine dhe heronjte e tyre kombetare te mos behen greke, apo progreke qe dhane jeten per revolucionin grek, dhe pavaresine e Greqise.

(1)David Brewer The greek war of indipendence
(2)Spuridon Trikoupis History of greek revolution
(3)Samuel Howe Greek Revolution
(4)Koutsonikas Lampros History of Greek Revolution
(5)Peter Harold, The Greeks, Their struggle for Indipendence. 1984
(6)Enciklopedia Jugshqiptare Ibrahim Daut Hoxha
(7)Crisis in the Ottoman Empire James R. Reid fq. 248
(8)( I. M. Q., F.A.I. H., dos. 2).
(9)Llambros Kotzounikas, The History of the Greek Revolution

Kisha Ortodokse serbe pavarësinë e Kosovës do ta konsideronte "okupim"

2008-11-04T03:02:00.000-08:00

Kisha Ortodokse serbe pavarësinë e Kosovës do ta konsideronte "okupim"

Episkopi i Kishës Ortodokse Serbijane "raško-prizrenski", Artemije
Radosljevi; kërcënon shqiptarët me luftë: "Virtyt kryesor për
serbijanët është gënjeshtra" – thotë ideologu i shovinizmit serbomadh,
Dobrica Qosiq !

Shkruan: Sejdi Veseli

Gjykuar sipas Press njësisë së Eparkisë të Rashës dhe Prizrenit, të
publikuar edhe nga SRNA dhe BBC-Serbian.com, Episkopi Artemije ishte
në një turne disaditëshe në SHBA, si mysafir i Kongresit të Bashkimit
Serb. Edhe gjatë kësaj turneje, si dhe herëve tjera, ky Episkop e
vizitoi edhe Institutin amerikan KEJTO1. Në emër të këtij Instituti,
si zakonisht u prit nga miku i vjetër, drejtori, z. Kristofer Prebel.
Gjatë bisedës, Episkopi Artemije, jo vetëm se nxori vrerin e tij
shovinist mesjetar kundër shqiptarëve, por edhe i kërcënojë ata me
luftë "çlirimtare" serbo-çetnike. Duke lexuar me vëmendje dhe pa
paragjykime tekstin e deklaratave të këtij "njeriu" të "zotit", të
botuara nga agjencitë e sipër përmendura, me 10, përkatësisht me 12
shkurt 2006, me titujt "Episkopi Artemije: Pavarësia e Kosovës do me
thënë shfarosja e serbëve nga krahina" dhe "Episkopi Artemije për
shpalljen e okupimit", me nxiti që të shkruaj këtë tekst reagimi, ndaj
propagandës serbomadhe mesjetare antishqiptare që bën ky "zotëri" edhe
në truallin e demokracive euro-atlantike, sidomos në truallin e
SHBA-ve, që me plotë të drejt konsiderohet djepi i demokracisë botërore.

Artemije i fyen shqiptarët

Gjatë dhe pas takimit të tij me Kristofer Prebel, Episkopi Artemije,
në mes tjerash deklaron: se e paska të vështirë të kuptojë, se si
është e mundur që kaq shumë njerëz të Uashington-it me ndikim, po e
mbështesin aksionin i cili do t'u dhuroj terroristëve( mendon në
shqiptarët), një fitore të rëndësishme në Evropë. Ky pop serbijanë, më
së vështiri e paska të kuptoj, se amerikanët janë duke e luftuar
terrorizmin kudo në botë, por jo edhe në "Kosovë dhe Metohi"? Me këtë
rast Episkopi Artemije përpiqet t'i këshillojë nikoqirët e tij
amerikan, ashtu si dikur Slobodan Miloseviqin dhe klikën e tij, se
nëse tërhiqeni nga "Kosova dhe Metohija", do të rrezikoni që kjo
hapësirë të shndërrohet në një "bazë të fuqishme të xhihadit islamik".
Paramendoni u tha bashkëbiseduesve amerikanë: "...çfarë do të ndodh
kur xhihadistët mysliman, tërë pushtetin do ta marrin në duar, qëllimi
i të cilëve është përzënia e serbëve të krishterë nga Kosova dhe
Metohija?"
Me gënjeshtrat e tij në shërbim të propagandës shoviniste serbomadhe
në dëm të shqiptarëve, Episkopi Artemije, duke u shërbye me retoriken
e padenjë për një njeri të zotit, përpiqet për t'i etiketuar
shqiptarët e Kosovës, si gjoja "xhihadist mysliman". Në këtë drejtim,
ai nuk heziton që të shërbehet edhe me falsifikimet e historisë së
krishtërizmit ndër shqiptarët. Por, fatmirësisht ka aq shumë
argumente, të cilat dëshmojnë katërcepërisht, se si zakonisht edhe
gënjeshtrat e këtij shovinisti të tërbuar i kanë këmbët e shkurtra. E
vërteta flet kështu: -se Shqiptarët e pranuan Ungjillin e Krishtit,
nga Apostulli-Shën Pali, në vitin 57 të e.r., në kohën kur populli
serb, jo vetëm se ishte pagan, por ishte tej Karpateve; -se pranimi i
Ungjillit të Krishtit në tërë hapësirën e banuar me shqiptar u
përfundua, në gjysmën e dytë shekullit të VI-të. Pra, para se
serbo-sllavet e parë, të kalonin lumin Danub, në veriun e Gadishullin
Ballkanik; -se nga një shqiptar i Dardanisë (Kosova e sotme), i
mirënjohuri Shën Niketa, është kompozuar Lutja kryesore e
krishtërizmit perëndimor "Te Deum Laudamus" ( "Ty Zot të lavdërojmë"),
e cila prej çerekut të parë të shekullit të gjashtë e deri sa të ketë
jetë mbi tokë, do të konsiderohet si njëra prej vlerave kryesore e të
krishterëve. Këtë të vërtetë e bëjnë të pakontestueshme burime shumë
serioze të arkeomuzikologjisë, si ato të nga Selia e Shenjët, Raguzës,
Francës, Britanisë,...etj; -se përkthimin e parë të Biblës, nga
hebraishtja në gjuhën latine, e ka bërë po një shqiptar, i mirënjohuri
Shën Gjeri , në vitin 405;-se Kodikët shqiptar janë një përmendore e
kulturës dhe e qytetërimit. Ata dëshmojnë edhe për hapësirën
bibliko-ekumenike të truallit etnik shqiptar. Me këtë rast mjafton të
cekët "Kodiku i Purpurt i Beratit", i njohur në botën perëndimore si
"Memoire du Monde" (Kujtesa e Botës), tani nën përkujdesjen e
UNESCO-s; -se serbo-sllavët, jo vetëm se e gjetën Krishtërizmin në
Kosovë, por edhe shumicën e kishave dhe manastireve katolike e
ortodokse të shqiptarëve, i serbizuan pas invadimeve të tyre okupuese.
Dokumentet historike dëftojnë, se pas pushtimit të Kosovës (Dardanisë
së atëhershme) nga ushtria e Dinastisë së Nemanjiqve, në gjysmën e
dytë të shekullit XIII-të, për qëllime të shpërnguljes të Patrikanës
Ortodokse Serbijane nga Rasha (serb. Rashka) në Kosovë, synohej që më
parë të bëhej serbizimi i kishave dhe manastireve shqiptare. Siç edhe
dihet, duke ushtrua terrori më barbar, si ndaj klerit dhe besimtarëve
të krishterë vendor, u serbizuan Manastiri i Deçanit, kisha e
Graçanicës, e Banjskës, Pejës dhe kështu me radhë. Kështu që Peja në
gjysmën e shekullit XIII-të u shndërrua në qendrën e Kishës Ortodokse
Serbijane, e njohur edhe sot si Patrikana e Pejës. Me këtë rast
mjafton të veçohet vetëm një fakt: Manastiri i Deçanit, së pari nuk e
ka arkitekturën e stilit ortodoks, dhe së dyti vërehet qartë mbyllja e
portës së tij të mëparme, pas serbizimit të tij, ngase ishte e
drejtuar nga lindja, për t'u hapur hyrja e re e drejtuar nga
perëndimi. Është e ditur, se objektet e kultit Krishtërizmit katolik,
hyrjen e kanë nga lindja, ndërsa lutjet bëhen në drejtim të perëndimit
(Vatikanit). E kundërta qëndron me kishat ortodokse, ato hyrjen e kanë
nga përendimi, ndërsa lutjet bëhen në drejtim të lindjes (Peshkopata e
Stambollit). -se ushtria pushtuese serbijane, përveç se i serbizojë
objektet fetare të shqiptarëve të krishterë, ajo me ndihmën e dhunës
të shfrenuar dhe barbare, arriti të asimiloj një numër jo të vogël të
shqiptarëve të Dardanisë dhe Zetës (Malit të Zi)3 -se është e vërtetë
historike se konvertimi masovik i shqiptarëve (i shumicës dhunshëm),
në fenë myslimane ndodhi pas pushtimit të përfundimtar të Trojeve
shqiptare nga Perandoria Osmane, pas vdekjes së Kryetrimit
Legjendar-Princit shqiptar Gjergj Kastriotit - Skënderbeut. Është e
mirë e ditur, se në kuadër të popullit shqiptar të Kosovës, veprojnë
dy konfesione fetare, ai katolik dhe ai mysliman. Por, përkundër
faktit se shumica e shqiptarëve të Kosovës i përkasin besimit
mysliman, afro 80%, për ndryshim nga Kisha Ortodokse serbijane e cila
nxiti dhe mbështeti, jo vetëm terrorin e solldateskës serbo-çetnike,
deri në përmasat e gjenocidit ndaj kroatëve të krishterë katolik, por
edhe në ditët e sotme është duke ushtruar terror edhe kundër Kishës
Ortodokse malaziase, për shqiptarët e besimit mysliman nuk dihet asnjë
rast, që të kenë organizuar edhe një fushatë të vetme kundër
vëllezërve të tyre të krishterë! Por, përkundrazi, shqiptarët e
myslimanizuar, krah për krah me vëllezërit e tyre të krishterë, e
luftuan pa mëshirë pushtuesin osman, deri sa e dëbuan nga Trualli i
tyre. Kështu, vepruan dhe do të veprojnë edhe në raport me të gjithë
pushtuesit e Atëmemëdheut të tyre, përfshi këtu edhe pushtuesit
serbosllav. Prandaj, akuza e Episkopit Artemije nuk është e
qëndrueshme. Etiketa e fundamentalizmit fetar mysliman, të cilën
mundohet t'ua mëveshë shqiptarëve ky Episkop, do t'i mbetet në gishtat
e tij, sepse ai së pari, qëllimisht nuk e bënë dallimin e besimit
fetar nga ai etnik; së dyti, shqiptarët e besimit mysliman dhe kleri i
tyre kanë dhënë mjaft dëshmi, se fundamentalizmi islamik për ta është
i pa pranueshëm; së treti, shqiptarët që në orët e para u solidarizuan
me luftën e miqve të tyre anglo-amerikan kundër terrorizmit
fundamentalist mysliman, për dallim nga serbijanët dhe vëllai i tyre i
madh-Ariu i Sibirit, të cilët vazhdojnë miqësinë me ta. Si kërcënimet,
ashtu dhe akuzat ndaj shqiptarëve janë të konstruktuara mbi bazat e
epsheve hegjemoniste dhe grabitqare ndaj trojeve shqiptare, si dhe të
urrejtjes patologjike ndaj popullatës autoktone të tyre. Akuzat
nënçmuese të Artemije Radosllavleviqit ndaj popullit shqiptar,
rishpalosin fytyrën e vërtetë të këtij "njeriu" të zotit. Bazuar në
fjalorin e tij, mund të konstatohet se ky far Artemija mund të jetë
gjithçka tjetër,vetëm njeri i zotit jo! Bazuar në sjelljet e tij,
para, gjatë dhe pas fushatës kriminale të solldateskës serbo-çetnike
ndaj popullit shqiptar të Kosovës, ky far Artemija e ka vendin
përballë gjykatësve të Hagës për krime të luftës dhe përballë organeve
të ndjekjes në Kosovë, për shkak të ofendimeve që u bënë shqiptarëve
për një kohë të gjatë!

Artemije kërcënon shqiptarët me luftë

Ky serbo-çetnik i fshehur nën petkun e një kleriku të rangut të lartë
të Kishës Ortodokse Serbijane, rishpalos kërcënimet ndaj shqiptarëve
me luftë, pa hezitimin më të vogël edhe para bashkëbiseduesve
amerikan: "...Imponimi i pavarësisë së Kosovës nuk do të sjell paqe në
Ballkan por do të shkaktojë konflikte të reja...Përveç kësaj, imponimi
i pavarësisë për Kosovën nga Serbia do të vlerësohet si okupim, ndërsa
secili shtet e ka të drejtën legjitime për çlirimin e territorit të
tij të okupuar..."4 Këtë kërcënim të hapur ndaj shqiptarëve, Episkopi
Artemije, përpiqet ta argumentoj, duke u mbështetur në virtytin2
kryesor serbijan dhe nëpërmjet pyetjeve bajate në adresë të
bashkëbiseduesve të tij, si për shembull: -sa krime janë krye ndaj
serbëve të "Kosovës dhe Metohisë", në shtatë vitet e fundit nën
pushtetin e UNMIK-ut dhe KFOR-it, dhe krimi ka mbetur i padënuar,
ndërsa kriminelët edhe më tutje shëtisin lirshëm nëpër Kosovë? -çfarë
do të ndodh kur xhihadistët mysliman", tërë pushtetin do ta marrin në
duar, qëllimi i të cilëve është përzënia e serbëve të krishterë nga
Kosova dhe Metohija? .Fjalori që përdori ky "Episkop" serbomadh edhe
kësaj radhe në SHBA, nuk ndryshon me asgjë, nga fjalori që përdorej
nga Millosheviqi dhe Shesheli dhe, që vazhdon të përdoret në raport me
shqiptarët nga pinjollët e tyre në Serbi dhe nëpër enklavat serbe në
Kosovë. Zaten, po ky "Episkop" dhe kolegu i tij shpirtëror Sava, janë
koautor të Platformës fashiste se gjoja"serbet janë popull hyjnor" dhe
"të zgjedhurit e Zotit", në bazë të cilës erdhi deri te ringjallja e
tipit mesjetar të ideologjisë hegjemoniste serbomadhe, e cila i
parapriu gjenocidit shtetëror serbijan, ndaj popullatës civile
shqiptare. Ishte po ky "Episkop" serbo-çetnik dhe kolegët e tij, të
cilët pagëzuan dhe i bekuan me tymin e "temjanit" paramilitarët dhe
kriminelët e rangut të Arkanit, në Kishën e Graçnicës, para se të
fillonin me masakrimet dhe veprimet e gjenocidit ndaj popullatës
civile shqiptare. Ma thotë mendja, se do të ishte në nderin e
administratës amerikane dhe të kolegëve të saj evropian, që ky
propagandues radikal i shovinizmit serbomadh, të shpallej persona non
grata, dhe të merreshin masat përkatëse për që në afatin e limituar
kohor të largohej nga territori i shteteve të tyre, pa të drejt të
kthimit. Dua të besoj, se populli shqiptar e ka kuptuar drejt dhe
mirë, se kërcënimet që ju bënë në adresë të tij, si nga Episkopi
Artemije edhe nga territori i SHBA-ve, ashtu dhe nga zëvendësi e
kryeradikalit serbijan Sheshel, Tomisllav Nikoliq, nga territori i
Serbisë, në prag të fillimit të bisedimeve të Vjenës, të 20 dhe 21
shkurtit 2006, nuk ishin të rastësishme. Pa u munduar shumë mund të
arrihet deri të paramendimi, se të çfarë përmasave do të ishin akuzat
dhe presionet ndaj shqiptarëve, po të kërcënoheshin serbijanët nga
ndonjë personalitet shqiptar, jo i rangut të Episkopit Artemije dhe
zëvendësit të kryeradikalit serbijan Sheshel, Tomisllav Nikoliq, por i
rangut shumë më të ulët? S'do mend se këto kërcënime nuk ishin tjetër,
pos edhe një testim provues për drejtuesit aktual të IPVQ-ve(të
mandatuar në bazë të verdiktit të votës së lirë) dhe të partive
politike të Kosovës, se sa janë të përkushtuar dhe të vendosur, jo për
të realizuar aspiratat jetike të shqiptarëve për t'u ribashkuar me
Shqipërinë, për çka brez pas brezi flijuan lumenj gjaku, por vetëm për
të jetuar të lirë në Vendin e tyre, të shkëputur nga tërësia e tij
etnike. Siç edhe u pa, rezultati i këtij testimi ishte i favorshëm për
Serbinë! Si Beogradi zyrtar ashtu dhe aleatët e tij tradicional u
bindën, se planet strategjike të Serbisë në raport me Kosovën, nuk do
të rrezikohen nga drejtuesit aktual shqiptar. Mos reagimi adekuat, si
nga ana e drejtuesve të IPVQ-ve, të partive politike, ashtu dhe nga
ana e Grupit Negociator, ndaj kërcënimeve publike që ju bënë, janë
baza e sigurt ku mbështet kjo bindje e Beogradit zyrtar dhe e aleatëve
të tij.Përfundimisht, tani është më se e qartë, si për Beogradin
zyrtar, ashtu dhe për aleatëve e tij( sidomos për ata në hije): -se
drejtuesit aktual të IPVQ-ve dhe të partive politike të Kosovës ose
nuk e kanë kuptuar ose nuk duanë ta kuptojnë, se bisedimet e Vjenës
për decentralizimin (lexo: legalizimin e enklavave serbe) nuk janë gjë
tjetër, pos legjitimimi i parakushteve (në emër të kompromiseve që
kërkohen nga ndërmjetësuesit ndërkombëtar), për ndarjen e një pjese jo
të vogël të Kosovës, e cila më vonë, në bazë të paragrafëve të një
rezolute të KS të OKB-së për statusin përfundimtar të saj, do të
aneksohej nga Serbia; -se drejtuesit aktual të IPVQ-ve dhe të partive
politike të Kosovës të dashuruar pas kolltukëve të importuara nga
jashtë dhe pozimit para kamerave televizive, se janë të gatshëm të
shkelin zotimet e tyre publike, si psh. "se me Serbinë nuk do të ketë
bisedime të drejtpërdrejta", "se çështja e decentralizimit nuk do të
bisedohet me Serbinë, ngase është çështje e brendshme e Kosovës", " se
nuk do të krijohen komuna mbi bazat etnike"; se drejtuesit aktual të
IPVQ-ve dhe të partive politike të Kosovës janë të gatshëm të pranojnë
edhe nënçmimin e hapur që u bëhet ( pa u mërzitur se ai nënçmim nuk u
bëhet personit të tyre, por verdiktit të votës së popullit), siç është
rangu zyrtar i anëtarëve të delegacionit serb( asnjëri me pozitë më të
lartë se këshilltarë të krerëve institucional serbijan) i cili gjatë
"muhabeteve " të Vjenës, do të ulet përball ministrave dhe
politikanëve kosovar;
- se drejtuesve aktual të IPVQ-ve dhe të partive politike të Kosovës,
as që u shkon ndërmend të shfrytëzojnë kërcënimet e serbijanëve me
luftë dhe nënvlerësimin që u bëhet nga ana e tyre, për t'u liruar nga
presionet e pabaza që u bëhen nga qarqe të caktuara ndërkombëtare,
aspak miqësore ndaj shqiptarëve, duke reaguar ashtu siç u ka hije
atyre që e respektojnë votën e elektoratit të tyre. Sipas mendimit tim
reagimi adekuat i Prishtinës zyrtare do të ishte: Jo vetëm refuzimi i
parevokueshëm i pjesëmarrjes në bisedime të drejtpërdrejta me Serbinë,
për çështje të brendshme të Kosovës, por edhe pezullimi i bisedimeve
teknike me palën serbijane, deri sa të garantohej nga ana e
ndërmjetësuesve ndërkombëtar: -se prapa kërcënimeve me luftë nuk
qëndron Beogradi zyrtar; -se rangu i anëtarëve të delegacionit
serbijan, do të jetë në përputhje me rangun e anëtarëve të
delegacionit kosovar. Nga mos reagimi i Prishtinës Zyrtare, mund të
nxirren këto përfundime: -se sa janë të përkushtuar, si drejtuesit e
IPVQ-ve, ashtu dhe ata të partive politike, për realizimin e plotë të
aspiratave të drejta të popullit, për të jetuar i lirë dhe sovran në
vendin e tij; -se çfarë do të jetë epilogu i bisedimeve të 20 dhe 21
shkurtit 2006; -se duhet mbështetur pa hezitim dhe aktivisht
përpjekjet e Lëvizjes Vetëvendosje, duke iu bashkuar radhëve të saj në
marshim! 1..Ky farë instituti amerikan është dëshmuar me vepra
konkrete, si proserb, si p.sh. duke kundërshtuar bombardimet e NATO-s
mbi caqet me rëndësi strategjike për soldateskën fashiste
serbo-çetnike, në vitin 1999 2."Virtyt kryesor për serbijanë është
gënjeshtra" – thotë ideologu i
shovinizmit serbomadh, Dobrica Qosiq

3. Špiro Kulišiæ: " O Etnogenezi Crnogoraca", Pobjeda, Titograd, 1980
4. www.bbc.co.uk/serbian (12 02t 2006,SRNA,10 02 2006, www.danas.co.yu, 13
02 2006

Greqia ka përfituar 950 milionë franga ari nga pronat e shqiptarëve

2008-11-03T10:44:00.000-08:00

Greqia ka përfituar 950 milionë franga ari nga pronat e shqiptarëve

Përparim HALILI

Ligji i luftës me Shqipërinë, i dekretuar nga ish-mbreti Kostandin dhe i mbajtur ende në fuqi nga shteti grek, nuk ka nxitur asnjëherë nismën e shtetit shqiptar e të politikës së tij edhe gjatë kytyre 16 viteve të fundit të demokracisë për ta injoruar qoftë jo vetëm praktikisht, por edhe teorikisht këtë ligj. Përkundrazi, ndërkohë që prej palës greke është konsideruar "ligj i drejtë dhe i motivuar", prej palës shqiptare është konsideruar "pa rëndësi dhe mbetje inaktive e një periudhe të vdekur përgjithmonë". Nëse ligji i luftës do të ishte një "mbetje" e tillë, atëherë Greqia nuk duhej ta mbante prej 66 vjetësh në fuqi.

Qëndrimi absurd i shtetit shqiptar qëndron në faktin se nga njëra anë shteti grek konsiderohet si "vend mik" dhe afrohet, pranohet e vepron si "partner strategjik", nga ana tjetër vazhdon të zbatojë me fanatizëm dhe egërsi çdo dispozitë të ligjit të saj të luftës me Shqipërinë. Natyrisht, nuk është aspak normale për Shqipërinë, që quhet edhe me kushtetutë si vend sovran, të pranojë miqësi me një vend që i ka vrarë, sakatuar, larguar me dhunë një pjesë autoktone të popullsisë dhe që i ka grabitur pronat, për më tepër që vazhdon të mbajë në fuqi ligjin e luftës në kohë paqeje, kur Shqipëria nuk ka përbërë dhe nuk përbën asnjë rrezik për ta. Ne duhet të jemi të bindur tashmë se prapaskenat e dukshme greke, në lidhje me interesa të tjera që dalin së fundmi në skenë ndaj Shqipërisë po ringjallen dhe veprojnë edhe për shkak të një qëndrimi të "ngordhur" të shtetit shqiptar gjatë gjithë këtyre viteve.

Pesë vjet më parë, kur ish-ministri i Punëve të Jashtme të Shqipërisë, Paskal Milo, u pyet nga deputeti i PS-së, Petro Koçi, në seancën e datës 29 korrik 1997, në lidhje me politikën e fqinjësisë aktive me Greqinë ndaj çështjes çame, ai u përgjigj: "Zhvillimi i mëtejshëm i marrëdhënieve shqiptaro-greke është objektiv parësor i qeverisë dhe kjo përparësi është edhe për çamët po kaq e dobishme dhe shpresëdhënëse sa për të gjithë shqiptarët". Tani gjithkush mund të kuptojë se në ç?nivel ndodhet çështja çame për të parë se sa e "dobishme e shpresëdhënëse" ka qenë politika e "fqinjësisë së mirë" më Greqinë, kur në mes të dy kufijve qëndron një ligj lufte i

paabroguar.

Pak nga historia e ligjit të luftës

Në atë periudhë trazirash të Luftës së Dytë Botërore, për të forcuar akoma më shumë pozitat e triumfatorit pushtues, më 28 tetor 1940, Italia i shpalli luftë Greqisë dhe e sulmoi territorin e kësaj të fundit, duke përdorur si bazë kryesore zbarkimi territorin e aneksuar jugor shqiptar. Nga kjo pistë dhe në këtë kohë filloi lufta e mirënjohur në jug të Shqipërisë, e quajtur lufta italo-greke. Në këtë cilësim pjesëmarrës të shteteve ndërluftuese mungon emri i Shqipërisë. Me gjithë faktin që Shqipëria nuk ishte pjesë e sulmit italian ndaj Greqisë, menjëherë pas fillimit të luftës në Greqi u vendos dhe u shpall gjendja e luftës me Italinë dhe Shqipërinë si palë sulmuese. Dekreti Mbretëror Grek, i datës 10 nëntor 1940, ka hyrë në fuqi pas botimit në Gazetën Zyrtare Greke të vitit 1940 me këtë përcaktim: "Italia me territoret perandorake, me kolonitë e saj dhe Shqipëria, përcaktohen armike në kuptimin e Ligjit Nr. 2636. "Për veprimet juridike të armiqve dhe sekuestrimin konservativ të pasurive armike".

Në bazë të këtij ligji, të gjitha pasuritë e shqiptarëve në Greqi u vunë nën "sekuestrimin konservativ" dhe filluan të administroheshin nga shteti grek. Duhet të theksojmë këtu se me fjalën "pasuritë e shqiptarëve në Greqi" nuk kemi parasysh vetëm pasuritë e shqiptarëve në trojet e tyre si në Çamëri etj, por edhe pasuritë e shqiptarëve në të gjithë territorin e shtetit grek. Më vonë, me vendim të përbashkët të Ministrisë së Ekonomisë Kombëtare dhe të Ministrisë së Financave të Greqisë, datë 9 qershor 1947, Nr. 14882/3574 dhe më vonë në bazë të Ligjit Nr. 4506, datë 14 mars 1966, përjashtoheshin nga zbatimi i dispozitave të ligjit të luftës "shtetasit shqiptarë me origjinë greke që banonin në Shqipëri". Sipas këtij ligji dhe sipas dëshirës identifikuese greke, "shtetas shqiptarë me origjinë greke" quhen të gjithë ortodoksët e Shqipërisë. Sipas dekretligjit Nr. 1138/1948, Neni 21 i ligjit të luftës është ndryshuar duke qartësuar se marrja fund e këtij ligji bëhet me vendim të përbashkët të kryeministrit, ministrit të Punëve të Jashtme, ministrit të Financave dhe ministrit të Drejtësisë. Pastaj, një vendim i tillë duhej të miratohej edhe nga Parlamenti Grek. Në vitin 1987, grekët mashtruan në lidhje me heqjen e ligjit të luftës me Shqipërinë. Ishte koha kur kryeministër ishte Andrea Papandreu dhe PASOK-u si parti. Qeveria e tij hoqi pjesën politike të ligjit, duke lënë në fuqi atë ekonomike. Për faj edhe të palës shqiptare, për shumicën e popullsisë nuk dihej deri vonë se Greqia e kishte akoma në fuqi këtë ligj. Duhet kujtuar se grekët kanë qenë mashtrues deri vonë në lidhje me këtë çështje. Kështu, për shembull, ish-këshilltari i Shtypit i Ambasadës Greke në Tiranë, Kristos Failadis, në vitin 1994 i ka deklaruar gazetës "Aleanca": "Me komunikatën zyrtare të Këshillit të Ministrave të Greqisë, datë 28 gusht 1987, ka pushuar së ekzistuari gjendja e luftës me Shqipërinë. Ky dokument zyrtar i Këshillit të Ministrave është firmosur nga kryeministri i asaj kohe, Papandreu dhe ministrat pjesëmarrës".

Sipas informacioneve që kemi, ky i ashtuquajtur "vendim" nuk është botuar në Gazetën Zyrtare të Greqisë, pra ka qenë një truk grek për t?i shërbyer politikës së "dy popujve miq", nisur e publikuar me marifet në Shqipëri që nga koha e regjimit të Enver Hoxhës.

Interesat e Greqisë për të mos hequr ligjin e luftës me Shqipërinë

Tashmë nuk ka asnjë mëdyshje që shkaku kryesor dhe i vetëm i mbajtjes së ligjit të luftës me Shqipërinë është ai ekonomik ose kuptuar më ndryshe kjo është maska e qeverive greke nëpërmjet këtij ligji. Sipas ligjit grek të luftës, të gjitha pronat e shqiptarëve në Greqi administrohen e shfrytëzohen nga shteti grek. Në këto pasuri futen tokat bujqësore, trojet, objektet, fabrikat, punishtet, llogaritë bankare, etj. Po ashtu, sot ekziston çdo mundësi dhe bazë juridike prej shtetit grek që emigrantëve shqiptarë në Greqi t?u konfiskohen ato pak prona që kanë blerë, pasuritë e tjera, pse jo edhe llogaritë bankare. Këtë e përcakton ligji i luftës. Por në tërësinë e interesave të dukshme e të padukshme të Greqisë, për të mbajtur në fuqi këtë ligj qëndrojnë edhe motive të tjera me natyrë ushtarake, psikologjike, bllokuese, racore. Sipas këtij ligji, shtetasit shqiptarë që punojnë si emigrantë në Greqi mund të konsiderohen si skllevër pa asnjë të drejtë, që mund të trajtohen si të ketë dëshirë shteti grek, siç ka ndodhur dhe po vazhdon të ndodhë me ta.

Ja ligjet greke antishqiptare

Në datë 10.11.1940, Parlamenti Grek ka miratuar Ligjin Nr. 2636 "Mbi veprimet juridike të armiqve dhe konfiskimin konservativ të pasurive armike". Në zbatim të këtij ligji, me Dekret Mbretëror Grek është deklaruar "Gjendja e Luftës me Shqipërinë". Shteti grek, për të "zbutur" disi zhvatjen e pronave të shqiptarëve në Greqi, me dy akte nënligjore të Ministrisë së Financave dhe Ministrisë së Ekonomisë, me Nr. 14882 dhe Nr. 3574, si dhe me Ligjin Nr. 4506 të vitit 1965, të datave 07.06.1947 dhe 09.07.1947, ka bërë përjashtim për shtetasit shqiptarë me kombësi greke, duke u dhënë të drejtën e rifitimit të pronave të sekuestruara. Këtë aktsekuestro e ka mbrojtur Gjykata Kushtetuese Greke edhe në vitin 1970, duke shpallur vazhdimin e sekuestros së pronave të shqiptarëve me kombësi jo greke deri në momentin e shfuqizimit të ligjit të luftës dhe të nënshkrimit të traktatit të paqes mes Greqisë dhe Shqipërisë. Edhe tani, 64 vjet pas daljes së atij ligji famëkeq, edhe pse mbretëria greke është rrëzuar, edhe pse kanë kaluar 60 vjet nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore, edhe pse "miqësia" mes dy vendeve vazhdon, dekreti i gjendjes së luftës kundër Shqipërisë dhe ligji i sekuestros konservative për pronat e shqiptarëve nuk po shfuqizohen.

Ja ligjet shqiptare antikushtetuese

Shqipëria ka në fuqi disa ligje që ndërtojnë marrëdhëniet ndërshtetërore në lidhje me shtetet që kanë në fuqi ligjet e luftës ndaj saj.

Ligji Nr. 8306, datë 14.03.1998; Ligji Nr. 8515, datë 21.07.1999; Ligji Nr. 8660, datë 18.09.2000; Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr. 329, datë 12.07.1999; Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr. 255, datë 27.05.2000.

Përsa i përket praktikës së deritanishme të ndërhyrjes së investimeve të huaja në ekonominë kombëtare shqiptare, këto ligje dhe vendime qeverie bien ndesh me Nenin 28 të Ligjit 8577, datë 10.12.2000, "Për organizimin dhe funksionimin e Kushtetutës të RSH". Po kështu bien ndesh edhe me Nenet 131/C, 134/ 1,2 të Kushtetutës Shqiptare.

Grekët, sekuestrues e masakrues të shqiptarëve që përpara vitit 1925

Faktet historike dëshmojnë se edhe shumë vite përpara dekretimit të ligjit të luftës në vitin 1940 me Shqipërinë, Greqia ka pasur dhe ka zbatuar synimet e saj grabitëse për të sekuestruar pasuritë e shqiptarëve në Greqi. Sipas diskutimeve në seancën e posaçme parlamentare të Dhomës së Deputetëve të Shqipërisë, të zhvilluar në datën 25 qershor 1925, kushtuar çështjes së pronave të grabitura të shqiptarëve në Greqi, pa llogaritur pronat në Çamëri, sidomos fjalës së Xhaferr Ypit në këtë seancë, nëse kjo pasuri e grabitur nga grekët do të vihej në duart e shqiptarëve, atëherë shteti shqiptar do të siguronte 10 milionë franga ari në vit. Pa llogaritur shpronësimin e detyrueshëm të çifligjeve shqiptare në Thesali e zona të tjera, politika greke synonte ta shtrinte procesin e shpronësimeve në përmasa më të mëdha. Për të bllokuar këtë qëllim, shkoi atëherë në Greqi një komision parlamentar shqiptar. Duhet thënë se pas vizitës së parlamentarëve shqiptarë, Greqia e kufizoi dukshëm procesin grabitës të pronave të shqiptarëve, por nuk e ndali asnjëherë, madje e thelloi edhe shumë vite më pas. Rast i mirë për të ishte ligji i luftës i vitit 1940, i cili nuk mund të jetë kurrë një "mbetje e së kaluarës", përderisa është një faktor i madh grabitës për grekët dhe që i shërben strategjisë serbo-greke të rrënimit ekonomik të shqiptarëve. Bëni një llogari të thjeshtë. Vetëm nga viti 1925 deri sot, me kursin e këtij viti, duke llogaritur rreth 10 milionë franga ari në vit, të marra nga administrimi i pronave të shqiptarëve në Greqi (pa llogaritur pronat e popullsisë çame dhe ato që preku ligji i luftës i vitit 1940), Greqia u ka përvetësuar shqiptarëve një shumë prej rreth 950 milionë frangash ari. Në atë kohë, një frangë ari shkëmbehej me 4 dollarë.

Godina e Legatës Shqiptare e kohës së Mbretërisë, 66 vjet e sekuestruar

Ka një fakt të tillë, të cilin nuk duhet ta lëmë jashtë vëmendjes: buxheti i shtetit shqiptar ka vite që paguan shuma kolosale financiare për të përballuar qiranë e godinës së Ambasadës Shqiptare në Athinë (tashmë me godinë të re më 2004-n) dhe 8 apartamente banimi të familjeve të rezidentëve të saj. Kjo ndodh në një kohë kur prej 66 vjetësh, në qendër të Athinës, në rrugën "Vasilissis Sofias", ndodhet godina e ish-Legatës Shqiptare të kohës së Mbretërisë Shqiptare, godinë që është pronë historike e shtetit shqiptar. Që prej 64 vjetësh, pra që prej vitit 1940, kjo ndërtesë, ish-seli diplomatike, ka kaluar në "sekuestrim konservativ" dhe është kthyer në muze. Natyrisht, në krahasim me atë që kanë humbur dhe po humbin shqiptarët në Greqi, ish-selia diplomatike e grabitur është shumë pak, por që duhet kërkuar e rikthyer jo vetëm si pronë fizike, por së pari si vlerë historike.

Masakra në Çamëri

Të vrarë: 4300 burra e gra

Të zhdukur: 3500 burra e gra

Të djegur: 102 fshatra

Të shkatërruar: 57 fshatra

Të shkatërruar: 7280 shtëpi

Çamë të pushkatuar prej grekëve

Muharrem Nuredini (26 vjeç) nga Nihorri, veteriner, sekretar i Bashkisë Delvinë, u pushkatua në fshatin Kakodhiq së bashku me Sabri Abazin.

Myrteza Mezan Prari nga Grikëhori u pushkatua në Daulez.

Omar Deme nga Picari u pushkatua në afërsi të fshatit Karjan.

Qazim Jakup Muskliu, Safet Dino nga Pjadhuli dhe Sulejman Bilal Selmani nga Picari, u pushkatuan në Shkallë të Zurjanit.

Qazim Rexhep Himo nga Glopoçari e Ahmat Fetahu u pushkatuan në "Stamatël", pranë Kishës së Gumenicës.

Qazim dhe Selfo Telhaja nga Sklavi u pushkatuan nga ushtria greke.

Rakibe Xhelili u pushkatua në shtëpinë e saj në Spatar.

Ramiz Habibi nga Sharati u pushkatua në Shkallë-Zurjan, rrugës për në internim.

Sako Banushi nga Nunshati u pushkatua në burgun e Gumenicës.

Shefqet Jasin Qemali nga Gurrëza u pushkatua në fshatin Gola.

Shuaip Xhemaliu u pushkatua në fshatin Vigël.

Shquri Abaz Bajrami nga Grikëhori (28 vjeç) u pushkatua në "Stamël"

Shyqyri Musa Hoxha nga Picari u pushkatua në fshatin Karjan.

Xhevdet Muharrem Meçi nga Rrëzani u pushkatua te dyqanet e Galbaqit bashkë me babanë dhe kunatin nga Dolani.

Rexhep Muhametit nga Dolani iu pushkatuan vëllai dhe kunati në kroin e fshatit.

Të vdekur në kampe pune, internime, tortura e burgje greke

Harun Meleqi, Dishat

Shaqir Faslli Dine, Konispol

Ajdin Muhedin Nuhu, Mininë

Ali Mulla Osmani, Grikëhor

Aliko Idriz Berberi, Margëllëç

Shaban Jakup Gjuzeli, Margëllëç

Emin Mahmut Pera, Grikëhor

Avni Bani (Shabani), Dolan

Rexhep Nuredin Nure, Grikëhor

Veip Jupja, Volë

Xhemali Çafa Isai, Dolan

Adil Ferhati, Sollopi

Taip Zenjo Bylykbashi, Luarat

Hoxhë Ali Omeri, Mazrekë

Dush Mulazimi, Pargë

Hamit Myrto, Volë

Murat Mato Dauti, Vrastovë

Myrto Mameçua, Volë

Hoxhë Musa Veliu, Mazrekë

Ali Osman Mullai, Grikëhor

Bastri Mustafa Buza, Luarat

Murat Meto, Vrastovë

Shaban Bajram Kaciqi, Mazrekë

Yzeir Tahir Meta, Mazrekë

Iljaz Jakup Vongu, Margëllëç

Mamo Allkushi, Luarat

Sabri Osman Hysa, Margëllëç

Ahmet Rakipi, Gurrëz

Bastri Smail Sheqiri

Bilal Isufi, Spatar

Damin Muhameti, Spatar

Emin Hajro, Spatar

Kaso Avdullahu, Spatar

Kaso Rakipi, Gurrëz

Refat Sulejman Feruli, Margëllëç

Rustem Uzeir Arxuja, Margëllëç

Shaban Metli Sheni, Luarat

Xhemal Efendiu, Paramithi

Dëshmi nga të mbijetuarit

Refi Pronjua:

*Çamët që shpëtuan pa u masakruar nga kryqëtarët athino-fanariotë të asfalisë greke, horofillaqisë, polifillaqisë dhe bandat e tyre gjakatare, u dënuan me internim, nga ku, siç ishte paravendosur, nuk do të ktheheshin të gjallë, por që sa ishin gjallë i futën me dhunë në punë për hapjen e rrugëve të reja ushtarake, ku pati shumë njerëz, të cilët u hodhën brinjave.

*Mbi 5000 çamë, të lidhur me hekura e zinxhirë, pa bukë e pa ujë, u zvarritën për ditë me radhë rrugëve të Prevezës, Pireut e Athinës, të goditur me shqelma, shkopinj, kamxhikë, tyta, bajoneta e qyta pushkësh, të sëmurë, të uritur, pa veshje e mbulesa në mes të dimrit, po na çonin drejt vdekjes me mundime të shumta

*Nën sharje greqisht, gjatë udhëtimit për në vendet e internim-burgimit, ata që nuk rezistuan mbetën rrugëve, duke u kthyer në ushqim për korbat e kafshët, ndërsa ne që mbijetuam na mbyllën brenda kurtheve shfarosëse të Korinthit e Athinës, për të përfunduar më së fundi në burgjet e Mitilinit, Hjios, etj.

Ferik Musa Avdiu:

* Në çarkun e shfarosjes të ngritur nga grekët në Korinth ndodheshim mbi 2000 çamë të izoluar, që jetonin me vuajtje të mëdha. Gjatë afro 80 ditëve të qëndrimit në atë skëterrë, vdiqën mbi 50 veta nga uria, torturat, sëmundjet.

* Pasi na hoqën nga Korinthi, na çuan në çarkun shfarosës, të ngritur në ujdhesën e Hjios (Sakëz), përballë edhe pranë Izmirit, në të cilin ndodheshin të rraskapitur nga torturat dhe mjerimi edhe atdhetarët e mirënjohur, Nazim Jupi e Qemal Fuat Frashëri.

Avdul Kup Gjyzeli:

* Në qendrën e vuajtjes në Korinth vdiqën shumë nga ne, të cilët i varrosëm jashtë murit të kishës nën qeshjet, sharjet dhe talljet e horrofillakëve, sepse brenda saj nuk na lejonte prifti i Korinthit.

Në kampin e Hijos, për çdo 36 veta na jepnin vetëm një bukë 1920 gramë në ditë dhe nga një lugë lëng lakre të ftohtë pa kripë, duke bërë që gjatë dy muajve të vdisnin 70 persona.

Çamëria, plaga e pambyllur e Shqipërisë, që dhemb akoma

2008-11-03T10:39:00.001-08:00

Çamëria, plaga e pambyllur e Shqipërisë, që dhemb akoma

Çështja çame lindi si problem i mprehtë në marrëdhëniet mes dy vendeve, Shqipërisë dhe Greqisë, që me Kongresin e Berlinit, më 1878, u përligj mbas vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër 1913, ku Çamëria dhe vende të tjera të Shqipërisë u shkëputën me pa të drejtë, duke kënaqur me aneksimet e tyre shtetet fqinje. Që nga viti 1913, Çamëria është e pushtuar nga Greqia. Marrja e krahinës së Çamërisë, kësaj barriere për Greqinë u hapi dyert pretendimeve absurde të shovinizmit grek për të marrë hapësira të tjera shqiptare. Çështja çame është një tragjedi kombëtare jo vetëm në njerëz, por edhe në territore. Tragjedia çame është një padrejtësi që kërkon zgjidhje. Në skajin më jugor të Shqipërisë së sotme shtrihet krahina shqiptare e Çamërisë, ose siç quhet sot pjesërisht nga administrata greke, Thesproti. Ajo shtrihet në pjesën më jugore të trevave etnike të Epirit të Jugut, të banuara prej shqiptarëve që nga antikiteti (nga koha pellazgjike-ilire) e deri më sot. Ajo përbëhet nga një popull e vazhdimësi territori. Këtë e dëshmojnë autorë të lashtësisë, enciklopedia e madhe greke, si dhe shumë autoritete shkencore botërore. Këtë e vërteton prezenca e gjallë, faktori njeri, shqiptarët në gjuhë, kultura dhe tradita. Popullsia e Çamërisë ka qenë homogjene, shqiptare 99% në qytete dhe 100% në fshatra. Historikisht përkatësia fetare e krahinës së Çamërisë ka kaluar një proces të gjatë ndryshimesh të diktuara nga rrethana të caktuara historike. Nga paganizmi në lashtësi, në katolicizëm në shekujt e parë të erës së re dhe deri në shekullin e 13-të dhe 14-të (prezencën e besimit katolik në Çamëri e dëshmojnë emrat e shqiptarëve në atë kohë, sidomos princërve të saj, si Pjetër Losha, Gjin Bue Shpata etj., si dhe emrat Gjin, Gjon, Marka, Lek, Pal etj.). Në këtë periudhë (shekulli i 13-të dhe 14-të), si rezultat i dyndjeve bizantine në krahinën e Epirit (invazionet greko-serbe), kjo krahinë kaloi në ortodoksizëm. Deri në shekullin e 17-të dhe fillim-shekullin e 19-të, popullsia e kësaj krahine ishte e besimit ortodoks. Mbas kësaj periudhe filloi procesi i islamizimit të shqiptarëve. Si rezultat i këtij procesi, sipas të dhënave statistikore të administratës turke, 50% e popullsisë shqiptare u kthye në besimin islam dhe 50% ruajtën besimin ortodoks. Rreth këtyre shifrave, në dëm të etnisë shqiptare është spekuluar deri më sot. Regjistrimi i vitit 1910 i administratës së turqve të rinj dëshmon se në këtë krahinë jetojnë 83898 shqiptarë myslimanë dhe ortodoksë. Ndërsa vjetari statistikor i qeverisë greke të vitit 1930 shënon se në Çamëri banojnë vetëm 26000 shqiptarë, duke mos përmendur shqiptarët ortodoksë, të cilët i konsiderojnë grekë. Si rezultat i spastrimeve etnike (gjenocidit), që u bë në vitin 1944-1945 në krahinën e Çamërisë, u dëbuan me dhunë 25000 shqiptarë myslimanë, të cilët gjetën strehë në Republikën e Shqipërisë, ku jetojnë edhe sot. Kjo popullsi sot kap shifrën e 250-300000 vetëve (regjistrim i vitit 1991), shifër kjo që shpjegohet me natalitetin e lartë të kësaj popullate mbas gjenocidit. Ndërkohë që në Çamëri (Thesproti, Greqi), komuniteti autokton i shqiptarëve të besimit ortodoks kap shifrën 250000-300000. Ky komunitet sot nuk guxon të vetëdeklarojë identitetin e vet, si rezultat i politikës mohuese e asimiluese që ndjekin qarqet greke ndaj prezencës së etnive të tjera në territorin grek. Një hartë demografike e misionit anglez në Londër, ku theksohet se në Çamëri në prag të mbarimit të Luftës së Dytë Botërore 75% e popullsisë ishte shqiptare, është një dëshmi autentike e burimeve serioze perëndimore për prezencën shqiptare në këto zona. Dëshmi e pakontestueshme për prezencën e shqiptarëve ortodoksë sot në Çamëri (Greqi) është gjaku dhe lidhjet e hershme fisnore që kanë me ta çamët myslimanë, sado që të përpiqen ta mohojnë këtë qarqet greke. Me vendimi të Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 1913, kjo krahinë iu shkëput trungut amë dhe iu aneksua shtetit grek. Me gjithë rezistencën dhe kundërshtitë e veta historike, popullsia autoktone e Çamërisë ju nënshtrua fatit tragjik të saj, duke u konsideruar si minoritet etnik shqiptar në Greqi. Fati i minoritetit shqiptar të Çamërisë përbën një tragjedi jo vetëm në territore, por edhe në njerëz.

Politika dhe qëndrimi zyrtar grek ndaj minoritetit etnik shqiptar në Çamëri

Mbas aneksimit të Çamërisë më 1913 e deri më sot, popullsia e saj gjatë këtyre viteve nën sundimin e shtetit grek nuk ka gëzuar asnjë të drejtë njerëzore e kombëtare që i takon. Qarqet zyrtare greke, mbështetur në konceptimin absurd të mohimit të ekzistencës së grupeve etnike në territorin e vet, kanë ndjekur një politikë shoviniste të detajuar në dy drejtime:

Ndaj shqiptarëve të besimit ortodoks, politikën e asimilimit, duke u privuar çdo të drejtë etnie, kulturore apo gjuhësore, duke i konsideruar grekë, pra ngatërronin me qëllim fenë me kombësinë. Veprime që i bëjnë edhe sot ndaj shqiptarëve, duke pretenduar se të gjithë ortodoksët janë grekë.
Ndaj shqiptarëve të besimit islam aplikuan politikën e gjenocidit dhe shfarosjes, duke mohuar gjithashtu etninë. Në shumë raste me qëllim i kanë konsideruar turko-çam dhe jo shqiptaro-çam. Kjo tragjedi e projektuar afro një shekull më parë nga Greqia ia arriti qëllimit në fund të Luftës së Dytë Botërore më 1944-1945, kur bandat kriminale të gjeneralit famëkeq Napolon Zerva realizuan spastrimin e plotë etnik të shqiptarëve myslimanë të Çamërisë.
Gjenocidi grek në Çamëri

Për të realizuar synimet e veta grabitqare, qarqet zyrtare greke asnjëherë nuk respektuan popullatën shqiptare të Çamërisë, duke u treguar mosmirënjohës ndaj ndihmesës së vyer historike që ky popull dhe kjo krahinë i kanë dhënë historikisht në shekuj për popullin grek.

Së pari, fill mbas aneksimit, ajo nënshtroi me dhunë popullatën e pafajshme shqiptare, duke vrarë me pabesi 72 burra nga paria e kësaj krahine më 1913, ne vendin e quajtur Selan, Paramithi (Ajdonat), të cilët kishin shkuar për bisedime me palën greke, si dhe dhjetëra e dhjetëra njerëz të tjerë të pafajshëm. Për të ndaluar persekutimet e qeverisë greke kundër popullsisë shqiptare të Çamërisë, më 8 qershor 1913, patriotët çamë në një protestë drejtuar qarqeve evropiane kërkuan që të ndalen masakrat dhe persekutimet ndaj tyre.

Së dyti, "ajo që tmerroi çamët si veprim vdekjeprurës ishte përpjekja katanike e qeverisë greke më 1923-1924, për të përfshirë edhe çamët myslimanë midis turqve myslimanë që banonin në Greqi, të cilët sipas marrëveshjes së Lozanës, janar 1923, midis Turqisë dhe Greqisë, do të shkëmbeheshin me grekët e Anadollit". Qeveria greke, duke shkelur në mënyrë flagrante këtë marrëveshje, nuk iu përmbajt deklaratës së përfaqësuesit të saj në Lozanë, Kaklamanos, më 19 janar 1923, ku deklaroi se qeveria e tij nuk kishte aspak ndërmend të fuste në shkëmbim "myslimanët me origjinë shqiptare". "Ndërsa janë bashkëfetarë me turqit, nuk janë aspak bashkëkombës të tyre". Komisioni greko-turk (mars 1924) vendosi kundrejt popullsisë shqiptare të Çamërisë një realitet etnik dhe historik që njihej edhe nga pala greke, të mos zbatohej asnjë lloj procedure apo formaliteti në kuadrin e shkëmbimit të popullsisë greko-turke. Në kundërshtim me realitetin historik dhe marrëveshjet e arritura, qarqet zyrtare greke detyruan me forcë këmbimin (si skllevërit zezakë të mesjetës) e çamëve, që arrinin në disa dhjetëra mijëra vetë, duke realizuar në atë kohë një pjesë të planit të hartuar për një spastrim etnik në "minoritet" autokton në trojet e veta.

Së treti, me ardhjen në fuqi të qeverisë fashiste të Joani Metaksait më 1930, gjendja e popullsisë shqiptare të Çamërisë u rëndua edhe më shumë. Kjo qeveri zbatoi një politikë diskriminimi të paparë. Vazhdoi kolonizimin me grekë, me qëllim ndryshimin e raporteve të popullsisë; ndërrimin e emrave shqip të vendbanimeve të shqiptarëve me emra grekë; aplikoi një gjenocid të vërtetë: arrestime, internime, konfiskime të pasurisë. Ky program thellohej hap pas hapi, duke e bërë jetën e shqiptarëve të padurueshme.

Së katërti, gjendja në Çamëri u bë më e turbullt dhe më e rëndë sidomos në prag të Luftës së Dytë Botërore. Në prag të pushtimit të Greqisë nga Italia fashiste, qeveria greke bëri mobilizimin e përgjithshëm të popullsisë për luftë. Shqiptarët e Çamërisë si mbështetës të këtij shteti kërkuan të mobilizohen, por në vend të armëve iu dhanë kazma dhe lopata, duke i çuar në prapavija për të bërë punime të dorës së dytë. Qeveria greke, me këtë veprim mosbesimi të demonstruar hapur, ofendoi rëndë gatishmërinë e çamëve dhe i distancoi ata nga detyrat qytetare me qëllim të paramenduar, për t‘i akuzuar më vonë çamët myslimanë si bashkëpunëtorë me pushtuesin.

Së pesti, në prag dhe me fillimin e luftës italo-greke, nga frika për çka kishin bërë ndaj popullsisë së pambrojtur, duke u bërë pre e vrasjeve, grabitjeve, përdhunimeve nga bandat kriminale greke. Me pushtimin e Greqisë, kur u kthyen nga internimi, çamët me shpirtin e tyre të durueshëm, për të mos acaruar dhe mos e thelluar mynxyrën që po u kanosej, nuk ndërmorën asnjë veprim hakmarrjeje, por zgjodhën rrugën e pajtimit. Këtë e dëshmojnë vetë historianët seriozë, grekë të ndershëm dhe qytetarët e tjerë të kësaj krahine.

Gjenocidi i pashembullt dhe dëbimi me dhunë i shqiptarëve etnikë (myslimanë) nga vendbanimet historike

Më 27 qershor të vitit 1944, në krahinën e Çamërisë, ndaj popullatës shqiptare myslimane filloi akti i fundit i gjenocidit, që çoi në spastrimin etnik të kësaj popullate martire. Bandat kriminale të shovinizmit grek derdhën mbi këtë krahinë mizoritë më të pashembullta të njerëzimit. Barbarizmat ndaj kësaj popullate të pafajshme kalojnë çdo cak njerëzor. Vrasje, përdhunime, groposje për së gjalli, prerje të organeve të ndryshme trupore si hundë, vesh, organe gjenitale etj., gra të masakruara e me gji të prerë, fëmijë të djegur në furra, gra shtatzëna me bark të çarë, janë pamjet e tmerrshme të krimeve zerviste. Në qytetin e Paramithisë, ditën e martë më 27 qershor 1944, që është dita e "Shën-Bartolomeut", për të gjithë Çamërinë, brenda 24 orëve u vranë mbi 600 burra, gra e fëmijë. Në Filat, gjatë periudhës qershor 1944-mars 1945 u masakruan dhe u vranë 1286 persona, në Gumenicë u vranë 192, në Margëlliç e Pargë 626 persona etj. Ka me qindra të tjerë të paidentifikuar e të zhdukur pa lënë gjurmë. Janë grabitur të gjitha llojet e orendive shtëpiake në masë (fshatrat e Çamërisë kanë qenë të njohura për pajisjet e shtëpive). U shkatërruan 68 fshatra, u dogjën dhe u rrënuan 5800 shtëpi, u shkatërruan të gjitha objektet e kultit, si dhe u grabitën pasuritë, pronat e këtyre kulteve (mbi 80 xhami). Terrori ishte i përmasave të tilla, sa që popullsia shqiptare myslimane u detyrua të braktisë trojet e të parëve të tyre mijëravjeçare, duke gjetur strehë në republikën e Shqipërisë. Përmasat e kësaj tragjedie dhe qëllimin e saj e dëshmojnë në mënyrë të pakundërshtueshme edhe misionet anglo-amerikane, që vepronin në atë kohë një në Greqi dhe një në Shqipëri.

Përpjekja për ta ndërkombëtarizuar çështjen çame

Mbas dëbimit të dhunshëm, emigrantët çamë që rezultonin me nënshtetësi greke e kombësi shqiptare, u organizuan menjëherë në Shqipëri nën drejtimin Komitetit Antifashist Çam, sensibilizuan organizmat e ndryshme ndërkombëtare, si dhe shtetin amë, lidhur me tragjedinë dhe kërkesat e tyre të ligjshme. Qeveria e re shqiptare pas luftës iu drejtua Konferencës së Paqes në Paris dhe Konferencës së Ministrave të Jashtëm të Fuqive Aleate, jo vetëm duke pasqyruar gjendjen rrëqethëse të çamëve, por edhe duke kërkuar kthimin dhe ripronësimin e tyre. Dhe kjo ishte e drejta e tyre e ligjshme, që mbrohej edhe nga vendimet e atëhershme ndërkombëtare për të drejtat e pakicave kombëtare. Tabloja e mjerimit të çamëve dhe kërkesat e tyre u parashtruan edhe në Konferencën e Parisit (1946) prej Ministrisë së Jashtme Shqiptare. Përpjekjet më të mëdha për ta ndërkombëtarizuar problemin dhe për të tërhequr përkrahjen e Fuqive Aleate i bëri Komiteti Antifashist Çam, si përfaqësuesi më i drejtpërdrejtë i popullit. Janë të shumta memorandumet dhe telegramet e protestës që u ka dërguar Fuqive Aleate dhe forumeve përkatëse si Asamblesë së Kombeve të Bashkuara në Londër, Uashington e Moskë, Shtabit të Përgjithshëm të Mesdheut etj. Këto mbetën kërkesa dhe protesta pa përkrahje dhe pa përgjigje. Përgjigje dhe përkrahje nuk u dhanë as përfaqësuesit të misionit anglez, amerikan, rus dhe jugosllav, që morën pjesë në Kongresin e Dytë Çam, i cili u mbajt në Vlorë në vitin 1945 dhe që e panë me sy katastrofën e kësaj popullsie. Në vitin 1946-1947, Komisioni Ndërkombëtar Hetimor i OKB-së, gjatë verifikimit të kësaj tragjedie në të dy anët e kufirit shtetëror, konkludoi me fakte dhe dëshmi të gjalla mbi përmasat dhe realitetin e masakrave të kësaj tragjedie të dhunshme. Mbas kësaj, vetëm Forumi Ndërkombëtar i UNRRA-së, duke e kategorizuar popullatën çame të dëbuar si emigrantë lufte, dha një ndihë ekonomike mbi 14 milionë dollar USA dhe ndihma të tjera materiale për mijëra refugjatë të uritur dhe të pastrehë.

1947-1990, heshtje enigmatike

Ndërkohë që çamët shpresonin për një zgjidhje të të drejtave legjitime, përpjekjet e tyre u pasuan me një heshtje totale. Kjo periudhë (1946-1990) është një nga aktet më të rënda të kësaj tragjedie. Një heshtje e tillë me shkaqe kaq të thella, ende është enigmë.

Qëndrimi zyrtar grek, mbas dëbimit të shqiptarëve myslimanë nga Çamëria

Ndaluan me dhunë çdo përpjekje për të ruajtur identitetin e popullatës shqiptare të besimit ortodoks, të cilët banojnë edhe sot e kësaj dite në Çamëri (Thesproti). U ndalua përdorimi i gjuhës amtare shqipe të flitej në mjedise urbane dhe një sërë masash të tjera asimiluese, me qëllim që të humbasin vetëdijen e origjinës së tyre kombëtare. Si rezultat i kësaj politike asimiluese, shtypjes dhe diskriminimit, popullsia shqiptare e besimit ortodoks nuk guxon sot të vetëdeklarohet në Çamëri.
Mbas vitit 1945 filloi dhe aksioni për ndryshimin e strukturës demografike të Çamërisë, kolonizimi me grekë, arumunë, romë i vendbanimeve të çamëve të dëbuar, me qëllim që krahina e Çamërisë të ndryshojë fizionominë.
Pronat dhe pasuritë e çamëve të dëbuar, pjesën më të madhe të tyre, qeveria greke ua ka dhënë në përdorim këtyre kolonëve, por pa të drejtë tapie.
Qeveria e sotme greke ndjek një politikë diskriminuese ndaj çamëve në Shqipëri, duke i penguar për të parë vatrat e tyre. Ajo i friket së vërtetës, ringjalljes tradicionale midis vëllazërisë midis çamëve myslimanë dhe ortodoksë.
Ndryshoi përfundimisht toponomastikën shqipe me grekë në vendbanimet e shqiptarëve në Çamëri.
Demokratizimi në Shqipëri dhe trajtimi i problemit

Fitorja e forcave demokratike në Shqipëri, rrëzimi i sistemit komunist dhe i pushtetit monist 45-vjeçar, krijoi kushte e premisa për trajtimin e këtij problemi të madh kombëtar. Si rezultat i pluralizmit, në janar 1991 u krijua shoqëria patriotike atdhetare "Çamëria", si vazhduese e përpjekjeve dhe aspiratave të popullatës martire të Çamërisë. Problemi i Çamërisë është në programet e disa partive të vogla politike në Shqipëri, të cilat po bëjnë përpjekje për zgjidhjen e tij në përputhje me frymën e standardeve e dokumenteve ndërkombëtare të OKB-së, OSBE-së, Këshillit të Evropës mbi të drejtat e njeriut. Në radhë të parë, shoqëria patriotike atdhetare "Çamëria", si dhe pjesërisht qeveritë demokratike shqiptare, i janë drejtuar qeverisë dhe shtetit grek për të zgjidhur këtë problem të mbetur pezull nga e kaluara e afërt, duke gjykuar se bisedimet dypalëshe janë mënyra më e mirë për trajtimin dhe zgjidhjen e tij. Por qeveria greke dhe personalitetet e larta të saj, deri tani kanë mbajtur një qëndrim mohues. Sipas qëndrimit zyrtar grek, çamët myslimanë nuk do të lejohen të kthehen në Çamëri (Greqi), "sepse kanë bashkëpunuar me okupatorin gjerman në Luftën e Dytë Botërore dhe si të tillë ata janë kriminelë lufte dhe janë dëbuar sipas ligjeve greke" (Kryeministri grek, K. Micotaqis, Tiranë, maj 1992). Kjo është shpifje monstruoze dhe falsifikim i qëllimshëm i të vërtetës historike. Të konsiderosh çamët "kriminelë" në një kohë kur ata kanë derdhur gjakun, bashkë me grekët, për çlirimin e përbashkët, është krim i inskenuar politiko-diplomatik. Sepse çamët nuk kanë bashkëpunuar me okupatorët, të çfarëdo lloji qofshin, por janë viktima të tyre. Në qoftë se në Çamëri ka pasur disa dhjetëra kolaboracionistë (fenomen që është vërtetuar në të gjitha shtetet që janë pushtuar nga nazifashizmi gjatë Luftës së Dytë Botërore), në Greqi si të tillë kanë qenë dhjetëra mijë vetë (grekë) me gjeneral Ralisin në krye. Askush sot nuk akuzohet në Greqi, përkundrazi janë rehabilituar me amnistinë e përgjithshme që ka bërë ky shtet. Është fakt historik që çamët janë rreshtuar ndër të parët në rezistencën greke kundër pushtuesit të përbashkët (në radhët e ELAS-it dhe EAM-it). Ekzistojnë dokumente të RAJH-ut gjerman që dëshmojnë se Napolon Zerva, një nga përgjegjësit kryesorë të gjenocidit grek ndaj çamëve, ka qenë bashkëpunëtor i Gestapos gjermane. Nuk mund të fajësohet një popullatë prej dhjetëra mijëra vetësh, sepse sipas gjyqeve speciale politike të inskenuara, në mungesë të çamëve të dëbuar dhe pa mbrojtje juridike, janë dënuar rreth një mijë vetë. Ky qëndrim zyrtar grek nuk është aspak në nderin e qeverisë greke, e cila ka firmosur dhe ratifikuar të gjitha konventat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Ne nuk akuzojmë sot si fajtore qeverinë aktuale greke për këtë tragjedi, por ajo bëhet bashkëfajtore kur nuk dënon gjenocidin e qarqeve shoviniste greke dhe nuk pranon të zgjidhë problemin çam, duke përdorur akuza false që fshehin të vërtetën. Kjo tragjedi për sa kohë do të qëndrojë pezull, aq më shumë do të rëndojë në ndërgjegjen e popullit grek.

Mbërrita në Shqipëri mbi trupat dhe gjakun e njerëzve të mi

2008-11-03T10:32:00.000-08:00

Mbërrita në Shqipëri mbi trupat dhe gjakun e njerëzve të mi

Flet për masakrat e Napoleon Zervës 80-vjeçarja Kadrie Jakupi

Një jetë plot dhimbje, një jetë plot lot dhe tashmë, e lodhur nga ky kalvar i gjatë dhimbjesh dhe malli, loti i ka ngrirë dhe heziton të flasë për atë që kurrë nuk do ta kujtojë. Masakër, dhimbje, fëmijë, nëna, baballarë, të moshuar u përfshinë në atë që tashmë njihet nga të gjithë si “gjenocidi ndaj çamëve”.

Rrëfimi...

Rrëfen dhe druhet të tregojë shumë gjëra, pasi kërkon t’i harrojë, edhe pse e ka të pamundur: vegimet, ëndrrat e natës e rikthejnë në ato vite të vegjëlisë së saj, të pafajësisë së saj, moshë që e përballi me situata të frikshme, por ajo mbijetoi…

Është plot 80 vjeç, rrethohet nga fëmijë, nipër e mbesa, rrudhat i kanë përshkruar tërë pjesët e trupit, por vuajtjet e kanë mësuar të jetë e fortë. Kadrie Jakupi, e njohur nga të gjithë me pseudonimin “Dea”, do të rrëfehet pikërisht përpara mbesës së saj, e cila bashkë me të do të hynë në atë botë që rinia e sotme e pagëzon me emrin “bota e vrasjes”. “Isha vetëm 15-vjeçe, pikërisht në vitin 1944. Jetoja në fshatin Nihuar të qytetit të bukur Paramthi. Napoleon Zerva, ‘Banditi’, të paktën me këtë emër e njihnim në fshat, pushtoi Paramthinë. Nëna më kishte vdekur dhe unë jetoja me babanë dhe vëllanë, që ishte vetëm 5 vjeç. Zerva pushtoi qytetin, theri gra, fëmijë, burra dhe u drejtua për në fshatin Nihuar. I gjithë fshati u grumbullua në Nimin (qendra e fshatit), aty isha dhe unë me babanë dhe vëllanë tim. Më kujtohet se në këtë qendër mblidheshim gjithmonë kur kishte alarm dhe, edhe pse isha e vogël, kuptova se diçka e keqe po ndodhte me ne popullin çam. Ikëm fshat më fshat, nga Minina në Varfaj, në Spatar dhe aty na kapi Napolon Zerva me ushtarët e tij. I mori të gjithë burrat dhe u tha se do të shkonin në një xhami shumë pranë Spatarit. Por në të vërtetë më pas dëgjuam se burrat i burgosi në një burg të Filatit, kryeqytetit grek, dhe pas një kohe shumë të shkurtër i vrau. Shumë u vranë me armë, shumë të tjerë u bënë copa me thika e sëpata. Më morën edhe babanë, i cili mbaj mend se më puthi në ballë dhe më tha: ‘Mos u nda nga turma dhe ik… ik…Mos e lësho nga dora vëllanë.’ Me lot në sy, e humba babanë tim dhe kurrë nuk e pashë më. E vrau Zerva atje në burg, e kështu mbeta fillikat, e vetme. Pasuria ime ishte vëllai dhe unë gjithashtu isha e vetme pasuri e tij. Isha me fat, sepse dija greqisht dhe dëgjova ushtarin, i cili në një gjuhë të egër greke tha: Parta vrosta tuta ta korica! (“Merri këto vajzat përpara!”), ndërsa dëgjova ushtarin tjetër, që ia ktheu: Ine mikra (“Janë të vegjël”). Dhe kështu u detyrova të pushoja vëllanë, i cili nisi të dëneste, dhe u nisa drejt. Ecja, ecja, pa e ditur ku shkoja. E zbathur, e lodhur, pa ngrënë, me vëllanë herë në krahë dhe herë për dore, ndiqja turmën e madhe me gra e me vajza, që po shkonin drejt kufirit, në Konispol. Ikëm fshat më fshat, nga Minina në Varfaj, Spatar, flinim në rrugë, pinim ujë moçali, shumë fëmijë vdiqën rrugës, shumë të moshuara patën të njëjtin fat. Por unë ecja e ecja, shikoja krime, masakra, të vrarë, të sëmurë, të plagosur, të cilët kanë vdekur më pas dhe nuk mund të ndalonim. Zerva mund të vinte pas nesh dhe ne mund të kishim të njëjtin fat. Ushtarët e Zervës kishin vetëm një qëllim: të na vrisnin. Duke ecur me ditë të tëra, dëgjoja ngjarje nga më të ndryshmet: nëna pa dashur hodhi fëmijën në humnerë, fëmija vdiste nga e pangrëna dhe nga etja, burrat, gratë shtatzëna vdisnin në rrugë bashkë me fëmijët e tyre në bark. Dhe pas shumë vuajtjesh, mes dhimbjesh, se vëllai im ishte shumë i sëmurë, munda të shpëtoja dhe të arrija në Konispol. Me qindra çamë kishin ngritur çadrat dhe munda të gjeja xhaxhanë tim, i cili kishte më shumë se pesë ditë që më kërkonte. Isha shumë e vogël për të marrë ndonjë gjë nga shtëpia me vete. I vetmi kujtim ishte një shami e babait, të cilën atë ditë që u ndava ma dha pasi lotët më rridhnin çurg. Kisha shumë nevojë për të, i cili pas vdekjes së nënës asnjëherë nuk na kishte lënë vetëm. Por gjithsesi shpëtova, xhaxhai u kujdes për ne të dy, për mua dhe vëllanë. Pasi ndenjëm njëfarë kohe në Konispol, erdhëm këtu ku jetojmë sot. Kurrë nuk dua të shkoj më atje! Torturat që përjetuan njerëzit e mi atje, edhe sot e kësaj dite më dalin përpara szve. Ajo tokë, po të shtrydhet, nxjerr veç gjak. Ne populli çam jemi të zotë, uroj që një ditë të marrim vatanin tonë, uroj që fëmijët e mi të gëzojnë atë që nuk e gëzova dot unë, por unë uroj që atë ditë të prehem e qetë dhe të mos kthehem më atje, ku në çdo rrugë, në çdo fshat, në çdo shtëpi prehen shumë shpirtra, shumë njerëz, të cilët vdiqën padrejtësisht nga një barbar.

Përkujtohen viktimat e gjenocidit grek ndaj çamëve. Memorial në mes të Elbasanit

Ardian Tana: “Klithma” për të mos harruar të shkuarën

Shoqëria “Çamëria”, komuniteti çam në Elbasan, Partia për Drejtësi dhe Integrim dhe pushteti vendor kanë kontribuar në vendosjen e një memoriali në qendër të qytetit të Elbasanit, që simbolizon edhe gjenocidin ndaj shqiptarëve në të gjitha kohërat, por edhe rezistencën e tyre. Ky memorial, i titulluar “Klithma”, ka hapur siparin e aktiviteteve në përkujtim të viktimave të popullsisë çame të dëbuar nga trojet e veta më 1944 nga shovinistët grek. Kreu i shoqërisë atdhetare politike “Çamëria” Ardian Tana në një intervistë përcjell ndjenjat, përshtypjet dhe jehonën e çështjes çame në këtë ditë të rëndësishme

Z. Tana, ndryshe nga vitet e tjera, 2008-ta shënon vendosjen e një memoriali të veçantë dhe mjaft kuptimplotë, që nuk i përket vetëm Elbasanit, por gjithë shqiptarëve. Si e përjeton populli çam 27 qershorin?

Në çdo 27 qershor ne përkujtojmë viktimat e masakrës së vitit 1944, që zgjati për disa muaj, një dhunë dhe një gjenocid i pashembullt i shovinizmit grek i udhëhequr nga Napolon Zerva. Këtë vit, disi ndryshe nga vitet e tjera, ne kemi menduar të sjellim disa veprimtari për të përkujtuar viktimat e kësaj ngjarje të dhimbshme, por që na kujton se të mblidhemi të gjithë bashkë me këmbëngulje brenda të gjithë kuadrit demokratik e të kërkojmë zgjidhjen e çështjes çame. Tiparin e aktiviteteve e kemi nisur me inaugurimin e monumentit kushtuar 27 qershorit titulluar “Klithma”. Ideja për realizimin e këtij monumenti ishte e drejtuesve të shoqërisë “Çamëria” të degës Elbasanit me kryetar zotin Neritan Sejko, e mbështetur fuqimisht edhe nga kryesia e përgjithshme dhe u kontaktua me skulptorin Vladimir Caridha, i cili arriti të materializojë me skulpturën e tij idetë e përfaqësuesve të shoqërisë “Çamëria”.

Çfarë simbolizon ky monument?

Monumenti ka qenë mjaft i realizuar dhe mjaft impresionues, gjë që e kanë shprehur të gjithë ata që kanë mundur ta shohin qoftë në ditën e inaugurimit, qoftë edhe në ditët e tjera. Falënderoj realizuesit e këtij monumenti përkujtimor, i cili në fakt i kushtohet 27 qershorit, pra masakrës greke kundër popullsisë çame, por njëkohësisht ai simbolizon edhe të gjithë viktimat e gjenocideve të ushtruara mbi shqiptarët në Kosovë në Mal të Zi dhe kudo ku janë keqtrajtuar dhe masakruar shqiptarët. Ky monument mund të qëndronte shumë mirë edhe në Vlorë, edhe në Tiranë, edhe në çdo vend tjetër. Qëllimi i këtij monumenti është për të mos harruar, se kush harron të shkuarën, nuk mund të shohë nga e ardhmja. Vetë kjo vepër tregon me trupin e gjymtuar, që mund të jetë një trup njeriu, por edhe një skulpturë. Pra, kemi gjenocid ndaj njerëzve, por edhe ndaj kulturës dhe artit. Gjenocidi ndaj njeriut është ajo femra që ngre duart lart dhe thotë: “Mjaft, boll më me masakra!”, ndërsa ndërthurja dhe vendosja e trupave tregon edhe mbijetesë, edhe qëndresë.

Cilat kane qenë të rejat e këtij 27 qershori?

Tashmë është bërë traditë që të marrin pjesë qindra banorë nga Çamëria nga të gjitha zonat e Shqipërisë ku ata janë vendosur në pelegrinazhin për në Qafëbotë, por këtë vit është vendosur të organizohet edhe nata finale e valles për Çamërinë. Ky festival, në fakt, ka filluar më 25 qershor dhe finalja është vendosur ditën që përkujton gjenocidin, duke sjellë edhe një element të ri, që nuk ka qenë vitet e shkuara. Pra, aktivitetet këtë vit do të zhvillohen gjatë gjithë javës. Ka pasur edhe aktivitete të tjera, si p.sh. promovimi i librit të Ahmet Mehmetit “Nektari i shpirtit shqiptar”.

Do të jetë zgjidhja e çështjes çame një hap i radhës pas pavarësisë së Kosovës?

Pavarësia e Kosovës e vështirë, por tepër rezultative dhe shumë impresionuese dhe na ka dhënë ne të tjerëve njëlloj modeli se si mund të zgjidhen çështje të tilla. Unë besoj se tashmë është koha që kjo gjë të marrë rrugën e drejtë dhe me vullnet të mirë çështja çame është një çështje e zgjidhshme. Ne kërkojmë që ky vullnet të realizohet nga të dyja qeveritë: nga qeveria shqiptare dhe nga qeveria greke, duke pasur ndërmjetës ndërkombëtarët.

ATINA'YA ÇAMERYA KISKACI

2008-11-03T10:28:00.000-08:00

Atina'ya Çamerya kıskacı

Bugün 27 Haziran 2006. Yunan General Napoleon Zervas'ın, büyük Yunanistan hayalleriyle Çamerya'da gerçekleştirdiği etnik temizliğin 62. yıldönümü. Arnavutluk ve Kosova'daki Arnavutlar, gizli katliamı dünyaya duyurmak için harekete geçti

Dünya insanlığı, İkinci Dünya Savaşı'nın bunalımını yaşarken, 'büyük Yunanistan' hayali peşinde koşan 'Helenci' General Napoleon Zervas, Yunanlı olmayan unsurlara - Makedon ve Arnavutlar'a - karşı 1944 Haziran ayında Çamerya'da geniş çaplı bir katliam ve etnik temizlik gerçekleştirdi. Arnavutluk ve Kosova parlamentoları oy birliği ile 27 Haziran 1944 tarihini 'Çamerya soykırımı günü' olarak ilan ettiler. Arnavutluk Başbakanı Sali Berişa ve Kosova Başbakanı Agim Çeku, katliamların 62 yıl dönümü münasebetiyle yayınladıkları bildirilerde olayların bir soykırımı olduğunu ve olayları kınadıklarını belirterek olayların milletler camiasına taşınmasına öncülük yapmayı kararlaştırdıklarını açıkladılar.

ÇAMERYALILAR ÖRGÜTLENİYOR

Yunanistan'ın batısında yer alan ve tarihe Çamerya katliamları (Bölgede yaşayan Müslüman Arnavut halkına verilen addır) olarak geçen Epir bölgesindeki Çamerya olayları ile ilgili olarak araştırmalar yapmak üzere Arnavutluk, Kosova ve Makedonya'da dernek ve vakıflar kuruldu. Çamerya soykırımı ile ilgili olarak Çeşitli ülkelerin tarih arşivleri ve istihbarat kaynaklarından yaralanıldı. Katlamalarda yakınlarını kaybeden, bölgeden kaçarak komşu ülkelere sığınan ve olayı yaşayanların verdiği bilgi ve belgeler bir araya getirildi. 27 Hazıran 1944 'Çamerya Soykırım günü' nedeniyle Türkiye, Arnavutluk, Kosova ve Makedonya'da çeşitli anma toplantıları yapılacağı açıklandı.

EVLERİNE DÖNMEK İSTİYORLAR

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Çamerya meselesi Paris Barış Konferansının da gündemine girdi. Birleşmiş Milletler Uluslararası Araştırma Komisyonu hazırlamış olduğu raporunda 1944-1945 arasındaki katliamı ve sürmekte olan baskıları teyit etti. Bu durum bugüne kadar tartışmaları süren 35.000 kaçak Arnavut ve onların çocuklarının Yunanistan'a dönüşlerini ve mallarını değerlendirilmelerine izin verilmesi ile ilgili probleme başlangıç teşkil etti. Bugün yaklaşık 150.000 Çamerya Arnavutunun Arnavutluk sınırları içinde yaşadığı tahmin ediliyor. Katliam, göc baskısına rağmen halen Yunanistan'da 100.000 Çamerya Arnavutu yaşıyor.
# MEHMET KOÇAK

Çamerya'da yaşananlar

1941'de Çamerya Arnavutları lideri Davut Hoca Yunan polisi tarafından öldürülmüştü. Çamer Arnavutları kendi inaç ve kültür değerlerini yaşamak ve yaşatmak istiyorlardı. Osmanlı sonrası korumasız kalan Çamerya Arnavutları daha büyük acıları İkinci Dünya Savaşı sırasında yaşadılar. 'Helenci' Yunan General Napoleon Zervas'ın başıbozuk kuvvetleri (EDES) burada gerçek bir kıyım gerçekleştirdi. İstatistiklere göre 27 Haziran 1944'te (Aziz Bartalemo Günü) başlayan Yunan saldırısı sonucunda sadece Paramiti kasabasında bin 400 kişi öldürüldü. 1994 Haziranı'ndan 1945 Martına kadar süren etnik temizlik harekatında ayrıca Gumenika, Margelik, Parga ve Filat kasabaları da Paramiti'nin kaderini paylaştılar. Bu saldırılar sırasında 2.900 erkek, 214 kadın ve 96 çocuk öldürüldü, 745 kadına tecavüz edildi, 68 köy ve 5 bin 800 ev yakıldı. Yunan generalin başlattığı etnik temizlik nedeniyle 35.000 civarında Arnavut kuzeye Arnavutluk'a kaçtı.

Identiteti etnik i Gjeo-Hapësirës së Çamërisë

2008-11-03T09:49:00.000-08:00

Identiteti etnik i Gjeo-Hapësirës së Çamërisë

Prof. Ass. Dr SELMAN SHEME*

Në trevat jug-shqiptare në Greqi bëjnë pjesë rajoni etno-gjegrafik i Çamerisë si dhe viset përreth Janinës, Kosturit dhe Follorinës. Këto hapesira të trungut etnik shqiptar ju aneksuan Greqisë me vendimet e padrejta të Konferencës së Ambasadorëve në Londër në vitin 1913.
Megjithëse gjeo-hapësira e Çamërisë përbën një regjion të integruar me tipare të veçanta mjedisore, gjeo-popullative dhe ekonomike, emri i saj gjatë shekujve ka ndryshuar nga njera periudhe historike në tjetren. Keto ndryshime shprehin procesin historik të zhvillimit të saj.
Në ditët tonë për këtë krahinë përdoren paralelisht dy emra si dublim i njëri-tjetrit: në të folmen e popullit, Çamëri për vendin dhe çam për banorët e saj, ndërsa në literaturë Epir dhe epirot. Emrat Epir dhe epirot ndeshen veçanërisht në literaturën greke, kurse në literaturen shqiptare në përgjithësi përdoren dy emërtimet e para.
Me emrin Epir në antikitet njihej krahina që shtrihej nga Malet Akrokeraune (malet e Vetëtimës-Llogara) në veri, e deri tek Gjiri i Ambrakisë në Jug dhe prej brigjeve të detit Jon në përëndim deri në vargun e Pindit në lindje. Ndërsa me emrin Çamëri, gjatë rrjedhave të historisë njihet krahina që shtrihet nga Gjiri i Artës në jug, deri afer Gjirit të Sarandës në veri.
Grekët sot e ndajnë gjeografikisht Epirin në dy pjesë: Epiri i Veriut ose “Vorio-Epiri” siç quhet prej tyre, i cili shtrihet nga Gjiri i Sarandës deri në Gjirin e Vlorës dhe “Epiri i Vërtet” apo Epiri i Jugut që shtrihet nga Gjiri i Sarandës deri në Gjirin e Artës. Epiri i Jugut osë Epiri i Vërtet përputhet me atë krahinë që quhet Çameri.
Emri Çamëri qëndron i gjallë dhe i fuqishëm më tepër në përdorim të popullit dhe në litëraturën shqiptare, kursë emri Epir u shua nga përdorimi i popullit dhe mbeti kryesisht në litëraturën greke. Grekët e përdorin këtë emër për arsye politike. Pasi aneksuan Epirin e Jugut (Çamërinë) ky emër u ngjall aspirata edhe për aneksimin e Epirit të veriut ose të Vorio-Epirit.
Në shërbim të strategjisë së helenizimit të të gjithë Shqipërisë së Jugut qarqet nacionaliste greke krahas të tjerash kanë hedhur në qarkullim një litëratiurë të gjërë propogandistike.
Problemi që do të trajtojmë në ketë atrikull ka të bëjë me përkatësiunë etnike të popullsisë së trevave jug-shqiptare në Greqi.
Ekzistojnë dy pikpamje: E para që e konsideron popullsinë e lashtë të Epirit si një popullsi të trungut etnik ilir dhe e dyta ajo që epirotët i quan grekë. Para së t’i referohemi burimeve arkeologjike, historike, onomastike etj, për këtë problem po citojme një përkufizim klasik që i ka dhënë Greqisë historiani i shquar francez Gustav Glotz: “Greqia e mirfilltë, shkruan ai, nuk është veçsë një pjesë, as me e pasura dhe as më e madhja, e tokave që u bënë greke. Është një vend i vogël .. . . . Në të vërtëtë të vjetrit nuk kanë qëeë aspak dakort për kufijtë e saj. Ata përfshinin këtu Thesalinë, për të përjashtuar zakonisht Epirin dhe gjithmonë Maqedoninë. Greqia klasike është, pra, pak a shume tërësia e kantoneve që gjenden në jug të një linje që e tërheqim nga Gjiri i Ambrakisë deri në gryken e Peneut”.(G Glotz, Historie anciennë, “Historie grecque”,I, Parieë ,1938, fq 7)

Autoktonia pellazgo-ilire në trojet e Çamerisë.
Në shumicën e studimeve shkencore të botuara kohët e fundit argumentohet prejardhja e shqiptarëve nga një popullsi e lashtë paragreke e quajtur pellazge. Pellazget ishin vendosur në Ballkan para ardhjes së tribuve greke. Në Epir, apo Çamërinë e sotme, pellazgët kishin ndërtuar kryeqëndrën e tyre Dodonën. Në këtë qëndër ishtë ngritur prej kohësh të hershme tempulli i Dodonës, me orakullin e tij të famshëm. Shënimet kronikale të lashta, të mbledhura në shekullin XIX-të, e datojnë themelimin e Dodnës në mijëvjeçarin e III-të para erës së re. Gjurmë paleolitike gjenden sot 15 km në veri-perëndim të saj në fshatin Kastriçe (muret rrethuesë kapin afro 3 mijë metër), si dhe në jug përqark lumit Luro (rajoni i Prevezës).
Rrënojat e metropolit pellazg të Dodonës ndodhen 60 km në lindje të Konispolit dhe 22 km në jug-perëndim të Janinës në këmbët e malit Tomaros. Dodona u zbulua në vitin 1875 prej studiuesit me prindër shqiptar nga Arta, Kostandin Karapanos (1840-1914), falë të dhënave të marra nga Ismail Qemali i cili Karapanon e ka pasur shok fëmijerie. Teatri i gurtë i Dodonës kishtë mbi 20 mijë vende dhe për nga përmasat ja kalontë atij të Dionizit në Athinë (rreth 17 mijë vendesh) dhe të Epidaurit (rreth 14 mijë vendesh).
Nga mesi i shekullit XX u zbuluan edhe gërmadhat e kryeqytëtit të Molosisë, Pasaronit, 20 km në lindja të Koshovicës dhe 11 km në veri-perëndim të Janinës, në afërsi të vendbanimeve neo-e-halkolitike të Kastrices, Kuculios, Hanit Terovo, përkatësisht 15, 12, 12 km përreth Dodonës.
Në këtë periudhë u bënë gërmime arkeologjike dhe u zbuluan qytetet e lashta të Tekmonit, Ilionit dhe Ozdines po në afërsi të Dodonës. (Dhimitër Pilika, Pellazget origjina jonë e mohuar”, Tiranë 2005, fq 24).

Këto vendbanime dëshmojnë objektivisht praninë e përhershme të kultures pellazgjike shume kohe para luftës së Trojes. Kjo hapesire Thesproto-Mollosë shtrihet midis rajonit të Janinës dhe kufijve të sotëm jug-lindor të Shqipërisë, pra në zemer të Çamerisë. Në trekendeshin Çuka e Ajitoit (Konispol)-Dodonë-Preveze janë zbuluar matëriale të bollshme arkeologike që çilesohen nga shkença e sotme me zanafille pellazge. Ketë e deshmon poçeria nëolitike e hetuar përqark Dodonës, afer Kastriçes, Hanit Tërovo, Kuçulios,e çila është e ngjashme deri në përputhje të plotë me staçionët tona prehistorike si Bençe, Burrel, Konispol, Çakran, Dedaj, Dishniçe, Divjake, Dunaveç, Dvoran, Fajze, Golaj, Gajtan, Helshan, Kakavije, Klos(Mat), Koplik, Maliq, Mjede, Pazhog, Përat, Piskove, Podgorie, Prespe, Rrajtç, Sëlçe, Surroi, Vajze, Velçe etj. Po ashtu edhe kultura matëriale pas epokes së hekurit e zbuluar përreth Dodonës dhe në të gjithe hapesirat e Epirit ka nje përputhje të plotë me vendbanimet e tjera ilire. Shembellejnë me njeri-tjetrin deri në identitët të plotë hanxharet e Dodonës me të Kakavijes, dorezat e shpatave të Dodonës (helpisë) me të Përatit(mesiturave) dhe të Matit, sëpatat e Dodonës me të Kuçit të Zi, (laberysët) sëpatat dytëheshe të Dodonës , Hanit Tërova apo Paramandas me të Matit, Shkodres Pojanit, majat e heshtave të Dodonës me të Vajzes etj. Qëramika e zbuluar rastësisht nga fundi i vitëve 60 të shekullit XX në fushen e Dodonës, sikursë e deshmon një stendë e muzeut të Janinës, paraqet identitet të plotë me ato të gjetura në shumë qendra arkeologjike të Shqipërisë madje edhe të Kosovës, Romaje (midis Gjakovës dhe Prizrenit) dhe Llasticë (në jug të Gjilanit). (Dhimitër Pilika “Pellazgët origjina jonë e mohuar”, Tiranë 2005, fq 158)
Dodona si kryeqendër e Pellazgëve shkëlqeu deri në shekullit XIII-të para erës së re. Më vonë si rezultat i dyndjeve dhe goditjeve të fuqishme nga jashtë filloi rënia e mbretërisë së lashtë pellazge. Ekspansionistët helenë pasi përvetësuan qytetërimin e stërlashtë Pellazg (Herodoti, Klementi i Aleksandrisë, etj.) filluan të asimilojnë e përvetësojnë çdo element etnik pellazg të veçuar, mbetur pa lidhje gjegrafike me Dodonën. Në këtë përiudhë helenët u vendosën në ishujt e Dodekanezit, në Euebea, në Kretë, në Atike, në Pelopnëz, pothuajse atje ku shtrihet sot Greqia ishullore dhe gadishullore. Gjatë shekujve XIII-të deri në shekullin e IV para erës së re sipas një mbishkrimi dodonas të shekullit të VI të kësaj periudhe, i publikuar me 1876, dëshmohet se në Dodonë dhe hapësirën gjeografike përreth saj, pra në Çamëri, ka një vazhdimësi të kulturës pellazgjike në ato që quhen zotërimet e Mollosëve, Thesprotëve dhe fiseve të tjera “barbare”(epirote). Ky mbishkrim dëshmon se zotër të këtyre hapësirave gjeografike prej nëntë shekujsh ishin bashkëatdhetaret e Pirro Mollosit, dhe përjashton në mënyrë kategorike, karhas dëshmive të tjera praninë e elementit etnik helen në Dodonë dhe hapësiren përreth saj.
Burimet arkeologjike nga shekulli XIII-të deri në shekullin e VIII-të para erës së re provojnë gjithashtu se Dodona gjatë kësaj periudhe s’ka mbajtur kurrfarë lidhje me hapësirat gjeografike jugore, pra me “helenët”. Studiuesi anglez Hammond pohon: “ e kemi parë se në përiudhën rreth 1120-800 para Krishtit Dodona ishte në lidhje vetëm me viset veriore dhe se ajo atëhere i përkiste një mjedisi Ballkanik. Lidhjet e ngushta me veriun vazhduan prej vitit 800 deri në vitin 500 para Krishtit . . . ”(Hammond, 1967, fq 435)
Pellazgët “periferikë” të dëbuar prej helenëve nga vatrat stërgjyshore (ishujt e Egjeut, Kretës, Gadishullit të Peloponezit, Atikës, Azisë së Vogël etj) strehohen përkohësisht në Dodonë dhe më pas detyrohen të shtegëtojnë drejt Saturnisë (Italisë së atëhershme). Janë pikërisht këta “refugjatë” pellazgë që do të quhen etruske sipas vendit ku u vendosën në Etruri.
Për problemin që po trajtojmë, në mungesë të dhënash të shkruara në gjuhën e banorëve të lashtë të Epirit, studiuesit janë mbështetur edhe në dëshmi të autorëve të vjetër grekë. Këta autorë dëshmojnë se Dodona ishtë një qendër pellazgjike parahelene shumë më e vjetër se gjuha, perënditë dhe mitologjia greke. Si e tillë ajo u njoh në krejt botën e lashtësisë.
Gjeografi helen Straboni në kapërcyllë të erës së re, pasi e viziton vetë Dodonën shkruan: “. . .Theopompi thotë se fisët e Epirit janë 14, më të dëgjuar nga këta janë Thesprotët, Kaonët dhe Molosët, sepse dikur kishin sunduar mbi të gjithë Epirin, Kaonët më parë dhe me vonë Molosët, të cilët morën fuqinë më të madhe për shkak së në vendin e tyre është faltorja e Dodnës, e vjetër dhe e dëgjuar . . ” Duke vijuar në trajtimin e këtij problemi Strabni shton : “...Dodona në kohët më të vjetra ishte nën sundimin e Thesprotëve ashtu edhe mali Tomaros në të cilin ndodhet faltorja e Dodonës dhe tragjikët sikundër edhe Pindari e quajnë Dodonën Thesprotë”.

Epirotët ishin “barbarë”, jo greke
Në mbështëtje të pikëpamjes që e konsidern popullsinë e lashtë të Epirit, (Çamërisë) si një popullsi të trungut etnik ilir, arbëror dhe shqiptar, po i referohemi edhe disa dëshmive të tjera të autorëve të vjetër grekë. Kështu p.sh Herodoti në një pasazh ku flitet për forcat greke që vinin nga viset më të largëta dhe u mblodhën në Salaminë (viti 480 para erës së re) për të luftuar kundër persëve, thotë: “të gjithë ata që i dërguan këto forca (në Salaminë) banojnë këtej Thesprotisë dhe lumit Aheron. Thesportët janë pra fqinjë të Ambrakasve dhe Laukadasve, kontigjentët e të cileve vinin nga viset më skajore”( Herodoti,VIII, fq 47).
Siç mund të shihet me lehtësi molosët, kaonët dhe thesprotët nuk bëjnë pjesë midis grekëve që shkuan në mbrojtje të Salaminës. Mungesa e tyre këtu e kompromenton tezen helenocentrike, që mbron grecitetin e tyre. Grekët banonin përtej Thesprotisë dhe lumit Aheron, që shënon kufirin midis botës greke dhe atyre që banojnë përtej këtij kufiri.
Siç përfaqësojnë banorët e viseve përtej Aheronit për botën greke e bën të qartë Thulciditi në veprën e tij “Lufta e Peloponezit 432-404”. Në hyrje të kësaj vepre historiani i madh grek vë në dukje se “nga përpjestimet dhe rëndësia kjo luftë i kalonte luftërat e mëparshme dhe se kjo ishte kriza më e madhe që përfshiu jo vetëm grekët për edhe nje pjesë të botës barbare” (Thulçiditi I,1-2). Sikursë edhe Herodoti Thulciditi quan “barbarë” të gjithë popujt e tjerë që nuk janë grekë. Ky koncept që përshkruan të gjithë veprën e Thulciditit i paraqet grekët dhe “barbarët” si dy kategoritë etnike të diferencuara. Thulciditi kur flet për popullsinë në veri të gjirit të Ambrakisë përmend sipas rastit thesprotët, kaonët, molosët, amfilohet etj. Siç shihet në vepren e Thulciditit nuk përmendet emri EPIR. Në botën greke emri Epir do të jetë shfaqur jo me vonë se shekulli V para erës së re. Në veprën “Lufta e Peloponëzit”, Thulciditi e thotë qartë se “barbarët” nuk ishin greqisht-folës, pra ata nuk ishin grekë pasi dihet që gjuha është treguesi dallues kryesor i karaktërit etnik të një populli.
Gjeografi i madh i antikitetit Straboni në kapërcyell të erës së re dhe Stefan Bizantini i shekullit të VI-të të erës së re mbrojnë gjithashtu tezën së epirotët e lashtë nuk kanë qënë grekë. Ata i kanë quajtur banorët e të ashtuquajturit Epir “barbarë”, në kuptimin jo-grek.
Satraboni përcakton edhe kufirin jugor të shtrirjes së Epirit (Çamërisë) në lashtësi, pikërisht në bregun e sipërm të Gjirit të Ambrakisë. Në librin e 7-të ai pohon : “Më poshtë vjen gryka e Gjirit të Ambrakisë; Gryka e këtij gjiri është pak më e madhe se katër stade, ndërsa rrethi i tij arrin deri në 300 stade dhe i gjithi ka limanë të mira. Kur lundron, në të djathtë banojnë akarnanët, fis grek, . . . nga ana e majtë ndodhen Nikopoli dhe një fis epirotësh Kasiopet që shtrihen deri në gjirin e Ambrakisë. . . ”(shih Straboni:1549, fq 314; shih edhe “Iliret dhe Iliria” tëk autoret antik fq 159)
Që në shekullin e XIX-të disa helenocentristë me zë kanë shpikur një varg “argumentash” për të “vërtetuar” së pellazgët nuk janë tjetër veç se stërgjyshët e helenëve. Edhe studiues grekë të ditëve tonë si p.sh M. B. Hatzopolosi, (Epirus 1997, fq 40) mendojnë se termi barbar nga disa autorë të vjetër grekë nuk është përdorur në kuptimin “jo-grek” por në kuptimin “i pagdhendur”, “i pazhvilluar”. Ata mbrojnë tezen se epirotët e vjetër ishin greke, duke u mbështetur në “argumenta” të ndryshëm, si në praninë e mbishkrimeve greke, në “kolonitë” greke, në praninë e monumenteve kulture të stilit grek, përdorimin në administratë të greqishtes si gjuhë zyrtare etj.
Së pari termi “barbar” prej shumicës së autorëve të vjetër grekë është përdrur jo vetëm për epirotët por edhe për popuj të tjerë të lashtë si maqëdonasit, trakasit, ilirët, etj. dhe i kanë dhënë kuptimin “të huaj”, “jo-grekë”. Nuk mund të mendohet që Straboni dhe Stefan Bizantini të kenë konsideruar të pazhvilluar edhe maqedonasit e vjetër nga të cilët doli Aleksandri i Madh. Po ashtu nuk mundet të konsideroheshin të pazhvilluar epirotët ku lulëzoi kultura e kryeqëndrës pellzgjike, Dodonës apo populli që i dha botës stratëgun me të madh të antikitëtit Pirro Burrin nga Ledhëza e Gumenicës. Legjendat dhe këngët “e thinjura “ çame mbi Pirron kanë ardhur deri në ditët tona si dëshmi e përkatësisë etnike dhe e madhështisë së kësaj figure historike:
Pirrua një trim i ndjerë/ Në Ledhëzë ishtë lerë/ Gjak iliri, kombësia/ Epirot ka Thesprotia/ Kaha, vendi inë, Çamëria. Filat (Çamëri)

Studiuesi anglez Hammnd në veprën e tij Epirus të vitit 1967, fq 423 pohon: “Dëshmitë arkeologjike tregojnë se kultura greke siç shfaqet në poceri dhe objekte të tjera, nuk depërtoi në Epirin e brendshëm, me përjashtim të Dodonës dhe atje vetëm në një masë të kufizuar, deri në shekullin e VI. Dëshmitë historike në përgjithësi dhe përshkrimi i tribuve të Epirit të brendshëm si “barbarë” nga Thulciditi, Straboni dhe Stëfan Bizantini janë në harmoni me dëshmitë arkeologjike. Prandaj nuk mund të merret sëriozisht ideaa që gjuha greke u përhap prej qyteteve greke në bregdet dhe zëvendësoi një gjuhe jo greke gjatë shekullit të V osë të VI. Iliria Qendrore ishte gjegrafikisht shumë më e hapur për depërtimin nëpërmjet Epidamit, Apolonisë dhe Bylisit, por gjuha greke nuk e zevendësoi gjuhën ilire atje në shekullin e IV ose më vonë”.
Së dyti: prania e kolonive greke, kryesisht korinthasë gjatë gjirit të Ambrakisë dhe gjatë bregut të Jonit deri në Korkyre, është një tjetër dëshmi e situatës etnike që ekzistonte dhe asaj që krijohet pas shekullit të VIII para erës së re në këtë rajon. Mendohet se Arta, ish Ambrakia, ishtë një koloni e themeluar nga korinthasit në vitin 657 para erës së re. (shih Hammnd, 1967, fq 425)
Dihet se kolonitë tregtare greke nuk janë themeluar në Atikë, në Beoti, në Lakoni, ose në ndonjë krahinë tjetër të Greqisë së mirfilltë por në vendet e banuara nga popullsi jo-greke, në botën “barbare”.
Kolonët grekë duhet të kenë qënë relativisht të pakët për nga numri i popullisë. Megjithatë marrëdhëniet me popullsinë vendase kanë ndikuar në përhapjen e gjuhës greke. Në viset jugore të Epirit procesi i helenizimit ka vazhduar edhe në kohët më të reja sidomos pas shpalljes së pavarsisë së Greqisë në 1828 dhe akoma me shumë, me shpërnguljen e dhunshme të popullsisë së Çamërisë pas viteve 1923 dhe 1944. (Shaban Demiri, Epiri, Pellazgët, Etruskët dhe Shqiptarët. Tiranë 2008, fq 97”)
Praninë e kolonive tregtare greke në viset e populluara nga barbarët, mbrojtësit e pikpamjeve helenocentrike për Epirin, e kanë lënë qëllimisht në harresë. Gjeografë dhe historianë grekë thonë se kur kolonistët grekë u vendosën e Korekyre qenë të detyruar të ndeshen me qëndresën e Ilirëve-liburnë, të cilet e zotëronin këtë ishull. (Straboni VI, 2-4) Straboni thotë së konflikti midis kolonistëve ambrakas që u vendosën në luginën e pasur të lumit Araktos (Artës), dhe amfilokasve vendas “Barbarë” vazhdoi të, mbahet i gjallë edhe pas një shekulli (në kohën e luftës së Peloponëzit).
Megjithatë historia e marrëdhënieve midis vendasve “barbarë” dhe kolonistëve grekë nuk ka qenë gjithmonë konflikutuale. Ato kanë njohur edhe periudha të mira politike të zhvillimit të shkëmbimeve të dendura tregtare, veçanërisht marrëdhënieve në fushën e kulturës që kanë ndikuar aq pozitivisht në jetën e këtyre dy botëve. As grekët dhe as barbarët nuk i qëndruan dot tundimit për tu afruar dhe për të përfituar nga njëri-tjetri. Kjo u vërejt sidmos në kohën helenistike, kur në viset përtej botës greke procesi i urbanizimit, lindja e zhvillimi i jetës qytetare dhe formimi e konsolidimi i shteteve “barbare”, transformoi tërësisht jetën ekonomike dhe politike të këtyre vendeve dhe vendosi raporte të reja me botën greke (Shih Selim Islami, Epiri antik, shënime për problemin etnik, Studime Historike, viti 1992, Nr 1-4, fq 8)
Në këtë periudhë kryhet integrimi i Ambrakisë dhe kolonive të tjera të bregut të Jonit në shtetin e Epirit. Këto prcese politiko-shqërore dhe ekonomike i hapen rrugën futjes së elemntit “barbar” në këto qytete dhe anasjelltas elementit grek në qytetet “barbare”. Në këtë kohë përhapet edhe gjuha e shkruar greke që dëshmohet me mbishkrimet. Ajo do të përdoret jo vetëm në Epir por edhe në Iliri deri në Shkodër. Si rrjedhim i këtij procesi gjashtë shekuj pas Theopompit disa fise epirote ishin sipas shprehjes së Strabonit “diglosë” (bilinge-dygjuhësh), (shih Straboni, Gjeografia VII, fq 326)
Megjithë hapjen e madhe të botës “barbare”, duke adoptuar kulturën greke, burimet letrare të shekullit IV dhe shekujve që pasojnë dëshmojnë se bota greke dhe ajo “barbare”, në aspektin etnik do të mbeteshin si më parë në kufijtë tradicionalë. Historiani grek i shekullit IV para erës së re Efori, thotë se “nga ana e perëdimit Hellada fillon me Akarnaninë, sepse kjo takon e para me fiset Epirote”. Siç shihet Efori jep po ato kufij që përkufizon edhe Thulciditi në shekullin e V para erës së re. Të njëjtën pikëpamje hasim edhe tek gjeografi grek i mesit të shekullit të IV Pseudo Scylaz-i, i cili pasi paraqet ilirët si banorë të brigjeve të Adriatikut, vijon me kaonët, thesprotët dhe molosët që banojnë përgjatë Jonit. Më tëj duke berë përshkrimin e viseve që ai ndesh gjatë lundrimit të tij drejt jugut thotë; “pas Mollosisë vjen Ambrakia, qytët helen ....Kendej fillon Hellada pa ndërprerje gjer te lumi Peneus dhe gjer në Homolios, qyteti i Magnezisë, që ndodhet mbi këtë lumë” (Scyllaz, Periplus, cap 20-37).

Vazhdimësia pellazgo-iliro-arbërore
Materialet arkeologjike të gjetura në vendbanimet antike dhe mesjetare tregojnë se fiset më të rëndësishme epirote: kaonët, thesprotët dhe molosët nuk u helenizuan as më vonë. Nëntë shtresat kulturore të zbuluar në shpellën e Kreshmojit (Konispol) përbëjnë një rast unikal në hapësirat Shqiptare që shprehin qartë procesët etno-kulturore të vazhdimësisë pellazgo-iliro-arbëreshe. Kultura e hershme materiale e shqiptarëve, e njohur me emrin “kultura e komanit” flet qartë për vazhdimësinë e traditës ilire. Ky kapërcim kulturor nga lashtësia në mesjetë (kultura arbërore) në krahinën e Çamërisë del qartë në varrezat e Lemit të Ri, në fshatin Dishat në Konispol. Në ketë nekropol të thjeshtë janë zbuluar shumë elementë analogë me Kulturën e Komanit.
Gjatë mesjetës së hershme banorët e Epirit nuk përmenden me emrin e tyre etnik, as ilirë e as epirotë por me apelitivin e përgjithshëm bizantinë “romajos”.
Nga shekulli XIII kur në përandrinë Bizantine përhapet koncepti i ri mbi kombësinë, i cili merret në konsideratë përmes përkatësisë fetare dhe komponentit gjuhësor, shqiptarët shfaqen si banorë autoktonë të Epirit, të Maqedonisë Përëndimore dhe të Thesalisë Veri-Perëndimore. Në një dokument të fillimit të shekullit XV të botuar nga historiani grek S. Llambros thuhet se “gjithë Epiri sot banohet nga shqiptarë, popull i lirë”. Studiuesi tjetër Theodoro Çantacuzino pohon se “Janina ishte kryeqyteti i Mbretërisë së Shqipërisë” dhe me tej po ky autor thotë : “ kur Sulltan Murati pushtoi Artën thotë se hyri në Shqipëri”. Në nje akt raguzian të shekullit të XIV (1390) qyteti i Kosturit cilësohet si pjesë e Shqipërisë. Po ashtu bujari shqiptar i shekullit të XV Gjon Muzaka shkruan në “memorandën” e vet (1510) se malet e Peristerit, te cilët ndodhen në lindje të Kosturit përbëjnë kufirin mes Shqipërisë dhe Bullgarisë.
Megjithësë ka dëshmi të shumta për autoktoninë pellazgo-ilire dhe vazhdimësinë iliro-shqiptare të popullsisë së Çamërisë, disa historianë kryesisht grekë, kanë hedhur tëzën se shqiptarët u vendosën në viset veri-përëndimore të Greqisë (në Çamëri) në shekullin e XIV. Ata pohojnë se gjatë sundimit të Stefan Dushanit shqiptarët u inkurajuan të vendoseshin ndër të tjera edhe në Epir.
Dihet se në shekullin e XIV dhe më pas, kanë ndodhur lëvizje migruese shqiptarësh në viset greke sidomos në Thesali, Atike, Beoti, Peloponëz si dhe në disa ishuj grek të Egjeut. Arsyet e këtyre shtegëtimeve dhe orientimi gjeografik i emigracionit shqiptar në Greqi në shekullin e XIV janë trajtuar shkencërisht në veprën e Pëllumb Xhufit “Dilema e Arbërit”( 2006, fq. 357-369). Në këtë vepër, duke u mbështetur në një material të pasur dokumentar dëshmohet qartë se Epiri dhe viset e tjera të Shqipërisë së Jugut në vitet 20-30-të të shekullit XIV, si rrjedhim i kryengritjeve kundër pushtimit bizantin, u ballafaquan me një varg masash të rënda ndëshkimore, që shkaktuan ndër të tjera edhe emigracionin e masave të gjera të popullsisë shqiptare-folëse drejt trevave greke.
Krahas të dhënave historike, lidhur me këtë problem dëshmojnë edhe veçoritë gjuhësore të të folmes së arvanitasve të Greqisë që janë shume të ngjashme me të folmen e jugut të Shqipërisë në përgjithesi dhe nën dialektin e çamerishtës në veçanti.
Banorët shqiptarë të Epirit nuk mund të kenë qenë aty të ardhur dhe të kenë asimiluar një popullsi të mëparshme greke, apo të helenizuar, që padyshim do të ishtë e nje niveli më të lartë kulturor dhe që për më tëpër do të kishte edhe mbështetjen e autoriteteve qeveritare bizantine dhe me pas të qeverisë dhe kishës ortodokse greke.
Gjatë shekujve kanë ndodhur lëvizje migruese të ndërsjellta midis popujve të vendeve fqinje në Ballkan. Burimet historike, ndër to, kronika mesjetare e Gjirokastrës, flasin për nje emigracion të banorëve grekë në Epir (Çamëri) Dropull, Vurg, që në shekullin e XIII. Në vitin 1204 regjistrohet një valë refugjatësh të ardhur nga viset e pushtuara nga kryqtarët latinë që u strehuan në qytetin e Janinës. Njoftime për një koloniozim të rëndësishëm grek në Epir, përkatësisht në luginën e Dropullit, na e jep dokumenti i quajtur “Kronika e Dropullit”, kronikë e gjetur dhe botuar së pari nga F. Pouqueville. Megjithatë kolonistët grekë nuk e përmbysën hartën etnike të Epirit. Onomastika e vendbanimeve të viseve të Çamërisë, sipas deftereve mufasale, të administratës osmane të shek XVI-XVII, dëshmojnë së shumica e kryefamiljarëve në atë kohë mbajnë emra të krishtere të tipit shqiptar, si Gjin, Gjon, Gjoke, Leke, Pal, Pjetër, Ndre, Kolë etj.

Pasojat e proçesit të helenizimit
Kisha greke edhe gjatë sundimit osman ushtroi një trysni të vazhdueshme helenizimi ndaj shqiptarëve të krishterë. Kësaj trysnie i shpëtuan më lehtë shqiptarët që përqafuan fenë islame, ndërsa shqiptarët e krishtere kanë qenë vazhdimisht nën presionin e helenizimit, nëpërmjet shkollës, kishës dhe administratës. Ky proces u intensifikua më shumë pas aneksimit të Çamërisë nga qeveria greke dhe që vazhdon deri në ditët tona. Megjithatë në tërësi deri në fund të shek XIX shqiptarët musliman dhe të krishterë përbënin shumicën e popullsisë së Çamërisë. Kjo është arsyeja përse gjeografi greko-epirot A. Psalidha në gjeografinë e vet të shkruar në gjysmën e parë të shek XIX e konsideron Epirin deri në Gjirin e Artës (Ambrakisë) një tokë shqiptare , ku flitet gjuha shqipe.
Autoktoninë shqiptare të popullisë së Çamërisë e kanë mbështetur shumë dijetarë të shquar të shekujve XVIII-XIX të cilët duke u mbështetur në kulturën materiale dhe të dhënat historike, etnologjike, gjuhësore, onomastike, antropologjike, hematologjike etj. kanë dhënë shtrirjen hapsinore gjeografike të ilirëve dhe epirotëve në lashtësi. Në këtë periudhë kur çështja e orientit zinte vendin kryesor në problemet e diplomacisë europianë Epiri deri në Gjirin e Ambrakiasë konsiderohej nga studiuesit, udhëtarët e huaj dhe gjithë encikopeditë e botës si gjeo-hapësirë e banuar kryesisht nga shqiptarët. Edhe grekët në atë kohë nuk guxonin të shtrinin mëtimet e tyre mbi Çamërinë. Albanologët e shquar gjermane Tunman, Hahen, Fallmerajer etj, si dhe konsujt e udhëtare të ndryshëm si Puikvil, Lik, Brukton, Liri, Dozoni etj që vizituan Greqinë në shekullin XIX dëshmojnë në veprat e tyre se treva që shtrihet midis lumit Kalama deri në Preveze e Gjirin e Artës është hapësirë autoktone shqiptare. Gjuha, veshjet, doket, zakonet dhe tipi fizik i tyre ishin, sipas këtyre autorëve, dëshmitarët më të fuqishëm që provonin më së miri origjinën e tyre të përbashkët.
Por në 160 vjetët e fundit, pas hartimit të programit politik të quajtur “Megali Ide” (1844) qarqet nacionaliste greke filluan të zbatojnë strategjinë e aneksimit nëpërmjet shkombëtarizimit të trojeve shqiptare të Çamërisë. Shpërnguljet e dhunshme të realizuara në këtë periudhë qenë me pasoja shkatërrimtare për strukturën demografike të kësaj krahine. Megjithatë deri në prag të Luftës së Dytë Botërore Epiri (Çamëria) ishtë nje rajon homogjen i populluar me shumicë nga shqiptarët ( 82% e popullsisë ishtë shqiptare në 1937).
Struktrura etnike e Çamërisë pësoi ndryshime dramatike pas vitit 1945. Pas shpërnguljes me forcëë, nëpërmjet një genocidi të egër të popullsisë shqiptare muslimane (vitet 1944-1945), në gysmën e dytë të shekullit XX politika greke për helenizimin e krahinës është fokusuar në asimilimin e popullsisë shqiptare ortodokse nëpërmjet shkollës, kishës dhe administratës. Nën këtë trysni shqiptarët ortdoksë të krahinës së Çamërisë kanë frikë ta deklarojnë identitetin e tyre kombëtar. Sipas të dhënave të “De Agostinit 2006” shqiptarët etnikë në Greqi përbëjnë 1.5 % të popullsisë greke ose rreth 165 mijë banorë. Ndërkohë në Republikën e Shqipërisë banojnë mbi 250 mijë banorë me origjinë nga kjo krahinë. Siç shihet mbi 400 mijë shqiptarëve të krahinës së Çamërisë ju janë privuar të drejtat dhe liritë themelore të njeriut për të jetuar si qytëtare të lirë në vendin e tyre.
Riatdhesimi i popullsisë Çame në Epir (Çamëri) do të përmirësontë situatën demografike dhe do të mbështeste zhvillimin ekonmoko-shoqëror të kësaj krahine të prapambetur në skajin veri-përëndimor të Greqisë dhe do të ndihmonte gjithashtu edhe në prosperitetin edhe të vetë shtetit helen.

*Autori është Profesor në Universitetin e Tiranës, Fakulteti Histori-Filologji

ENVISIONING FUTURE IN THE BALKANS

2008-11-03T02:29:00.000-08:00

THE SYMPOSIUM OF ENVISIONING FUTURE IN THE BALKANS

CULTURE, POLITICS, ORGANIZATIONS AND AREAS OF COOPERATION IN THE BALKANS’

FINAL DECLARATION

The final declaration of the Balkan Symposium that was organized between October 18-19, 2008 by the IHH Humanitarian Relief Foundation has been released. Certain problems of the Balkans and suggestions for solution are as follows:

· Balkan communities are having political, economic and cultural problems due to long years of volatility in the region; the low level of communication within region as well as with Turkey and the Islamic world reinforces these problems.

· International justice mechanisms have failed to prevent rights violations in the Balkans. More effective policies have to be employed to prevent more rights violations and to achieve peace in the region.

· Rights and liberties of minorities in the Balkans should be brought up and a special Balkan Law Platform should be set up to this end.

· Thousands of structures were systematically destroyed following the withdrawal of the Ottomans from the region. Those that survived are either being used for purposes other than their original mission or are left to destruction without maintenance. These invaluable structures should be returned to local Muslim communities, repaired and restored; legal procedures should be initiated in every region to get back those structures. Turkish General Directorate of Foundations, Turkish Ministry Culture and Tourism and the Organization of the Islamic Conference (OIC) should take initiative in this direction. A scientific conference about foundation structures in the Balkans should be organized in the coming days.

· Muslim communities have been prevented from practicing their cultural and moral values, and transmitting these values to new generations during the repressive period of the last 130 years. Balkan communities should be empowered with social development projects against cultural and political degeneration attempts.

· Balkan countries host communities with different ethnic origin, religion and culture. Common denominators should be highlighted to secure peaceful coexistence of different ethnic and religious groups, and a Consultative Council should be formed to settle disputes among Muslim communities.

· Partial history writing is influential in the construction of identity and values in the Balkans. However, the history of the Balkans cannot be understood as separate from the Ottoman history. A common language and sense of belongingness should be created among Balkan peoples. Common historical legacy should be revived and alienation should be prevented through history writing.

· The Turkish Directorate of Religious Affairs should help with its experience to improve religious institutions in the Balkans. Periodical meetings should be held and communication channels should be diversified. Clerics that will represent Muslim communities should be qualified enough. These individuals should be chosen by credited religious institutions that represent Balkan Muslims.

· Cooperation between Balkan countries and Turkey and other Muslim countries should be increased. Turkey and the OIC should take the lead in organizing periodical meetings in Muslim countries.

· A Balkan Forum as a civil society organization that will focus on cooperation and joint activities should be established.

· Economic cooperation between Balkan countries and Turkey and the Islamic world should be improved through joint platforms that will bring together businessmen.

· The Balkan youth get accustomed to drug use and alcoholism, get involved in prostitution, and lose their religious and national identities due to weakening in familial structure, identity crisis, missionary activities, etc. These problems should be tackled at their roots and youth-oriented institutions should be founded.

· Activities of nongovernmental organizations that focus on women, who play a significant role in raising new generations, should be supported.

· Theology schools, Islamic institutes and joint research institutes should be established, student exchange programs should be launched, and international meetings should be held to bring together the youth in the region.

· The number of mass media outlets that broadcast in accordance with cultural fabric of the region should be diversified; radios, television stations, magazines, books and newspapers should be supported and translation activities should be done. A Balkan Monitor Boards should be set up to monitor developments in the Balkans on a daily basis.

· Balkan people are threatened by missionaries who are trying to Christianize the region. Local NGOs should be supported against missionary activities; scientific studies should be conducted; a group of Muslim scholars should be formed to guide local NGOs and other related organizations regarding the issue; a secretariat should be set up to bring together academics, educators and representatives of civil society; Muslim thinkers, poets, artists and politicians should be supported.

The second round of this meeting will be held in the Balkans in 2009.

Hany M. Salah

FALLSIFIMET E GREKOFILIT ARBER THESPROTI

2008-10-29T11:40:00.000-07:00

Arber Thesproti ne manipulimet e tije rreth Aga Prronjos se Paramithise ne shkrimin e tij
Besnikeria dhe trimeria e Aga Pronjos se Paramithise
shkruan si me poshte per te:

Kryengritjet e shumta te Epir, si kunder Pashait te Janines, por edhe kunder otomanve, kane patur si promotor te tyre agallaret e Camerise. Nje nga figurat me karizmatike dhe me te ndritura qe ka bere emer ne 1790-1820 ka qene dhe Aga Pronjua i Paramithise. Pa mbeshtetjen, besen dhe miqesine e heronjve te Camerise, suliotet nuk do te ishin keta qe jane sot. Ja se si e pershkruan fillogreku William Plomer heroin, again e Paramithise:
“85 vjece, nje trup gjigand, me nje mjeker te te gjate dhe te bardhe, mbante mbas vetes se tij 11djeme, me i vogli 30 vjece dhe me i madhi 60 vjece, te gjithe gjigande dhe te forte si Aty i tyre”
A ka pershkrim me te bukur se ky i portretit madheshtor te agait te Paramithise, Aga Pronjos?

Shkrimin e Arber Thesprotit mund ta gjeni ne linkun
http://shiqo.grafikshqip.com/?p=38

Ndersa Isuf Bajrami ne shkrimin e tij

"Vëllamëritë e martesat forconin kompaktësinë çame" shkruan si me poshte por kesaj here jo per AGA PRRONJON por per SULEJMAN ÇAPARIN:

Bartholdy është një ndër studiuesit e parë që na e përcjell të konkretizuar këtë dukuri. Ai thotë se në mbrojtjen e Artës dhe rrethinave e saj, ishte caktuar Sulejman Çapari, një burrë 85-vjeçar me shtat të lartë, gjigant, që nuk kishte asnjë shenjë tjetër të pleqërisë, veçse mjekrën e bardhë si dëbora. Bartholdy më tej dokumenton: "Sulejman Çapari shoqërohej nga 12 djemtë e tij, që ishin nga 30 deri në 60-vjeç dhe që shquheshin të gjithë për shtatin e lartë, sikur i ati, dhe po ashtu shquheshin për kurajon dhe forcën e tyre të jashtëzakonshme.

Shkrimin e Isuf Hajredinit per verifikim mund ta lexoni vete ne linkun e meposhtem:

http://www.zemrashqiptare.net/archive/view/4831/

Pra siç e shikoni edhe vete keta dy autore perdorin te njejtin pershkrim per dy persona totalisht te ndryshem, njeri aga i Paramithise ndersa tjetri aga i Margelliçit. Keta dy autore nuk ndalen me kaq, sepse per te njejtin pershkrim bere dy personave totalisht te ndryshem perdorin edhe dy burime historike te ndryshme, ose me sakte dy emra historianesh te ndryshem qe jane
1 Per Isuf Hajredin Bartholdy
2 Per Arber thesprotin William Plomer.

Eshte e sigurt qe keta dy njerez bejne shkrime por ne fund te shkrimeve nuk japin asnje refere"nce historike, qe konsiston ne faqen, autorin, titullin e vepres vitin e botimit etj. Por ajo qe te ben pershtypje eshte se keta dy pseudohistorina qe bejne shkrime mundohen ti shesin ato si te verteta, dhe fakte te ndodhura vertete, por ja qe ndonjehere nuk dine as te fallsifikojne si duhet. Ne kete ballafaqim te ketyre dy shkrimeve del qarte se njeri ose tjetri nga keta te dy genjen, ndaj lexuesit e nderuar duhet te kene shume kujdes se çfare lexojne dhe mos ti besojna kunder shkrimet e propagandisteve internetike nqs ato nuk kane referenca historike ne fund.

KY ESHTE NJE NDER FALLSIFIKIMET E SHUMTA QE KETA FILO-SULIOTE TE TERBUAR kane bere ne dem te çeshtjes çame, Zoti e di sesa te tjera do te zbulohen me pas. Ju bej thirrje ketyre dy pseudohistorianeve qe te sqarojne opinionin publik per kete gafe te tyre.

Per Forumin Abedin Rakipi

AJUA( SHENJTORI) DREDHITE GREKE

2008-10-27T10:06:00.000-07:00

Kishe greke ne Paramithi

“ÁJUA”(“Shenjti”).

SHKEPUTUR NGA ENCIKLOPEDIA JUGSHQIPTARE E IBRAHIM D. HOXHES

Dredhi e kr. a-f., e shpikur në ½ e 1910-s; nëpërmjet saj ata mblodhën shuma të mëdha të hollash, me të cilat armatosën dhe paguan andartët që futën në Çamëri dhe viset e tjera shqiptare. Për të Sali Çeka shkruante se në fshatthin Sevastúa -çiflik i familjeve paramithite: Bako, Bollati e Kali- një bari i mbajtur(ulok), kur po flinte iu paskësh shfaqur “shënjt” Kozmai, armiku më i tërbuar i shqiptarëve; ai i paskësh thënë: “Ti Perëndia të njohu shenjt. Thuaju fshatarëve të bëjnë këtu një kishë”. Të nesërmen pa gdhirë mirë, Kolua -tanimë “i shënjtëruar”- u përrallisi mrekullinë, e cila në të vërtetë ishte shpikje e dhespotit të Paramithisë. Ai, kur po i binte vendit me hunda për të përmbushur porositë e asfalistëve të grumbulluar në përfaqësinë qeveritare greke në Janinë e mitropolinë e atjeshme si edhe në atë të Paramithisë, kishte shpikur
shënjtorin. Kisha u ndërtua shpejt e shpejt, po doemos jo nga bujqit varfanjakë(çifçinj) të jo më shumë se 10 shtëpive. Ishte thesari i asfalisë ai që për të kishte çelur grykën, si edhe për çdo rast tjetër të këtillë. Kolua tok me koleshën 20-vjeçare(tani të shpallur motër) dhe i shoqëruar nga 4 “priftërinj”, bëkish çudira: “shëronte” 200-300 të sëmurë në ditë. “Priftërinjtë”, duke bërë sikur po kryenin detyra kishëtare, hetonin shqetësimet e rrëfyesve; rrëfimedëgjuesit ia tregonin fshehtazi Kolos. Të nesërmen të sëmurët shpiheshin para tij; duke i puthur duar e këmbë, i luteshin t’i shëronte. Të dalit para tij, Kolua i thoshte: «Ke bënë akcilën mëkatë; që të shëroneç, lipset të agjëroç 8 ditë, të japiç aq e kaq para këtu në klishë dhe të biç këtë e atë shërbim për kombësi».
Për të fshehur të vërtetën, Kolua, “motra” dhe “priftërinjtë” gjatë ditës e shuanin urinë me nga një kafshitë kuleçesh të shpënë nga të sëmurët; njëkohësisht mblidhnin paratë dhe sendet e tjera me vlerë të marra prej tyre. Kurse gjatë netëve –pasi të sëmurët i kishte zënë gjumi- Kolua dhe kolésha me rrenacakët e tjerë, ia shtronin për 7 palë qejfe me mish të pjekur, verë nga më e mira dhe gjellë të zgjedhura, të gjitha të shpëna nga të sëmurët. Kurse paratë dërgoheshin në mitropoli dhe përdoreshin për armatimin dhe mbajtjen e andartëve.(“Korça” nr. 11(36), dt. 3(16).6.1910). Lidhur me këtë dhelpëri asfaliano-kishëtare, Musa Demi në letrën e vet shkruante: “Me habi të madhe shohim dhespotin e Paramithisë të marrë barinj, t’i njohë shënjtër dhe t’i vërë nëpër kisha. Këtë herë që kish dalë nëpër fshatra tha se Kolua është me të vërtetë shenjt. Vraponi të
shihni mirësi. Tek ajua në Sevasto mbledhin më shumë se 50 lira ditën. Arka është në mitropoli...”(“K.” nr. 16, dt. 8(21).7.1910).
Në nr. 83 dhe 84, dt. 14(27).6 dhe 28.6(11.7).1910 të fletores janinase “Zgjim i Shqipërisë”, duke u tallur me dhelpëritë greke, vërente: “Komíta(kometa “Haléi” që asokohe kaloi afër tokës –I.D.H.)...duket që na la ca mikrope shënjtërimi-evliallëku, sepse në kaza tonë kanë zënë të dalin ca shënjtorë, të cilët shërojnë çdo lëngatë...Bota po u japin dhurata...Këto të holla duket që mblidhen për shënjtorët...”.

GREBENÈJA BEQIR

2008-10-27T08:17:00.000-07:00

GREBENÈJA, FIQRI BEQIR(1882-1914).

Shkeputur nga Enciklopedia Jugshqiptare e Ibrahim D. Hoxhes

Lindi në Grebené. Mbaroi shkëlqyeshëm shkollën e lartë ushtarake; u ngjit deri në gradën jarbaj(n/kolonel) dhe në detyrën komandant allaji(regjimenti). Përkrahu kryengritjen e vitit 1908 për rrëzimin e sulltan Abdul-Hamidit, vendosjen e një rendi kushtetues për sulltanatin dhe të drejta të veçanta për kombin shqiptar dhe Shqipërinë. Lidhur me këtë të vërtetë, në kujtimet e veta shkruan: “Po kuptohej haptazi se për të vazhduar jetesën e saj në Rumeli, kombësia turke ka nevojë për Shqipërinë e pavarur”.(N. P. Allpan, e N. Kaçi, “Shqiptarët në perandorinë osmane”, Tiranë, 1997, fq. 99). Gjatë Luftës Ballkanike me regjimentin e tij luftoi në ballin lindor për mbrojtjen e Janinës. Kur ushtria greke mundi të zinte Grebenénë, në krye të regjimentit të vet njësinë e atjeshme greke e goditi befas aq rreptësisht, sa ajo ia theri vrapit nga sytë, këmbët. Dhe, kur u
dha urdhri për dorëzimin e Janinës, B.G. po në krye të regjimentit të vet, i pasuar edhe nga një shumicë ushtarësh, n/oficerësh dhe oficerësh shqiptarë prej regjimenteve të tjerë që s’pranuan të dorëzoheshin –kryesisht çamër- çau nëpër ushtrinë greke dhe doli në Konicë, ku qëndronte ende shtabmadhori i armatës Osmane të perëndimit, Halil pasha Kolonja. Në maj 1913 u dëbua prej Shqipërie nga qeveritë evropiane, duke i lënë kështu shesh të lirë ushtrisë greke të zinte Beratin dhe t’u afrohej Elbasanit e Vlorës. Në krye të një grupi oficerësh dhe ushtarësh shqiptarë ne Perandorine Osmane në dhjetor 1913 nga Stambolli arriti në Shkodër; ditët e pastajme zbriti në Durrës dhe më 25 dhjetor në Vlorë. Sipas porosisë së kryeministrit turk, Qamil Pashait, u lidh me Ismail Qemalin dhe i parashtroi atij çka ishte parashikuar: Heqja dorë prej pavarësisë së shtetit shqiptar, krijimi i një njësie
shtetërore tërëshqiptare brenda sulltanatit osman, krijimi i një lidhjeje ushtarake ndërmjet Bullgarisë, sulltanatit osman dhe Shqipërisë. Lidhja ushtarake në fjalë do të godiste ushtritë pushtuese greke, malëzeze e serbe dhe do t’i përzinte nga tërë vendet e pushtuara që s’ishin të tyret. Mjerisht këto përgatitje u nuhatën nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit në Shqipëri; rrjedhimisht me urdhër të tij më 9 janar 1914 Beqir Grebenéja dhe tërë shoqëruesit e tij u arrestuan.(N.P.Alpan. “Basiret”, Ankara). Lind pyetja: kush kallëzoi për këtë plan të fshehtë? Kjo ka mbetur ende e panjohur, po doemos që një dorë fuqie kundërshtare e qiti në shesh.. Në letrën me dt. 26.12.13 dërguar nga Vlora dhe botuar në “Liri e Shqipërisë” nr. 91, Sofì, dt. 31.I(13.I).1914 ku flitet mbi këtë çështje, ndër të tjera thuhet: ”Lajmi që erdhi nga Stambolli në Kontrollorët thosh se këtej u nisën me
vapor austriak nja 150 vetë”. Më 18/31.I.1914 gjyqi ushtarak i kryesuar nga gjenerali hollandez, Dever e dënoi me vdekje dhe, në kundërshtim me çdo ligj ndërkombëtar mbi ushtarakët, kërkoi varjen e tij.(Kalendari “Shqypja”, Shkodër, dt. 1915). Gjyqi në fjalë 9 nga oficerët shoqërues të B. G. i dënoi me nga 15 vjet burg secilin, 6 me nga 5 vjet, 4 me nga 3 vjet, një 4 muaj dhe 4 i liroi. Ndërkaq la në burg edhe 13 ushtarë. Ismail Qemali u shtrëngua të jepte dorëheqjen dhe të largohej jashtë vendit. Humbi kështu rasti i fundit që Shqipëria të mos mbetej e tëra, po e bërë nga ndërkombëtarët thela-thela, të përjetonte zgjedhën dhe skllavërinë greko-serbo-malaziase. Vendimi mbi B.G. nuk u zbatua, sepse K.N.K. vendimin përfundimtar u la të jepej nga princ Vidi që pritej të vinte së shpejti mbret në Shqipëri(“L. e SH.” nr 91, S., dt. 31.I(13.2).1914). e fali, po qeveria e tij e komanduar nga K.N.K. e
dëboi. U kthye në Turqi dhe po atë vit u vra në Anadollin Lindor gjatë luftimeve kundër ushtrisë mësyese ruse.

FILIQÌ ETERÌA SHOQERIA GREKPERHAPESE

2008-10-27T08:14:00.000-07:00

FILIQÌ ETERÌA(Shoqëria e Miqve).

SHKEPUTUR NGA ENCIKLOPEDIA JUGSHQIPTARE E IBRAHIM D. HOXHA

Eshte nje shoqeri grekperhapese. Në Enciclopedia Italiana XVII, Milano, 1933, fq. 902, thuhet se në fillim të q. v. 19 vjershëtari thesalian, Ringa Fereos kishte shpallur thirrjen: “Ngreuni, o bij të grekëve!”; ndërkaq po përpiqej të krijonte një shoqëri në përkatësi të thirrjes në fjalë. Duke u vërtitur poshtë e përpjetë Evropës për të gjetur përkrahës, u kap në Trieste nga policia austriake; kjo ua dorëzoi pushtetarëve osmanë dhe këta i këputën kokën. A. p. T. vuri në lëvizje disa nga spiunët e vet më të zot dhe më me përvojë për t’ua rrëmbyer shoqëruesve gjatë udhëtimit Triest-Stamboll, po s’ia arriti. Më 1814 Nikollë Skùfa, Thanas Çakalli dhe Panajot Anagnostopulli, pëlqyes të mendimit të Ringës, në Odesë -ku kishin qendrat e veta tregtare- themeluan “Filiqì Eterìnë”; në programin e saj parashikonte: “Bashkim të armatosur të të gjithë
të krishterëve të perandorisë turke, për fitoren e kryqit mbi gjysmëhënën”. Po të kalohet në “sitë të dëndur”, del se programi i “F. E.” ndryshon në thelb nga ai i Ringës, sepse, ndërsa ai ftonte vetëm “bijtë e grekërve” të kryengrinin, i “F. E”. ftonte çdo të krishter, pavarësisht nga përkatësia kombëtare. Ky ishte dallim i thellë pikëpamjesh ndërmjet grekut Ringë Fereos dhe themeluesve të “F. E”, të cilët rridhnin prej burimi shqiptar. Themeluesit e Finiqi Eteria ishin me prejardhje shqiptare, ortodokse. Mirëpo, në kushtet e asokohshme politike, ai program gënjeu shumë e shumë shqiptarë e rrjedhimisht i bëri kurban për Greqinë, armiken amëshuese më të tërbuar të kombit dhe të atdheut të tyre.
Kusht bazë për arritjen e fitores “F. E”. vuri zhdukjen e A. p. T. dhe, në pamundësi, lidhjen me të. Krijuesit e dukshëm të saj: Skùpa(Fshesa), Çakalli e Ksanthua “e dinin fuqinë dhe rëndësinë e Aliut; pra ishin të ndërgjegjshëm se, nëse shpërthente kryengritja greke dhe shtypjen e saj sulltani ia ngarkonte Aliut dhe armatës së tij shqiptare, mundja e menjëhershme do të ishte e pashmangshme”. Për të shmangur këtë më 1818 “F. E”. vendosi të nxiste A. p. T. kundër sulltanit, duke iu zotuar se nëse, ngrinte krye, do të kishte përkrahjen e të gjithë grekërve. Në zbatim të këtij vendimi udhëheqësi i “F. E.” moraite, kryeprifti Jermano, në nëntor të atij viti dërgoi në Janinë njërin nga veprimtarët më të aftë, Paparogopullin. Meqë F. E. mbahej e fshehtë për sa kohë që nuk ishte në gjendje të jepte goditjet e dëshiruara, Paparigopulli në takimin me A. p. T. jo vetëm që nuk e zuri
fare në gojë, por edhe kur veziri i tha se dinte gjithçka mbi të, Paparigopulli “u betua” grekërisht se nuk kishte dijeni; veç kësaj u përpoq ta gënjente se një shoqëri të tillë s’kishte kurrkund. A. p. T. që tanimë e dinte se përplasja me P. L. ishte e afërt, duke dashur të bënte dikë me vete që ta ndihmonte, Paparigopullit i tha: “Sulltanati osman i ngjan një pallati të zbukuruar shkëlqyeshëm, po themelet e tij kanë filluar të kalben e se, si pasojë, shpejt a vonë do të shëmbet dhe do të shndërrohet në gumburadhë”. Paparigopulli, edhe pse bëri sikur gjykimet e A. p. T. mbi sulltanatin s’i miratoi, ngulmoi që ato t’i njoftoheshin Stroganóvit, përfaqësuesit rus, asokohe drejtuesi i “F. E”. në Greqi.(Shih: Megali Eliniqi Enqiklopedhia “Pyrsos”, Athinë, 1927, fq. 745). Sado që Paparigopullit iu duk një “zbulim” i madh -të cilin gjoja u mundua ta mbante të fshehtë- A. p. T. një
gjykim të ngjashëm me të sapopërmendurin e kishte shfaqur botërisht që 19 vjet më parë. Fr. Puk. thotë se A. p. T. më 1799 në një fjalim para bashkëvepruesve të vet, duke u bërë thirrje që të bashkonin fuqitë dhe përpjekjet e tyre për shpëtimin e atdheut dhe të kombit shqiptar, pati thënë: “Agallarë, sulltanati osman është në rënie e sipër, sepse është i rrethuar nga armiq, siç janë francezët dhe rusët.”.
Shoqëria u mbështet gjithandej nëpër Greqi; idetë liridashëse të revolucionit frëng të sjella nga francezët në ujdhezat jonike dhe ato të shpallura nga veziri i Janinës, Ali Tepelena, kishin ndezur andej-këndej një lëvizje; u krijua kështu një mjedis ethës, i cili gjithmonë është fillimi i një kryengritjeje popullore. Në të morën pjesë gjithfarë urrejtës të sundimit osman: beu i fuqishëm i Mànit(Moré), Petro Mavromihali, Theodhor Kollokotroni, Marko Boçari, Kiço Xhavella, Gjergj Karaiskaqi, Gjergj Kondurioti, Odise Andreuço, Laskarina Bubulina, etj. Në mars 1821 Aleksandër Ipsillanti, n/kolonel i oborrit carist –asokohe kryetar i “F. E”- u nis nga Rusia për në Greqi; “me disa grupe pasuesish të armatosur kaloi lumin Pruth, doli në Rumani dhe thërriti grekërit në luftë për pavarësi”.(Consociazione Turistica Italiana, Milano, 1941, fq. 50). Veprimi dhe thirrja e A. Ipsillantit shërbyen si shënja
e fillimit të kryengritjes së përgjithshme në Greqi, e mbarsur prej vitesh nga shtabmadhorët dhe kredharakët e gjithfarshëm kryesisht rusë, francezë e anglezë, të cilët prej mëse 25 vjetësh lëvrinin me të vetmin qëllim nëpër Greqi.(Shih: Enciclopedia Italiana XVII, Milano, 1933, 902).

Greqia si spiunoi Shqipërinë në NATO

2008-10-23T10:15:00.000-07:00

Greqia si spiunoi Shqipërinë në NATO

Sa janë shqiptarët që banojnë në Republikën e Shqipërisë? Sa janë minoritarët grekë në Shqipëri? Përgjigja befasuese vjen nga një dokument zyrtar i prodhuar nga ministria e jashtme greke: “... të përqënduar në jug (grekët) përbëjnë tre të pestat e popullsisë, pa përfshirë vllehët greqishtfolës”. Ky dokument nuk është përpiluar nga “segmente të caktuara nacionaliste të fqinjit, anëtar prej vitesh në BE e NATO, siç thuhet rëndom për to, ai është një dokument zyrtar i vetë qeverisë greke. Ky fakt është shkëputur nga një letër zyrtare e firmosur nga ish-ministri i jashtëm grek Maliviotis dhe i është dërguar ish-homologut të tij holandez Bernard Bott, në javën e dytë të qershorit 2004. Në datën 1 korrik të të njëjtit vit, Hollanda merrte presidencën e radhës të BE-së dhe një letër e tillë synonte të vinte atë në dijeni për probleme të mundshme që një vend anëtar i BE-së kishte me një vend tjetër. “Çdo gjashtë muaj, në ministrinë e jashtme të cilitdo vend që merr presidencën, dërgohet pothuaj i njëjti dokument, që në vetvete është qëndrimi zyrtar i qeverisë greke ndaj Shqipërisë”, pohon një burim diplomatik i cili nuk mund të identifikohet. Sipas tij, në raste të tilla, vendi që ka presidencën fillimisht njeh palën e interesuar me pretendimin e vendit tjetër dhe e shënon zgjidhjen e këtij problemi në axhendë. Në rastin e përplasjes shqiptaro-greke ka ndodhur e njëjta gjë. Një procedurë që vetëm formalisht ngjan si rutinë, por që në thelb jep një shfaqje të padiskutueshme të asaj çka nuk është dhe nuk mund të konsiderohet thjesht dhe vetëm si “frymëzim që vjen nga qarqe të ndryshme dhe segmente të caktuara të shoqërisë dhe politikës greke”, por si një qëndrim konstant i saj dhe tërësisht zyrtar.
MAPO ka mundur të sigurojë dokumentin integral që jep provën pikërisht për një gjë të tillë. Ky është një dokument nga ata që në gjuhën diplomatike konsiderohet si sekret, MAPO e publikon atë për të hedhur dritë përtej asaj që konsiderohet si suprinë e qetë marrëdhëniesh mes dy vendeve. Mes Shqipërisë dhe Greqisë, që prej vitit 1941 vazhdon të qëndrojë në fuqi një ligj absurd lufte, pavarësisht se Shqipëria tashmë ka marrë ftesën e anëtarësimit në NATO dhe Greqia është anëtar i këtij pakti ushtarako-politik prej dekadash.
Sot, katër vjet pas firmosjes së këtij dokumenti nga Maliviotis, problemet mbeten po aty në rastin më të mirë ose kanë shkuar dhe më tej. Nën pretekstin e “ndjeshmërisë së thellë” të opinionit publik grek, Greqia zyrtare ka kërkuar në mënyrë gati ultimative ndërtimin e katër varrezave për ushtarët grekë të rënë në Luftën e Dytë Botërore. I pari në Këlcyrë është ndërtuar tashmë, kërkohet dhe Korça e gjetkë, çka e parë në hartë shënon pikërisht kufirin virtual të ashtuquajturit Vorio Epir. Muaj më parë, kjo kërkesë është transmetuar në mënyrë gati ultimative nga Kasimatis, zëvendësministër i jashtëm grek, i cili e ka lidhur madje pranimin e kësaj kërkese me firmosjen apo refuzimin e MSA-së për Shqipërinë nga Parlamenti grek.
Të martën e kaluar, në Tiranë, në ministrinë e jashtme u zhvillua një takim maratonë mes dy delegacioneve teknike, shqiptaro-greke, pikërisht për çështjen e varrezave. Sërish asnjë detaj publik e zyrtar për takimin në nivel drejtorësh të drejtorive. Diskutimet e gjata konkluduan vetëm në një pikë, që ato të vazhdojnë të zgjaten përsëri.

Dokumenti sekret

Eshtë plot 11 faqe dhe mban titullin “Minoriteti etnik grek në Shqipëri”. Në dukje një material prezantues, i ndarë në nënkapituj, që fillon që me “background”-in historik dhe përfundon me radiot dhe televizionet në gjuhën e minoritetit. Referencat e të shkuarës janë të shumta dhe në to gjen çudira që shpjegojnë edhe “detaje” po kaq të çuditshme për të sotmen.
Ato fillojnë me numrin e popullsisë së minoritetit në jug, ku sipas dokumentit përbëjnë tre të pestat e gjithë popullsisë, numër në të cilin nuk përfshihen vllehët greqishtfolës. Vazhdojnë me arsimin në gjuhën greke. Sipas dokumentit, në vitin 1921, mbas hyrjes së Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, u garantua në vend “arsimimi në gjuhën amtare, e drejta për të praktikuar lirisht besimin fetar, e drejta për përfaqësim të barabartë në punësimin publik...”. Një dekadë më pas, po sipas të njëjtit dokument, në 1933, kushtetuta shqiptare mbylli një numër shkollash të minoritetit, çka u bë problem në Lidhjen e Kombeve dhe në “Permanent Court of International Justice in the Hague”. Për të dëshmuar thellësinë e problemit, dokumenti përmend se në 1913, mbas shpalles së pavarësisë, në Shqipëri ndodheshin 409 shkolla greke, nga të cilat 86 në Gjirokastër, 74 në Korçë, 73 në Berat, 21 në Himarë. “20 vjet më pas, në 1933, mbeten vetëm 10 të tilla”, shkruhet në dokument.
“Mbas Luftës së Dytë Botërore, minoriteti grek... u ndodh nën një plan të orkestruar për të zvogëluar numrin e tij...”. Dokumenti pretendon se minoritarët u bënë subjekt i një shtypjeje qeveritare për të fshehur identitetin e tyre etnik, duke i larguar nga vendbanimet, duke shmangur të drejtën e arsmimit në gjuhën kombëtare dhe duke shqiptarizuar emrat e tyre. “Një nga vendimet e para të regjimit të E. Hoxhës ishte që të limitonin territorin ku jetonin... vetëm në zona të veçanta në Sarandë, Delvinë, Gjirokastër dhe Përmet. Grekët që jetonin ose lëviznin jashtë këtyre zonave, humbisnin automatikisht të drejtat e minoritetit”, shkruhet në dokument, i cili gjithashtu shënon se në 1967, “janë konfiskuar pronat e institucioneve religjioze dhe u shkatërruan... rreth 2500 kisha”. Po të njëjtat tone përdoren për të përshkruar dhe të sotmen në sjelljen e qeverive shqiptare ndaj këtij problemi: të drejtat e minoritetit... “janë ende të parespektuara janë zonave të minoritetit”. Shënohen arreste të minoritarëve – në 1994 – manipulime të rezultatit të zgjedhjeve dhe refuzimi shqiptar për të përfshirë pyetjen për kombësinë në regjistrimin e popullsisë, (2001). “Kisha po ristabilizon veten, por problemet me administratën ekzistojnë ende”.
Në dokument theksohet disa herë fakti që lëvizja e minoritarëve grekë, nga zonat “minoritare”, ka bërë që ata të humbasin statusin e tyre si të tillë. Pa dhënë shifra konkrete, dokumenti referon se në 1919, popullsia greke në Shqipëri numurohej deri në 120 mijë banorë, kurse për këto shkaqe, në regjistrimin e 1989, ajo ishte shënuar në 60 mijë banorë. Për të mbërritur 12 vjet më pas, në numrin 49 mijë, por pa përmendur se regjistrimi konsideron si banorë ata qytetarë që ndodhen në vend në momentin e kryerjes së tij dhe pa marrë parasysh emigracionin masiv.
Dokumenti vazhdon me probleme të arsimit, të administratës publike dhe përfshirjes së grekëve minoritarë në të, shqiptarizimin e emrave të tyre, çështje të sigurisë, zgjedhjeve të lira, të pronave, të toponimisë, përdorimin e greqishtes në marrëdhënie me autoritetet e deri tek transmetimet radiotelevizive.

Përgjigja shqiptare

Besohet se letra e ish-ministrit të jashtëm grek Maliviotis, u bë e njohur në Shqipëri gjatë takimit të kryeministrit të atëhershëm Fatos Nano me Bernard Bott, ministri i jashtëm holandez, në vjeshtën e vitit 2004. Asgjë zyrtare nuk u botua në lidhje me këtë detaj të takimit. Besohet se palët pozuan problemin, Bott neutral, kurse Nano duke e kundërshtuar këtë dokument. Një vit më pas, diplomacia shqiptare ka prodhuar gjithashtu një material bazë, i cili jep përgjigje, pothuaj në mënyrë simetrike për të gjitha pretendimet zyrtare greke. Materiali është i klasifikuar, por MAPO ka mundur të sigurojë në vija të përgjithshme përmbajtjen e tij, të shtrirë në 15 faqe.
Materiali shqiptar ka gjithashtu një prapavijë historike. Ai nis me problemin e shkollave në gjuhën greke, por me shifra tërësisht të ndryshme nga ato që përmenden në dokumentin grek. “Në vitin 1922 në Shqipërinë e Jugut ekzistonin 36 shkolla në gjuhën greke, me 2614 nxënës dhe 49 profesorë. Në Himarë, me një popullsi dy gjuhëshe, kishte tre shkolla me 318 nxënës. Në 1933 në gjithë Shqipërinë kishte vetëm 77 shkolla private, nga të cilat 10 ishin fillore greke”. Një vit më pas, 54 fshatra me popullsi greqishfolëse prej 29 mijë banorësh, kishte secila nga një shkollë fillore.
“Pas Luftës së Dytë Botërore, gjatë regjimit komunist, pjestarët e pakicës greke nuk kanë qenë objekt i diskrimimit të posaçëm dhe ata kanë ndarë fatin me shumicën e shqiptarëve”, ndërsa për periudhën e pluralizmit pohohet se “pakica gëzon të gjitha të drejtat në përputhje me standartet demokratike evropiane...”.

Numrat e minoritetit

Kjo është dhe pjesa më interesante e materialit përgjegjës shqiptar. Ai i referohet fillimisht vitit 1922 kur një Komision i Lidhjes së Kombeve kryen inspektim në jug të vendit dhe rezulton se minoritarët grekë shkonin në shifrat 35 deri në 40 mijë banorë, ose një të gjashtën e popullsisë së zonës. Në regjistrimin e vitit 1930, popullsia greqishfolëse llogaritej në 37271 banorë. Në vitin 1989, përqindja e popullsisë joshqiptare luhatej në kufinjtë nga 2 për qind deri në 3.5 për qind. Dhe nga ky numër, grekët përbënin rreth 90 për qind të totalit të pakicave të përbërë edhe nga maqedonas, serbomalazezë, arumunë e të tjerë. Pakica greke shkonte deri në 58759 banorë. Një vend të veçantë në material zë dhe arsimimi që përfshin në gjuhën greke, të tre nivelet e shkollimit, parashkollor, nëntë vjeçar dhe të mesëm të përgjithshëm.
Më pas kapitujt e materialit shqiptar vazhdojnë me të njëjtën renditje si dokumenti zyrtar grek, flitet për administratën publike dhe përfshirjen e minoritarëve në të, përdorimin e emrave dhe mbiemrave të pakicave, njësitë administrative, zonat zgjedhore, çështjen e pronave, toponimet, përdorimi i greqishtes në marrëdhënie me autoritetet e programet radiotelevizive. /Revista Mapo /

Çështja Çame midis Shqipërisë dhe Greqisë

2008-10-23T07:33:00.000-07:00

Çështja Çame midis Shqipërisë dhe Greqisë

Europa jo vetëm që duhet të shikojë përpara, por mos të harrojë që minorancave t`Ju kthejë të drejtat e tyre të mohuara

Galip TAHO
Anëtar i Kryesisë së PDI dhe Kryetar i Degës së Tiranës

Gjatë viteve 1994 Parlamenti Shqiptar dhe Presidenti Shqiptar, aktualisht Kryeministri Shqiptar Sali Berisha, nga ligji nr 7830 i datës 30.06.1994 dhe me Dekret Presidencial nr 885 i datës 12.07.1994, kanë njohur gjenocidin Grek ndaj popullsisë së pafajshme dhe të pambrojtur Çame.

Shumica e atëhershme parlamentare Shqiptare, duke vendosur 27 Qershorin si datë e cila simbolizon fillimin e ngjarjes tragjike kundër minoritetit Shqiptar Çam të Greqisë, i dhanë kujtesën e duhur viktimave të pafajshme, por gjithashtu kanë nderuar veten e tyre dhe të drejtesisë universale.

Që nga ajo kohë e deri tani, qeveritë Shqiptare nuk kanë bërë shumë dhe ne, duke marrë parasysh se janë rreth 500.000 emigrantë Shqiptarë në Greqi të cilët janë një preokupim i madh për të gjitha qeveritë Shqiptare, mund ta kuptojmë në një farë mënyre këtë pozicion.

Në fakt gjatë viteve të fundit çdo krizë Greko-Shqiptare është pasuar me dëbime të dhunshme nga Greqia të të ashtuquajturve emigrantë të paligjshëm Shqiptarë dhe sigurisht me shqetësime për Shqipërinë.

Por, nga ana tjetër, në vitin 2002 gjatë një seance të Komisionit të Kongresit Amerikan për Sigurim dhe Bashkëpunim me Europën, Prof. Elia Dimitrias, Përfaqësues i Komisionit Grek të Helsinkit ka deklaruar:

“Ne nuk e njohim çështjen Çame, por për fat të keq nuk ka evidenca të mjaftueshme rreth këtij rasti. Fakti është se Qeveria Shqiptare, ku shumica e minoritetit Çam jetojnë, nuk e ka shtruar asnjëherë seriozisht këtë problem. Qeveria Shqiptare flet rreth saj vetëm në kohën e krizave me Greqinë.”

Një deklaratë e tillë e një përfaqësuesi Grek të Helsinkit sigurisht është domethënëse edhe pse nuk është plotësisht korrekte. Para së gjithash, kemi një Institucion Grek i cili njeh në parim çështjen Çame, të cilën Qeveritë Greke nuk e kanë njohur asnjëherë duke e konsideruar si një çështje që nuk ekziston!

Po, duke ju referuar tekseve historike të shkollave Greke, ishte 29 Shtatori i vitit 1943 dita kur ushtarët Gjerman, duke bashkëpunuar me disa qytetarë Çam Grek me origjinë Shqiptare, kanë ekzekutuar 49 anëtarë të Këshillit Bashkiak të Paramithisë.

Janë po këto tekse historie, të cilat tregojnë që ky akt ishtë shkaku i urrejtjes së popullit Grek ndaj Shqiptarëve Çam dhe siç dihet deri tani, ka patur vetëm disa proçese gjyqësore ushtarake kundër personash Shqiptar Çam, gjyqe të cilat kanë akuzuar dhe dënuar ata, kolektivisht si bashkëpunëtorë të Nazi-Fashizmit!

Baza ligjore e këtyre vendimeve juridike dhe politike mund të jetë marrë vetëm nga “Ligji i Luftës” (Me titull 2636) i cili në vitin 1940 i shpalli luftë Mbretërisë së bashkuar Italio - Shqipëtare, kur Shqipëria në fakt ishte e pushtuar në atë kohë nga Italia.
Në fakt, Qeveria Greke e ka shfuqizuar këtë ligj lufte në vitin 1987, por nuk e ka dërguar atë për tu ratifikuar në atë kohë në Parlament, dhe ai është pjesërisht dhe çuditërisht ende në fuqi edhe në ditët e sotme, ndërsa Greqia ka firmosuar një Marrëveshje Miqësie me Shqipërinë në vitin 1996!

Për më tepër, në Shqipëri në legjistraturen e fundit te Parlamentit, kur nje grup i Qendrës së Djathtë propozuan një projekt rezolutë për Çështjen Çame dhe kur kur ajo ishte gati për tu aprovuar nga shumica e pralamentarëve, u bllokua nga një ndërhyrje e fortë e Qeverisë Greke dhe mbështetja e anëtareve të Parlamentit përfaqësues të Partisë së Minoritetit Grek në Shqipëri.

Prej atëhere, popullsia Çame e Shqipërisë, e organizuar që prej vitit 1991 në një Shoqatë Patriotike dhe Politike “Çamëria” (NGO) iu bashkua dhe përkrahu Partinë për Drejtësi dhe Integrim (PDI), e cila është partia e vetme politike, që ka në bazë të Programit të saj zgjidhjen demokratike të çështjes Çame ndërmjet Greqisë dhe Shqipërisë.

Në fakt, Qershorin e fundit që të dyja këto Organizime Politike, në përkujtim të 62- vjetorit të gjenocidit Grek, kundër popullsisë Shqiptare Çame, organizuan një marshim paqësor në jugun e Shqipërisë, duke filluar nga qyteti i Sarandës, në drejtim të fshatit Klloq ku ndodhet një varr masiv i viktimave Çame, ku u vendosen tufa me lule në respekt të këtyre viktimave të pafajshëm të cilët për të shmangur dhunën Greke ju drejtuan Shqipërisë.

Më pas, marshimi vazhdoi në drejtim të kufirit Grek për të simbolizuar pamundësinë e vendosjes së tufave me lule në respekt të viktimave të tjera Çame të gjenocidit Grek, varret e të cileve ndodhen në territorin Grek.

Nëpërmjet atij marshimi politik u kërkua publikisht nevoja e respektimit të Standarteve Ndërkombëtare të Pakicave Etnike edhe për rastin e popullisisë Çame, veçanërisht për të Drejtën e shtetësisë dhe të Drejtën e Pronësisë.

Kohët e fundit të dyja Organizatat Politike, gjithashtu kanë qenë komsumatore racionale të Demokracisë Europiane, ku Greqia është anëtare me të drejta të plota dhe Shqipëria aspiron të jetë e tillë.

Tani çështja Çame, nuk pranohet nga Qeveria Greke, por është shumë mirë e njohur nga Komisioni Europian, të cilit Partia për Drejtësi dhe Integrim, duke mbështetur një iniciativë Franceze e cila i ka kërkuar Ankarasë të njohë Gjenocidin e Armenisë gjatë viteve 1945-1918 si një “parakusht për të hyrë në Bashkimi Europian”, i kërkon Komisionit Europian të marrë inisiativat e duhura publike në lidhje me Gjenocidin Grek kundër popullsisë së pafajshme dhe të pambrojtur Çame ne vitet 1944 – 1945.

Në pritje të përgjigjes së duhur nga ana e Komisionit Europian dhe duke përdorur këtë hapësirë pozitive të gazetës periodike italo-shqiptare “Rrënjët” botuar në Romë, dua të them se ne besojmë që Komisioni Europian nuk ka paragjykime politike kundrejt kombësive, feve apo shteteve, por vetëm respekton parimet universale të të Drejtave Themelore të Njeriut.

Çamët e SHBA-së peticion Presidentit të Republikës Franceze

2008-10-23T07:27:00.000-07:00

Nju Jork , 30 Shtator 2008

Shkëlqesisë së Tij, z.Nikolas Sarkozi

President i Republikës Franceze

Shumë i nderuar z. President!

Me përshëndetjet më të sinqerta për veprimtarinë tuaj demokratike evropiane dhe më gjerë, po ju drejtohemi ne, 25 shqiptarë të lindur shtetas grekë në krahinën shqiptare të Çamërisë martire, që sot jetojmë e punojmë në SHBA.

Z. President, Çamëria (sot Thesprotia në VP të Greqisë), është një nga krahinat më vitale shqiptare. Dialekti shqip i çamërishtes është më i vjetri në gjuhën shqipe (në këtë dialekt Dhespoti i Çamërisë detyrohet të përkthejë Dhiatën e Re më 1877, se besimtarët e krishterë nuk e kuptonin meshën në gjuhën greke), dhe jo për çudi edhe mbas mbi 500 vjetëve flitet ende sot nga pasardhësit tonë edhe në Kalabri të Italisë. Sot vetëm në Shqipëri jetojnë mbi 200000 shqiptarë të ardhur ose me prejardhje nga Çamëria.

Shkëlqesi,

Po ju drejtohemi juve si president i Francës si edhe vendit që mban Presidencën e radhës në BE - simbol i demokracisë dhe mbrojtjes së të drejtave njerëzore për të gjithë banorët e atij Unioni Shumëkombësh, i cili është mishërim i qytetërimit më të lartë dhe traditave demokratike të gjithë vendeve që përfshihen në të. Po ju drejtohemi Juve Shkëlqesi, si Kryetar i një vendi evropian hartues dhe respektues i një afrimi demokratik të gjithë vendeve të Mesdheut, për një të ardhme paqësore dhe vëllazërore midis popujve dhe racave të ndryshme njerëzore; që me kulturën demokratike evropiane të frymëzuar dhe realizuar nga i Madhi De Gol, të ndërhyni që çështja "Çame", si problem i të drejtave të njeriut të marrë zgjidhjen e duhur.

Ne nuk kërkojmë ndryshimin e kufijve, por kërkojmë të njihen të drejtat tona;

- dënimin e gjenocidit grek të ushtruar ndaj shqiptarëve të Çamërisë;

- njohjen e të drejtave si shtetësinë, gjuhën, pronën, traditave dhe kulturën;

- kompensimin prej mbi 60-vjeçarë të shfrytëzimit të padrejtë të shtëpive, pronave dhe pasurive të tjera nga pronarët e paligjshëm.

Shkëlqesi, kemi besim të plotë se vetëm me mirëkuptimin dhe demokracinë evropiane dhe Tuajën në veçanti do të mundet ai mentalitet ballkanik i urrejtjes dhe mosrespektimit të njëri- tjetrit. Ballkani nuk duhet të quhet më "fuçi baruti", por pjesë e Evropës së Bashkuar Demokratike.

Me respekt,

Kadrije Pronjo lindur Paramithi më 1920, banon NY
Safet Rojba lindur Margellic më 1927, banon Cikago
Rasim Bebo lindur Konispol më1927, banon Cikago
Eqrem Beqiri lindur Vrohona më1932, banon Filadelfia
Rexhep Llaias lindur Filat më1927, banon Jaksonville
Mehmet Zenelaj lindur Picar më 1934, banon Boston
Tahir Tare lindur Paramithi më1935, banon Detroit
Latif Zenelaj lindur Picar më1936, banon Boston
Beqir Bako lindur Paramithi më1935, banonBoston
Habibe Beqiri lindur Mazreke më1936, banon Filadelfia
Rahmi Telushi lindur Varfanje më1936, banon Filadelfia
Fadil Delli lindur Margellic më1936, banon Filadelfia
Sali Bollati lindur Paramithi më1937, banon NY
Abedin Teme lindur Mazreke më1937, banon Filadelfia
Nijazi Teme lindur Mazreke më1938, banon Filadelfia
Hetem Baki lindur Paramith më1938, banon Boston
Qerime Hyseni lindurParamithi më 1940, banon Jaksonville
Nurije Teme lindur Skopjan më 1940, banon Filadelfia
Hajrije Xhemali lindur Arpice më 1940, banon Filadelfia,
Hava Zenelaj lindur Gllobocar më 1940, banon Boston
Aferdita Llaias lindur Konispol më1940, banon Jaksonville
Hane Hima lindur Kalibaq më1941, banon Boston
Rafete Bako lindurParamithi më1941, banon Boston
Nurije Zenelaj lindur Grikohor më1941, banon Boston
Afete Xhemali lindur Arpice më1941, banon Florida
Bule Bollati lindurParamithi më1944, banon NY

Ne, shqiptarët e Çamërisë, akuzojmë

2008-10-23T04:18:00.000-07:00

NE, SHQIPTARËT E ÇAMËRISË, AKUZOJMË

Ne, shqiptarët e Çamërisë, akuzojmë:

Shtetin grek. Megali idhenë, kryeministrat që nga :
-Metaksai dhe deri tek Simitis,

-Napoleon Zervën,

-gjeneral Kacimitro,

-dhespotin e Paramithisë,

-Papa Qesarin,

-dhespotin e Janinës, Spiridhonin,

-kriminelët Vasil Ballemi,

-major Kranjai,

-Strugarët,

-Kamarat,

-Pitulenjët,

-Vitot

si dhe gjithë kriminelët e tjerë grekë që kanë bërë masakra kundër
njerëzimit në Çamëri, që nga viti 1913 dhe deri sot.

Ju akuzojmë!

Në emër të të gjallëve, në emër të të vdekurve nga torturat
ç'njerëzore, të ushtruar mbi ta.

Në emër të grave shtatzëna
që u therën:

-në Paramithi,

-Pargë,

-Filat,

-Gumenicë,

-Margëlliç..., duke ju nxjerrë foshnjat nga barku.

-Në emër të grave të përdhunuara shtazërisht,

-në emër të vajzave që u përdhunuan duke ju hequr veç

vdekjes dhe dinjitetin njerëzor.

-Në emër të nënave që panë me sy therjen e
fëmijëve të tyre,

-në emër të baballarëve që hapën përpara
gropat e fëmijëve të tyre, pastaj të tyret.

Në emër të atyre që vdiqën për bukë dhe të uritur,

-në emër të atyre që vdiqën nga të ftohtët nëpër rrugët e emigrimit,

në emër të atyre që vdiqën nga sëmundjet pa i ndihmuar asnjë.

Ju akuzojmë!

Në emër të atyre që i vdiqët nga torturat, të pangrënët,
sëmundjet, vrasjet dhe poshtërimet gjatë internimeve në
ishujt e Egjeut në vitet 1940-1941.

Ju akuzojmë!

Për lëniet e familjeve pa meshkuj që nga 14 deri në 90 vjeç,
gjate internimeve masive të Çamërisë.

Ju akuzojmë!

Për ata që i latë pa varre, për ata që vdiqën larg vatrave
të tyre, për ata që jetuan kalvarin e dhimbjes fizike dhe
të përbuzjes.

Ju akuzojmë!

Se na luftuat të na hiqnit krenarinë, fisnikërinë të
trashëguar brez pas brezi, se na vodhët nderin, pasurinë,
ujin, tokën, detin dhe ajrin.

Ju akuzojmë!

Se përdorët në sistem shtetëror shfarosjen e një kombi, se
mbollët farën e urrejtjes ndërmjet të njëjtit komb, se
përdorët fetë për të na vrarë dhe zhdukur për të njëjtën
gjini shqiptare.

Ju akuzojmë!

Se na copëtuat si komb, duke na lënë nën terrorin e qenies
antinjeri, të krijuar nga ju.

Ju akuzojmë!

Në emër të tokës së përgjakur që ju e tjetërsuat, në emër
të lumenjve që ende rrjedhin gjak, në emër të shtëpive të
rrënuara që kanë mbetur pa zot, në emër të ullinjve dhe të
pemëve që i kanë mbuluar ferrat, në emër të ajrit që e
helmatisët, për përdhosjen e 9700 km2, tokë që e
shpërfytyruat.

Ju akuzojmë!

Në emër të atyre shqiptarëve të Çamërisë që dhanë jetën për
pavarësinë e Greqisë, të cilët ju i tjetërsuat në grekë.

Ju akuzojmë!

Për bizantinizmin e paskrupull tuajin gjatë këtyre njëqind
viteve, për famëkeqen "Megali idhenë", e cila ka sjellë
veçse gjak dhe luftëra gjatë gjithë periudhës famëkeqe të
saj, për pabesitë tuaja ndaj nesh dhe ndaj njerëzimit, për
shpifjet, trillimet, ligjet, vendimet dhe çdo veprim tuajin
ndaj nesh.

Ju akuzojmë!

Si shtet terrorist, shtet uzurpues të atdheut tonë,
Çamërisë.

Ju akuzojmë!

Se na kthyet në shërbëtorë në pronat tona, se na ndaloni të
gëzojmë pronën tonë, Atdheun tonë, detin tonë dhe baltën
tonë.

Ju akuzojmë!

Për kalvarin e luftës se klasave 50-vjeçare nga regjimi i
njëjtë se ai i juaji që veproi mbi ne, në emër të atyre
mijërave çamë që vdiqën burgjeve, kampeve të përqëndrimit
në kënetat e Maliqit, Spaçit etj., vetëm se kërkonin të
drejtat e mohuara nga diktatura komuniste në bashkëpunim me
ju, për të marrë pronat tona, për luftën qe e vazhdoni të
bëni akoma ndaj nesh, si brenda shtetit tuaj ashtu edhe në
arenën ndërkombëtare, për veprat kriminale dhe antihumane
që frymëzoni të shkruajnë kalemxhinjtë tuaj kriminelë ndaj
nesh, për shtrembërimet e fakteve, shpifjeve dhe historisë
që bëni ju.

Ju akuzojmë!

Për pushtimin e Çamërisë që keni bërë, nën terrorin,
vrasjet, therjet dhe spastrimin e plotë etnik, në emër të
të gjallëve dhe të të vdekurve nga torturat tuaja ose që
kanë vdekur larg Atdheut të tyre të zhuritur nga malli dhe
brenga.

Ju akuzojmë!

Për shkombëtarizimin që luftoni të bëni ndaj shqiptarëve
ortodoksë të Çamërisë si dhe të tre milionë arvanitasve,
për vrasjet, burgosjet, torturat, poshtërimet që ju bëni
djemve tanë, që halli i bukës i ka sjellë në dyert tuaja!

Ju akuzojmë!

Zotërinj shtetarë grekë, Metaksatë, Papandretë, Simitisat,
paraardhës dhe ju o pushtetarë të sotëm, si kriminelë
kundër njerëzimit. Por dijeni, ju e shkatërruart Trojën, ju
që shkatërruat dhe doni të shkatërroni më shumë kombin
shqiptar, shqiptarët janë RRËNJËS dhe kur duket se ka
vdekur ka lënë rrënjët. Era gjatë shekullit 20 fryu në
favorin e "megaliidhesë" tuaj, duke pushtuar aq sa nuk ju
kishte shkuar në mend, kurrizin tonë.

Por, shekulli 21 do ta çojë hakun tek i zoti. Tanimë, Amerika,
Anglia,Gjermania, Turqia, NATO, OKB, po ju njohin ashtu siç jeni,
lakuriq. Ju o ardhacakë nga shkretëtirat e Azisë që jeni
vendosur në këto troje, të cilat nuk janë dhe as kanë qenë
tuajat, duhet të gjeni vend ku të futeni. Mjaft më, koha do
të punojë edhe për kombin shqiptar, mbasi me vete kemi veç
të drejtën dhe e drejta do të fitojë. Kjo e drejtë na jep
forcë, guxim dhe vullnet që historisë t'i marrin ato që na
i mori pa të drejtë.

Erdhët kryeministra, ministra, presidentë, deputetë, gjatë
këtyre dhjetë vjetëve në Shqipëri, ne prisnim dhe presim se
ata do të vinin në vend padrejtësitë e bëra ndaj nesh, por
ata në vend që të kërkonin falje dhe të zgjidhnin ato
poshtërsi që kishin bërë ndaj Çamërisë, duke vënë në
njëfarë mase nderin e përdhosur të Greqisë, ata nuk qenkan
ngopur me gjakun e shqiptarëve, ata po kërkojnë akoma më
shumë të na rrudhosin. Kjo qenka Greqia e Bashkimit
Europian !

Ne prisnim zgjidhje nëpërmjet dialogut dhe mirëkuptimit,
por ju qenkeni po ata andartë që ishit në vitet 1913!
Për ju nuk ka fisnikëri, por dinakëri. Fisnikëri ka për kombin
gjerman, që ju kërkoi falje herbrejve! Ju jeni bastardë të
ardhur nga shkretëtirat e Azisë, tek ju nuk mund të ketë
fisnikëri! Ju keni uzurpuar pa të drejtë historinë e
komshive tanë, grekërve të vërtetë.

Se fundi, ju akuzojmë!

Për presionet, poshtërsitë, dhrahmitë dhe çfarëdo forme që
përdorni ndaj disa pushtetarëve të vegjël shqiptarë, që nuk
ngrihen dot në këmbë dhe të kuvendojnë si shqiptarë të
vërtetë, në mbrojtje të dinjitetit të kombit shqiptar në
përgjithësi dhe të Çamërisë në veçanti. Ju tregoni fytyrën
tuaj të vërtetë, si grekë bastardë.

Por, dijeni zotërinj të megalidhesë, se ju nuk mund t'i
pushtoni pafundësisht pronat tona, vendit tonë, Atdheut
tonë. Dijeni se tani koha punon për ne dhe ne do të
rikthehemi me hir ose me pahir. Doni apo nuk doni ju. Kemi
60 vjet që ju presim.

Po ju kujtojmë se shoqëria :"P.A.Çamëria" ka dhjetë vjet që
lufton me të gjitha mjetet demokratike për zgjidhjen e
problemit. Problemin tonë e kemi bërë prezent në të gjitha
forumet ndërkombëtare. Forumet e rëndësishme si OSBE, KE,
OKB, Kongresi Amerikan, kanceleritë gjermane, angleze,
turke, kanë mbajtur shënime dhe na informojnë mbështetjen e
tyre.

Zotërinjtë Simitësa, ju deklaroni dhe keni dëshirë
maksimale që të ishin zhdukur çamët që në vitin 1913, ku
famëkeqja Konferenca e Ambasadorëve në Londër la nën
kthetrat tuaja, por NËNA ÇAME është burimi i pashtershëm
njerëzor.

Çdo brez që vjen po del më i fortë, më guximtarë,
më i ditur dhe më i bukur. Ju duhet ta dini se Çamëria
është pjellore, po ashtu dhe gjithë trualli shqiptar tek ne
zotërojnë moshat e reja që nuk ju dhimbset jeta për
Atdheun.

-Në Shqipëri po bëhemi treqindmijë çamë,

-në Turqi një milionë,

-në Greqi janë tre milionë arvanitas dhe
pesëqindmijë shqiptarë.

Ju nuk na zhdukni dot as me armë dhe as me para.

Ata që ju shërbejnë juve këtu, janë firot legale të një kombi.

Ju bëjmë thirrje, zgjidheni sipas të gjitha konventave
ndërkombëtare problemin ÇAM dhe mos kërkoni që flaka në
Ballkan të mos shuhet. Kemi 60 vjet që po ju presim. A nuk
ju duken ca si shumë?

Mos na detyroni të presim më gjatë. Nuk kërkojmë hakmarrje,
nuk kërkojmë luftë, kërkojmë vetëm të drejtën tonë të zotit
- ATDHEUN TONË!

Se fundi deshëm të Ju kujtojmë se Ju dolët kundër rrymës në
luftën e KOSOVËS, bota mbajti shënimet për ju. Ju mbështetet
agresorin, mbasi i tillë gjak rrjedh në dejet tuaj, ju nuk
jeni veçse Millosheviç të vegjël. Deri tani keni luajtur në
fushën e kundërshtarit, por topi është drejtuar për në
zonën tuaj!

Hilmi Saqe, Tiranë 08.04.2001

ÇAMERIA GJATE LUFTES SE DYTE BOTERORE

2008-10-23T04:09:00.000-07:00

"... Vete Nuri Dino, nga protagonistet e levizjes irredentiste ne
komunitetin shqiptar te Epirit, duket se kalon duke kaleruar nga
fshatrat shqiptare duke u perpjekur te inkurajoje bashkekombesit e
tij per ti rreshtuar me te rinjte ne grupe te armatosura qe
vazhdonin te formoheshin. Ushtria greke, qe terhiqet dhe prapset, e
pranon sulmin ne jug te Mazarakias, Karterit dhe fshatrave te tjere,
me humbje te mjaftueshme. Mungesa e infrastuktures ne zone, te
demtuarit tranferoheshin nepermjet Igumenices ne Parga per t'u
trajtuar provizorisht nga doktoret e vendit(11). ... "

--------------------------------------------------------
Çamët dhe sulmi Italian i tetorit

Dëshmitë e para për bashkëpunimin e Çamëve me forcat italiane vijnë
nga ditët e para të shpalljes së sulmit Italian në tokën greke.

Çeshtja e Shqiptareve Came te Thesprotise jo vetem perballohej ne
menyre diametralikisht te kundert nga te dyja grupimet, nga Fronti
Kombetar Clirimtar dhe nga Ushtria Clirimtare Popullore Greke nga
njera ane, dhe nga Lidhja Kombetare Demokratike Greke nga ana
tjeter, por dhe vete Camet do te gjenden nje cast te peshtjelluar ne
kundershtimet civile qe do te shperthejne ndermjet grupeve partizane
ne Epir, nga viti 1943 e ne vazhdim. Mobilizimi ideologjik I
deshmive nga te dyja palet te con shume here ne nje ekzagjerim te
ceshtjes, ne ndryshimin e qellimshem te ngjarjeve per sherbimin e
vete synimeve te tyre, ne pergjithesi per afrimin me objektiv te
ceshtjes, dicka vecanerisht e veshtire. Ne perpjekjen tone, duke
patur gjithmone si udherrefyes aksiomen se " e verteta gjendet diku
ne mes ", do te arrijme, sa me shume te jete e mundur, nje sinteze
te besueshme dhe te logjikshme te ngjarjeve te asaj periudhe, te
kufizuar ne perdorimin e atyre informacioneve, vertesia e te cilave
ka qene gjithmone e mundur per tu kontrolluar dhe kryqezuar nga
burime te tjera jogreke, duke shmangur njekohesisht ekzagjerimet dhe
karakterizimet analoge qe kane pare driten e botimit ne te kaluaren,
nga shkrimtare te tjere. Ne asnje rast qellimi I studimit qe keni ne
dore nuk eshte as te justifikoje ose te gjykoje dhe denoje individe,
veprime dhe vendime te kohes.

Sulmi Italian dhe shqiptarët
Korparmata e XXV-te qe kishte marre persiper fushen e ndermarrjeve
ne Epir, me drejtues ushtarakun Karlo Rosin, e quajti Korparmaten te
Camerise. Ne divizionet qe e perbenin ishin inkuadruar tri batalione
shqiptare fashiste italiane, dy batalione kembesoresh Gramos dhe
Daiti, artileria shqiptare Drin dhe batalionet e vullnetareve Tomori
dhe Taraboshi. Keto dy te fundit u perdoren perfundimisht ne
ndermarrjet qe u bene ne frontin e Korces. Trupat e Shqiptareve u
perdoren ekskluzivisht ne fushen e Thesprotise.
Deshmite e para per bashkepunimin e Cameve me forcat italiane vijne
nga ditet e para te shpalljes se sulmit Italian ne token greke.
Afersisht 1000 njerez, ndermjet tyre dhe Aziz Cami, Muharem Demi
etj, ishin nder te paret qe shoqeruan Italianet qe donin te hynin ne
Thesproti, ndersa nuk mungojne dhe informacionet per perdorimin e
udhezimeve te Cameve nga ana e grupeve te para italiane gjurmuese,
tashme qe ne diten e dyte te sulmit. Dhe deri ne 13 Nentor, kur
vazhdoi dhe hyrja e Italianeve ne Epir dhe bashkepunimi I forcave
greke ne jug te lumit Kalama, grupe te armatosura Camesh shoqeronin
ushtrine italiane dhe hynin ne qytetet e Thesprotise si clirimtare.
Ne vitin 1945, Jakomoni do ta kujtoje akoma entuziazmin dhe gezimin
e popullsise se Camerise gjate atij marshimi te pare te Italianeve.
Ne Margariti do te organizohej nje ceremoni e vecante dhe nje feste
per ngritjen e flamurit shqiptar dhe njekohesisht do te prishet dhe
shkaterrohet arkivi I Nendrejtorise se Xhandarmerise se qytetit, per
arsye shume te kuptueshme.
Provokimet e Çamëve
Sulmi gjerman ne Prill te vitit 1941 kunder Greqise dhe kapitullimi
grek qe vijoi shenonin njekohesisht terheqjen e ushtrise greke nga
Shqiperia dhe Epiri dhe kthimin e Italianeve, si fitimtare ne zone.
Deri ne mesin e Majit u realizuan vendosjet e tyre ne Paramithia dhe
ne qytete te tjera epiriote dhe organizimi drejtues I sherbimeve te
tyre, I xhandarmerise (carabiniera) dhe I policise ekonomike
(finanza). Njekohesisht me vendosjen e Italianeve ne Epir u be dhe
kthimi I Cameve qe ishin internuar ne ishujt greke, kthim I cili ne
shumicen e rasteve kishte karakter festiv. Karakteristike e klimes
entuziaste qe mbizoteronte ato dite jane deshmite qe I perkasin
rastit te Margaritit : " Me 6 Maj te vitit 1941 nje pankarte e madhe
shkruante ne shesh " Margariti – Berlin – Rome ". U mblodhen shume
njerez dhe nga fshatra te tjere, te cilet kishin vene qeleshe te
bardha ne koke, qe I vinin vetem ne festa. 12 Maj 1941 – Fshati
ishte I zbukuruar me flamuj shqiptare dhe italiane , degjoheshin
daulle, kenge, shqiptaret came kercenin duke bertitur " Sot kemi
Bajram ". 13 Maj 1941 – Kthim ne Margariti I Jasin Sadikut, oficerit
te ushtrise shqiptare dhe pritje e ngrohte per te. Shqiptaret came
filluan te beheshin provokues, agai Abdulla kerkonte qe te
krishteret te bertisnin " Rrofte Ducja ". Te tjere donin te
ngriheshin ne kembe kur te kalonin ata. 14 Maj – Nje batalion
Italian, qe kalonte nga Margariti, u detyrua nga agallaret ta
kalonte naten aty. Gjate gjithe nates argetim. Te krishteret Sterjo
Kucavti dhe Vangjeli Kosma I rrahen, sepse nuk ngriheshin ne kembe
kur kalonin agallaret "(15).

Afërsisht 1000 njerëz, ndërmjet tyre dhe Aziz Çami, Muharem Demi
etj, ishin ndër të parët që shoqëruan Italianët që donin të hynin në
Thesproti, ndërsa nuk mungojnë dhe informacionet për përdorimin e
udhëzimeve të Çamëve nga ana e grupeve të para italiane gjurmuese,
tashmë që në ditën e dytë të sulmit.

Vijon nga numri i shkuar

1. Sulmi Italian i Tetorit te vitit 1940

Lufta italo-greke ka shqetesuar ne menyre te vecante historiografine
greke dhe ate te huaj deri sot, per kete arsye dhe eshte e mundur qe
te qendrojme me shume vetem ne ngjarjet luftarake; por dicka e tille
do ti kalonte shume caqet e punimit konkret. Ne kete pike do te
kufizohemi vecanerisht ne anen e ndermarrjeve luftarake te dimrit te
vitit 1940 qe kane lidhje te drejtperdrejte me Thesprotine dhe
veprimtarine e Shqiptareve musliane ne zone.

Si e kemi permendur dhe me lart, tashme qe prej veres se vitit 1940
grupe Camesh nga Epir kishin zbarkuar drejt Shqiperise dhe as nuk u
inkuadruan ne rradhet e batalioneve shqiptare qe ishin formuar ne
zonat me jugore te vendit, ne anen e forcave ushtarake italiane, as
formuan grupe te tjera. Kjo humbje duket se vazhdoi deri ne fillimet
e sulmit Italian, dicka qe detyroi divizionin e tete grek te Epirit
te merrte masa te menjehershme kontrolli ne kufi dhe te denonte ata
qe grumbulloheshin per te marre padrejtesisht kufirin(1).

Korpormata e Çamërisë
Sigurisht per arsye shume te qarta te ndikimit te Shqiptaret,
Korparmata e XXV-te qe kishte marre persiper fushen e ndermarrjeve
ne Epir, me drejtues ushtarakun Karlo Rosin, e quajti Korparmaten te
Camerise. Ne divizionet qe e perbenin ishin inkuadruar tri batalione
shqiptare fashiste italiane, dy batalione kembesoresh Gramos dhe
Daiti, artileria shqiptare Drin dhe batalionet e vullnetareve Tomori
dhe Taraboshi. Keto dy te fundit u perdoren perfundimisht ne
ndermarrjet qe u bene ne frontin e Korces(2). Trupat e Shqiptareve u
perdoren ekskluzivisht ne fushen e Thesprotise(3).

Deshmite e para per bashkepunimin e Cameve me forcat italiane vijne
nga ditet e para te shpalljes se sulmit Italian ne token greke.
Afersisht 1000 njerez, ndermjet tyre dhe Aziz Cami, Muharem Demi
etj, ishin nder te paret qe shoqeruan Italianet qe donin te hynin ne
Thesproti(4), ndersa nuk mungojne dhe informacionet per perdorimin e
udhezimeve te Cameve nga ana e grupeve te para italiane gjurmuese,
tashme qe ne diten e dyte te sulmit(5). Dhe deri ne 13 Nentor, kur
vazhdoi dhe hyrja e Italianeve ne Epir dhe bashkepunimi I forcave
greke ne jug te lumit Kalama, grupe te armatosura Camesh shoqeronin
ushtrine italiane dhe hynin ne qytetet e Thesprotise si clirimtare.
Ne vitin 1945, Jakomoni do ta kujtoje akoma entuziazmin dhe gezimin
e popullsise se Camerise gjate atij marshimi te pare te Italianeve
(6). Ne Margariti do te organizohej nje ceremoni e vecante dhe nje
feste per ngritjen e flamurit shqiptar dhe njekohesisht do te
prishet dhe shkaterrohet arkivi I Nendrejtorise se Xhandarmerise se
qytetit, per arsye shume te kuptueshme(7). Kjo periudhe e pare e
shkurter e prezences italiane ne Epir perben nje tregues se si do te
rrjedhin ngjarjet: Filiatit, Igumenices, Murtos u jane vene zjarri
nga keto trupa, plackiten fshatra, zbrazen shtepi, plackiten dyqane,
regjistrohen vrasjet e para te personave te vetmuar, te cilat u
konsideruan si veprime kunderhakmarrjeje per diversitetet e pronave
qe ishin shfaqur gjate dhjetevjecareve te kaluar(8). Mjaft prej
banoreve greke te zones, kryesisht nga paria e komuniteteve
bregdetare, detyrohen te largohen ne jug te Kalamase, duke ndjekur
ushtrine greke(9). Vecanerisht ne Filat, plackitjet dhe
shkaterrimet, ne te cilat si rezulton merrnin pjese bashke me
Shqiptaret dhe ushtaret itailane, ishin te nje shtrirjeje te tille,
sa drejtoria italiane e kufirit Siena u detyrua te nxirrte nje
urdher per kufizimin e devijimeve dhe te anarkise se pergjithshme qe
mbizoteronte(10).

Irredentistët shqiptarë
Vete Nuri Dino, nga protagonistet e levizjes irredentiste ne
komunitetin shqiptar te Epirit, duket se kalon duke kaleruar nga
fshatrat shqiptare duke u perpjekur te inkurajoje bashkekombesit e
tij per ti rreshtuar me te rinjte ne grupe te armatosura qe
vazhdonin te formoheshin. Ushtria greke, qe terhiqet dhe prapset, e
pranon sulmin ne jug te Mazarakias, Karterit dhe fshatrave te tjere,
me humbje te mjaftueshme. Mungesa e infrastuktures ne zone, te
demtuarit tranferoheshin nepermjet Igumenices ne

Parga per t'u trajtuar provizorisht nga doktoret e vendit(11).

Kundersulmi grek filloi me 14 Nentor; atehere dhe deri ne sulmin
gjerman te Prillit te vitit 1941 gjendja ne Thesproti ndryshoi.
Ushtria greke pushtoi perseri tokat e zones dhe perparoi akoma me ne
veri, brenda tokes shqiptare. Te krishteret qe ishin larguar u
kthyen ne fshatra, por shume prej tyre I gjeten shtepite e tyre te
plackitura dhe te djegura. Me ushtrine greke u kthyen ne Thesproti
ente dhe perfaqesues te autoriteteve drejtuese qe ishin larguar prej
kohesh. Atehere shume prej burrave shqiptare u kapen prej
autoriteteve dhe u derguan ne Korinth, ne Hio, ne Mitilini, ku
qendruan deri ne hyrjen e Gjermaneve ne Greqi. Shume pak prej tyre,
per te cilet ekzistonin deshmi mbi veprimtarine e tyre te armatosur
gjate periudhes se vogel kohore te qendrimit te Italianeve ne Epir,
u pushkatuan(12). Por duket se dhe nga ana e banoreve greke te
fshatrave qe kishin duruar pasojat e atij qendrimi te
pare "pushtues" te Shqiptareve, nuk munguan veprimet e
kunderhakmarrjes(13), ndersa ekzistojne informacione dhe per vrasje
sporadike te Shqiptareve ose zhdukje te te dyshuarve(14).

Ishte e natyrshme qe keto ngjarje te para te Nentorit te vitit 1940,
jo vetem zgjeruan te caren qe ishte krijuar ndermjet dy
komuniteteve, te Grekeve dhe Shqiptareve, ne Epir gjate periudhes se
kaluar, por dhe intesifikuan pasionin nacionalist te te dyja paleve,
dhe kjo ishte pikenisja kohore e periudhes se zeze qe do te njohe
Epiri gjate pushtimit.

2. Vitet e pushtimit Italian.
Para se te kalojme ne sintezen e ngjarjeve te Luftes se Dyte
Boterore qe kane te bejne me Epirin dhe prezencen e Cameve aty,
duhet te ndalemi ne dy konstatime ekstreme, sipas kendveshtrimit
tone, te cilat kane lidhje te drejtperdrejte me prekjen e kesaj
ceshtjeje te veshtire dhe per kuptimin me te mire te problemeve qe
dalin.

Se pari, qellimi I studimit konkret nuk eshte te beje parashtrimin
analitik te emrave, shifrave, episodeve, krimeve, vrasjeve,
shkaterrimeve te shtepive dhe te gjithe ndertesave, apo te cdo lloj
dhune te ushtruar gjate asaj periudhe te trazuar, sepse keto te
dhena tashme jane botuar shume here ne te kaluaren dhe nga burime te
shumta, prandaj perseritja e tyre nuk ka ndonje synim te vecante,

per kete arsye besojme se vertetesimi I te gjitha llojeve te ketyre
veprimeve ne periudhe lufte eshte I pamundur megjithe perpjekjet e
vazhduara qe jane bere, informacioni I manget eshte dhene dhe per
kete arsye te dhenat numerike qe botohen gjate viteve nuk jane shume
te verteta dhe nuk munden kurresesi te kene vlere perkatese. Nga ana
tjeter besojme se nuk jane shifrat ato qe kane rendesi paresore ne
rastin konkret, por kerkimi I se vertetes – gjithmone brenda
mundesive – dhe ruajtja e kujteses historike. Rrjedhimisht, qellimi
yne eshte te krijojme nje ikone, sa shume te jete e mundur, te
pergjithshme dhe sa me te plote te kushteve qe mbizoteruan ne
Thesproti ne ate periudhe.

Se dyti, studiuesi I periudhes se Luftes se Dyte Boterore dhe ne
menyre te vecante I ngjarjeve qe lidhen me hapesiren greke, jo
detyrimisht vetem me Epirin, duhet te kaloje nje pengese te madhe
dhe te veshtire qe I del perpara : ngarkesen ideologjike qe
karakterizon frymen e kohes, ashtu si ajo buron nga vete burimet e
brendshme qe kane mundur te shpetojne. Te dhenat dhe deshmite qe
kemi ne dispozicion me qellim prekjen e ngjarjeve, ne me te shumten
e rasteve jane diametralisht te kunderta ndermjet tyre, sepse vijne
nga dy bote ideologjikisht te kunderta: nga pala komuniste dhe ajo
jo komuniste ose nga grupet nacionaliste. Ceshtja e Shqiptareve Came
te Thesprotise jo vetem perballohej ne menyre diametralikisht te
kundert nga te dyja grupimet, nga Fronti Kombetar Clirimtar dhe nga
Ushtria Clirimtare Popullore Greke nga njera ane, dhe nga Lidhja
Kombetare Demokratike Greke nga ana tjeter, por dhe vete Camet do te
gjenden nje cast te peshtjelluar ne kundershtimet civile qe do te
shperthejne ndermjet grupeve partizane ne Epir, nga viti 1943 e ne
vazhdim.

Mobilizimi ideologjik i dy palëve
Mobilizimi ideologjik I deshmive nga te dyja palet te con shume here
ne nje ekzagjerim te ceshtjes, ne ndryshimin e qellimshem te
ngjarjeve per sherbimin e vete synimeve te tyre, ne pergjithesi per
afrimin me objektiv te ceshtjes, dicka vecanerisht e veshtire. Ne
perpjekjen tone, duke patur gjithmone si udherrefyes aksiomen se " e
verteta gjendet diku ne mes ", do te arrijme, sa me shume te jete e
mundur, nje sinteze te besueshme dhe te logjikshme te ngjarjeve te
asaj periudhe, te kufizuar ne perdorimin e atyre informacioneve,
vertesia e te cilave ka qene gjithmone e mundur per tu kontrolluar
dhe kryqezuar nga burime te tjera jogreke, duke shmangur
njekohesisht ekzagjerimet dhe karakterizimet analoge qe kane pare
driten e botimit ne te kaluaren, nga shkrimtare te tjere. Ne asnje
rast qellimi I studimit qe keni ne dore nuk eshte as te justifikoje
ose te gjykoje dhe denoje individe, veprime dhe vendime te kohes.

Sulmi gjerman ne Prill te vitit 1941 kunder Greqise dhe kapitullimi
grek qe vijoi shenonin njekohesisht terheqjen e ushtrise greke nga
Shqiperia dhe Epiri dhe kthimin e Italianeve, si fitimtare ne zone.
Deri ne mesin e Majit u realizuan vendosjet e tyre ne Paramithia dhe
ne qytete te tjera epiriote dhe organizimi drejtues I sherbimeve te
tyre, I xhandarmerise (carabiniera) dhe I policise ekonomike
(finanza). Njekohesisht me vendosjen e Italianeve ne Epir u be dhe
kthimi I Cameve qe ishin internuar ne ishujt greke, kthim I cili ne
shumicen e rasteve kishte karakter festiv. Karakteristike e klimes
entuziaste qe mbizoteronte ato dite jane deshmite qe I perkasin
rastit te Margaritit : " Me 6 Maj te vitit 1941 nje pankarte e madhe
shkruante ne shesh " Margariti – Berlin – Rome ". U mblodhen shume
njerez dhe nga fshatra te tjere, te cilet kishin vene qeleshe te
bardha ne koke, qe I vinin vetem ne festa. 12 Maj 1941 – Fshati
ishte I zbukuruar me flamuj shqiptare dhe italiane , degjoheshin
daulle, kenge, shqiptaret came kercenin duke bertitur " Sot kemi
Bajram ". 13 Maj 1941 – Kthim ne Margariti I Jasin Sadikut, oficerit
te ushtrise shqiptare dhe pritje e ngrohte per te. Shqiptaret came
filluan te beheshin provokues, agai Abdulla kerkonte qe te
krishteret te bertisnin " Rrofte Ducja ". Te tjere donin te
ngriheshin ne kembe kur te kalonin ata. 14 Maj – Nje batalion
Italian, qe kalonte nga Margariti, u detyrua nga agallaret ta
kalonte naten aty. Gjate gjithe nates argetim. Te krishteret Sterjo
Kucavti dhe Vangjeli Kosma I rrahen, sepse nuk ngriheshin ne kembe
kur kalonin agallaret "(15). vijon

Olsi Baze

Referenca
1. H.Kacimitru, Epiri ne vijen e pare. Veprimet e Divizionit te VIII
gjate luftes 1940-41, Shtabi I Pergjithshem I Ushtrise, Athine 1982,
fq.91.

2. Grumbullimi I grupeve te rregullta shqiptare qe ishin bashkuar me
forcat italiane ishte pa rezultat. Nga batalioni Tomori , me potence
fillestare prej 1.000 burrash, I cili konsiderohej dhe me luftaraku,
qendruan ne pozicionet e tyre me pak se 100 burra. Me te shumtet ose
braktisen frontin dhe u kthyen me kembe ne vendet e tyre ose
dezertuan. Per shkak te kesaj sjelljeje dhe te mungeses totale te
disiplines, administrata italiane u detyrua t'I largoje, nga mesi I
Nentorit nga fronti. Fischer, Shqiperia gjate luftes, fq.117 dhe
Tetor 1940: Fusha e Greqise, Campobasso 1995, fq.79.

3. Me shume ne lidhje me fuqite nga te dyja anet, shiko Shtabi I
Pergjithshem e Ushtrise/Drejtoria e Historise se Ushtrise, Historia
e permbledhur e luftes italo-greke dhe asaj greko-gjermane 1940-1941
(Ndermarrje te ushtrise ne toke), Athine 1985, fq. 27 dhe Kacimitru,
Epiri ne vijen e pare, fq.66 e ne vazhdim.

4. AYE, 1945, 81/1/16308. Ministria e Jashtme drejtuar te gjithe
ambasadave ne Athine, Athine 6-6-1945. raport I bashkangjitur " Mbi
muslimanet e Thesprotise ", si dhe shiko PRO/FO, 371/48094, nr.16,
F.Ë.Deakin drejtuar Ph.Broad, Bari 23-1-194.

5. I. Arximandhriu, Camet, Dhembje dhe lote ne Thesproti, fq.49-50.

6. AYE, 1945, 45/1, Gjyqi I Jakomonit.

7. N. Caka, Krimet e Cameve ne Parga dhe ne zonen perreth( Nje
dokument), Parga 1992, fq.19-20.

8. PRO/FO, 371/48094, nr. 743/ST/8/a/45, Ambasada e Londres drejtuar
Zyres se Jashtme, Londer 4-12-1945.

9. AYE, 1945, 81/1/16308, Ministria e Jashtme drejtuar te gjithe
ambasadave, Athine 6-6-1945. Raport I bashkangjitur " Mbi muslimanet
e Thesprotise ", Me shume ne lidhje me ngjarjet e atyre diteve shiko
V. Krapsiti, E verteta historike per camet e Epirit, Athine 1992,
fq. 95-101 dhe Arqimandhriu, Camet, fq. 47-58.

10. Kacimitru, Epiri ne vijen e pare, fq. 172.

11. Caka, si me lart, fq. 19-20.

12. AYE, 1945, 46/8/15564, Administrata e Pergjithshme e Epirit
drejtuar Ministrise se Jashtme, Janine 3-5-1945.

13. AYE, 1945, 81/1/16308, Ministria e Jashtme drejtuar gjithe
ambasadave, Athine 6-6-1945, Raport I bashkangjitur " Mbi muslimanet
e Thesprotise ".

14. AYE, 1944, 42/6/262, Komiteti Mbare Epiriot drejtuar Komitetit
Qendror te Frontit Kombetar Clirimtar, Dholiana 6-11-1944. shiko dhe
Sp.Muselimi, Ngjarje historike ne Thesproti, Selanik 1976, botim nga
gazeta Vatra e Epirit, Janine 1974.

15. N. Ziagu, Imperializmi anglez dhe rezistenca kombetare 1940-45,
Athine 1978, Vellimi 1, fq. 143-144.

NURI DHE MAZAR DINO

2008-10-23T04:04:00.000-07:00

"... Këtë lëvizje e drejtonte Këshilli i Përgjithshëm i Mbrojtjes, i
cili qe një organizëm me qendër në Gumenicë dhe me degë në shkallë
rrethi në Filat, Margëllëç, Paramithi e Pragë. Në krye të Këshillit
për anën politike – administrative u zgjodh Mazar Dino kurse
nënkryetar i Këshillit të Përgjithshëm dhe drejtues i mbrojtjes e i
rendit u zgjodh i vëllai i tij, Nuri Dino. Këshilli Krahinor kryente
në një farë mënyre detyrat e qeverisjes, siç ishin mbajtja e
rregullit dhe e qetësisë, zgjidhja e mosmarrëveshjeve, hapja e
shkollave etj. ..."

Lufta e Dytë Botërore ( 1939 – 1945 )

Veprimtari diplomatike dhe ushtarake, në fund të viteve 30, e
shteteve fashiste ishte një kërcënim i drejtpërdrejtë për Ballkanin.
Në kuadrin e ndarjes së sferave të influencës midis dy boshteve
Romë – Berlin, Italia shquhej për përparësitë e politikës së saj në
drejtim të Ballkanit e Mesdheut. Rëndësia strategjike e Shqipërisë
në hallkat e pushtimit fashist ishte ushtarake, diplomatike, por
edhe ekonomike. Pushtimi i Shqipërisë më 7 prill 1939, dhe
përfshirja e saj në përbërje të `Perandorisë Italiane' solli
krijimin në vend të një strukture politiko – shoqërore, e cila qe
kopje e të gjitha hallkave kryesore të regjimit fashist të Italisë.

Pas pushtimit të Shqipërisë Italianët besonin se mund të fitonin
dashamirësi në gjirin e popullit shqiptar në rast se do të ndiqnin
vijën e irredentizmit shqiptar, diçka që do të përputhej edhe me
planet italiane për pushtimin e Ballkanit. Kështu gjatë përgatitjeve
për luftë kundër Greqisë, Italia shfrytëzoi të gjitha rrethanat
historike në favor të saj. Ajo shfrytëzoi gjendjen e diskriminuar të
shqiptarëve të Çamërisë. Në prill 1936, në Greqi kishte ardhur në
qeveri diktatori pro fashist Joanis Metaksas, me një program
reaksionar e ksenofob.

Gjatë kësaj periudhe dhuna, terrori dhe keqtrajtimet kundër
popullsisë çame qenë intensifikuar edhe më shumë duke i mohuar kësaj
popullsi të drejtën e arsimimit në gjuhën kombëtare, diskriminim
politik, shoqëror, ekonomik. Duke marrë parasysh këtë gjendje
italianët i llogaritën çamët si një faktor mbështetës për veprimet
luftarake kundër Greqisë. Nga ana e fashistëve italianë ishin bërë
edhe listat e personave çamë, tek të cilët ata mund të mbështeteshin
në momentin e pushtimit. Në këtë listë përfshiheshin emrat e krerëve
të familjeve me tradita të vjetra qeverisëse në Çamëri, dhe me
autoritet të spikatur te banorët vendas. Si njerëz me ndikim në këto
lista përfshiheshin edhe anëtar të familjes Dino.

Në një situatë mjaftë të vështirë për popullin e Çamërisë një pjesë
e anëtarëve të familjes Dino filluan të ushqeni shpresa për ndihmën
që mund t'u jepte Italia, për presionet që mund të ushtronte ajo
ndaj Greqisë për të njohur dhe respektuar të drejtat e popullsisë
çame. Kështu Nebil Dino i ndodhur përball një situate mjaftë të
rëndë, nga njëra anë dhuna dhe terrori i qeverisë greke dhe nga ana
tjetër premtimet e Italisë për përmirësimin e gjendjes në krahinën e
Çamërisë, ndikuan që ai të besonte te premtimet propagandistike të
Italisë.

Me shpresën se me ndihmën e Italisë, Çamëria do të mund të shpëtonte
nga dhuna greke, e cila që nga momenti i aneksimit në Konferencën e
Ambasadorëve 1913 e deri në atë kohë nuk kishte mundur t'i shpëtonte
politikës asimiluese të ushtruar nga shteti grek kundër popullsisë
çame, Nebil Dino filloj të mbante lidhje të ngushta me drejtuesit e
Italisë fashiste në Shqipëri.

Në postin e sekretarit federal të Tiranës, ai filloi të ndërmerrte
udhëtime të shpeshta në krahinën e Çamërisë e në Athinë për të
vëzhguar situatën dhe gjatë kthimit i referonte Jakomonit sesi qe
gjendja në Çamëri. Sipas Jakomonit, Nebil Dino i përkiste mendimit
se aneksimi i Çamërisë mund të arrihej në mënyrë paqësore, pasi
populli çamë i lodhur nga keqtrajtimet e qeverisë Greke e priste
Italinë me krahët e hapura dhe shihte te ajo shpëtimtaren që do ti
siguronte asaj lirinë.

Pavarësisht raporteve që Nebil Dino kishte me Italinë ai gjithsesi
nuk duhet gjykuar si një pro fashistë i zjarrtë. Lidhjet e tij me
Italinë qenë lidhje të krijuara mbi bazat e interesi kombëtar, të
nxitura nga dhuna e terrori grek. Nebil Dino shpresonte te ndërhyrja
e Italisë, se ajo do të qe për Çamërinë një shpëtim nga politika e
egër e ushtruar nga qeveria greke. Për këtë qëllim në lidhjet që ai
kishte me Jakomonin e paraqiste situatën në Çamëri si një vend që qe
pro Italianë, diçka që qe tërësisht jo e vërtet. Në Çamëri
propaganda e madhe "çliruese" italiane nuk mundi të siguronte më
tepër se një simpati të përkohshme fillestare të shqiptarëve, e cila
pas pushtimit do të shuhej shpejt.

Pas pushtimit të Greqisë, italianët vepruan ndryshe nga çfarë kishin
propaganduar para luftës. Ata ndoqën një politikë të dyanshme
lokale, e cila mbështetej në interesat e çastit. Ata herë vinin në
pushtetin lokal shqiptarët, herë grekët e herë ngrinin flamurin
shqiptar e herë atë grekë. Kjo politikë provokoi rritjen e tensionit
politik, por ajo njëkohësisht bëri që te opinioni shqiptarë të
humbiste besimi te Italia dhe ta shikonte ushtrinë italiane si
okupatore.

Pas pushtimit të Greqisë nga gjermanët popullsia çame u ngrit mbi
pasionet shoviniste dhe zgjodhi rrugën e mirëkuptimit dhe të
bashkëjetesës për të përballuar vështirësitë që kishte krijuar
pushtimi nazi – fashist në vend. Pavarësisht mirëkuptimit dhe
bashkëpunimit nga ana e popullsisë çame, kjo gjë nuk qe e pranueshme
nga qarqet shoviniste greke. Për të nxitur përçarjet midis
popullsive ndjenjat shoviniste greke po merrnin forma të hapura
kundër popullsisë shqiptare në Çamëri, duke ndikuar në frikësimin
dhe në çoroditjen e popullsisë.

Në çështjen çame dhe në pozitën e Çamërisë një peshë jo të vogël
gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore luajti edhe lëvizja e
nacionalistëve çamë, të cilët aspironin hapur bashkimin e Çamërisë
me Shqipërinë.

Këtë lëvizje e drejtonte Këshilli i Përgjithshëm i Mbrojtjes, i cili
qe një organizëm me qendër në Gumenicë dhe me degë në shkallë rrethi
në Filat, Margëllëç, Paramithi e Pragë. Në krye të Këshillit për
anën politike – administrative u zgjodh Mazar Dino kurse nënkryetar
i Këshillit të Përgjithshëm dhe drejtues i mbrojtjes e i rendit u
zgjodh i vëllai i tij, Nuri Dino. Këshilli Krahinor kryente në një
farë mënyre detyrat e qeverisjes, siç ishin mbajtja e rregullit dhe
e qetësisë, zgjidhja e mosmarrëveshjeve, hapja e shkollave etj.

Për të mënjanuar rrezikun zervist, që i kanosej Çamërisë, dhe për të
realizuar aspiratat e tjera të tyre, nacionalistët çamë bënë
përpjekje për t'u lidhur me Shtabin Aleat të Mesdheut. Nuri Dino si
përfaqësues i Këshillit i paraqiti Shtabit Aleat kërkesën që edhe
fuqia e kryesuar prej tij të vihej në krah të Lidhjes, me kusht që
kjo lidhje të bëhej dorëzënës për të ardhmen e Çamërisë. Sipas
raporteve, gjermanët vërenin se ky grup (nacionalistët) ishte gati
të lidhej me këdo, mjaft që të arrinte të bashkonte Çamërinë me
Shqipërinë.

Rreziku i një reprezaljeje nga bandat shoviniste te Zerves i bën me
te vetëdijshëm nacionalistet çame, dhe në veçanti anëtarët e
familjes Dino, të cilët ishin ndër krerët drejtues të këtij grupimi
nacionalist. Ata ngulnin këmbe ne pikëpamjen se rruga e bashkimit te
tyre ishte rruga e bashkimit te forcave politike shqiptare.
Nacionalistët çamë bënë disa herë thirrje për të shmangur luftën
vëllavrasëse dhe për bashkimin e të gjitha forcave për mbrojtjen e
çështjes kombëtare në këtë kuadër, edhe atë të Çamërisë në veçanti.

Në letrën që Nuri Dino i dërgonte, më 21 shkurt 1944, Shefqet Peçit,
pasi fliste për përpjekjet që bëheshin në Greqi për bashkimin e dy
forcave kryesore politike, ai theksonte se "Grekët synojnë ta
shkatërrojnë Shqipërinë edhe nën maskën komuniste..." duke vazhduar
më tej: "Mjaft gjak shqiptari vaditi tokën tonë, mjaft larg u dëgjua
afshi i popullit tonë për liri, dhe kjo mjafton për të nesërmen, por
e nesërmja duhet të na gjejë të bashkuar më shumë se kurrë. Për hir
të gjakut që na bashkon e të zakonit që s'mund të na ndajë, duke iu
kërkuar si mendoni ju për këtë çështje. Unë mendoj për një bashkim,
bazat e të cilit mund të na i njoftoni, me kusht që të mos preken
parimet tona dhe karakteri kombëtar"

Thelbin e kësaj letre e përbënte kërkesa për bashkim, në një situatë
kur kombit shqiptar po i kanoseshin mjaft rreziqe, një thirrje e
tillë qe mëse e domosdoshme.
I ndodhur përpara masakrave çnjerëzore të gjeneral Zervës kundër
popullsisë civile, Nuri Dino si përfaqësues i Këshillit, parashtroi
përpara tij kërkesën për dëbimin e pakicës greko folëse brenda
shtetit shqiptar dhe vendosjen në fshatrat e tyre të çamëve mysliman
që ndodheshin në shtetin grekë, por ky propozim i tij nuk u morë
parasysh.

Grupimi nacionalist i cili vepronte në Çamëri gjatë Luftës së Dytë
Botërore dhe si platformë të tij kishte "Bashkimin e Çamërisë me
Shqipërinë", për pozicionin dhe veprimtarinë e tij është shkruar
edhe me nota negative. Në dokumentet gjermane Nuri dhe Mazar Dino
figurojnë si udhëheqës të forcave çame për vetëmbrojtjen e tokave të
Çamërisë. Detyra e vetme e tyre ka qenë mbajtja e rregullit dhe
qetësisë në funksionin administrativ dhe ruajtja e popullsisë çame
nga ndëshkimet e grekëve.

Ashtu si edhe në momentet më të vështira për kombin shqiptar edhe
gjatë Luftës së Dytë Botërore, një kontribut të rëndësishëm kanë
dhënë anëtarët e familjes Dino. Të ndodhur përball dy rreziqeve,
shovinizmit grekë nga njëra anë dhe nazi – fashizmit nga ana tjetër,
ata u përpoqën që me të gjitha rrugët e të gjitha mjetet e mundura
t'i shërbejnë vendit të tyre. Si interes të tyre primar kanë
vendosur gjithmonë çështjen kombëtare, dhe për këtë zgjedhje të tyre
ata shpesh herë edhe pa të drejtë janë cilësuar si tradhtar e
bashkëpunëtor me pushtuesin.

Bashkëpunimi i tyre në momente të caktuara me italianët dhe
gjermanët e kishte burimin në shtypjen e rëndë nacionale nga shteti
grek. Por si mund të cilësohet tradhtar dikush që mbi gjithçka
vendos kombin e lirinë e vendit të vetë, të cilën mundohet ta fitoj
me çdo mënyrë. Në qoftë se këta persona i quajmë tradhtar atëherë ç'
emër mund tu vinim tradhtarëve të vërtet.

TRADHETIA ARVANITO-SULIOTE NE EPIKEN DHE KENGET POPULLORE CAME

2008-10-22T09:34:00.000-07:00

TRADHETIA ARVANITO-SULIOTE NE EPIKEN DHE KENGET POPULLORE CAME

SHKRUAN ABEDIN RAKIPI

Ne epiken dhe kenget popullore çame shfaqet qarte lufta dhe sakrificat qe çamet dhe shqiptaret e tjere kane bere kunder armatave arvanito-greke. Marko Boçari gjate revolucionit grek i bente thirrje çameve te krishtere te Parges me keto fjale: “Pargarite! Gjarpri u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjte me kryq valevitet kudo mbi anedetin e Epirit.” Ndersa arvaniti Theodhori Griva qe se bashku me arvanitin tjeter Gjergj Karaiskaqin masakruan fshatra te tera çamesh ne emer te kryqit dhe Greqise se Madhe, erdhi ne çameri me moton: “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën” dhe pasi u versul neper Çamerine Lindore dhe e perzhiti ate deri ne rrjedhen e Kalamait. Fshatra çame muslimane si Forteza, Koriqani, Luzeci, etj thuajse u zhduken fare. Ndersa Noti Boçari kur zbriti nga malet e Sulit per te sulmuar forcat shqiptare te Omer Vrionit nga Berati u derdh mbi to me kushtrimin "Krishti u ngjall". Perballe ketyre fanatikeve kryqtare kombmohues dhe te tjetersuar ne greke ju doli djaleria dhe trimeria çame shqiptare dhe i kthehu andej nga kishin ardhur nga pllajat e Morese qe dikur shqiptare tashme ishte kthyer ne greke te emer te ideologjise ortodokse. Jane pra keto luftra dhe ky heroizem i çameve shqiptare kunder tradhetareve kombmohues ne emer te Kishes qe populli çam i ka perjetesuar ne kenge epike popullore. Jane keto fakte historike dhe keto kenge popullore qe Sulioti Arben Llalla dhe grekomanet e tjere ja fshehin popullit shqiptar, dhe ne veçanti atij çam, por folklori çam i ka salduar ne memorien e çdo plaku çam keto kenge qe po ju a sjellim me poshte. Keto kenge jane shkeputur nga libri "Bilbila dhe thelleza çame" te folkloristit çam Ibrahim hoxhes.

O SHOKË E SHOQËRI (102)
(82)
O shokë e shoqëri,
do t'u them një llahtari,
e paç me këta di si,
kle Moskovi sebepli.(1)
5 Rrëmbeu kriqin e dolli,
këtej Tunës(2) ordhit' hodhi,
i hodhi e i vërviti,
kaurët në këm' i ngriti,
nga Tuna njam ne Gjiriti.
10 U ngre Llaka,(3) u ngre Suli,
kallaxhitë nga Baburi.(4)
Llakë, Sul e Dumeqe,(5)
zunë besë me More.
Jallah gjarpri që i zuri,
15 kaha Sulejman Behluli,
gjith' skllev' e skllava i zuri,
të tërë në kordh' i vuri.
Vate hëna një mazdrak,(6)
luan hëna me bajrak,(7)
20 bën fanua(8) në Sanxhak,
me Moskovin ram në gjak.
Ram në gjak me shqehërinë,
Karadakun e Serbinë,
na kërkojnë Shqipërinë,
25 raje, çiflik të na binë.
Rrahu teli për Janinë:
Llakat e Sulit u ngrinë,
u gënjien, u fëllijnë,
janë lidhur me Gërqinë,
30 ran' e zunë Çamërinë.
Zunë mesn' e vilajetit,
Fanarin(8) e bregn' e detit.(9)(10)
1) Shkaktar.
2) Lumi Danub.
3) Pellgu a lugina nga Lumi i Zi në veri e deri në Lurë(në jug).
4)) Fshat i madh në malësinë lindore të Filatit.
5) Thesalia.
6) Hosten.
7) U duk, u shfaq.
8) Krahina gjatë Lumit të Zi.
9) Anëdeti nga Preveza e deri në fshatskelën: Spllanxë a Spllancë.
10) Ne kete kenge popullore çame tregohet sesi me nxitjen dhe ndihmen e Rusise u ngriten te tere popujt ortodokse te Ballkanit me kryqin ne dore per te fituar mbi myslimanet. Siç tregohet edhe ne vargjet e mesiperme Karadagu(Mali i Zi), Serbia, Greqia u ngriten ne kembe, por bashke me ta u ngriten ne kembe edhe Suliotet dhe arvanitet qe u bashkuan me grekun dhe zune te pushtojne çamerine. Vargjet Llakat e Sulit u ngrine, u gënjien, u fëllijnë, janë lidhur me Gërqinë, ran' e zunë Çamërinë tregojne tradhetine qe Suliotet i bene çameve duke u bashkuar me ushtrite greke per pushtimin e çamerise ne emer te kryqit. Per fakte te tilla siç e tregon edhe kjo kenge popullore çame Suliotet dhe Arvanitet jane dhe mbeten tradhetare te turpshem te kombit shqiptar.

TAFILI ME TË VËLLANË (76)
(52)
Tafili(1) me të vëllanë,
me Zejnel Gjolekë lamnë
u vërvin' e dojnë fshanë;
e përvëluan Milenë,(2)
5 se duaj të sill Morenë.
Morait' pllajeve mbenë,(3)
ca u vranë, ca u therë.
O Tafil, o Tafil palla,
keshe marr' urat nga nana.
1) Tafil Buzi.
2) Fshat në qafën malore mbi urën e Bogazit(Konispol). Më 1854 armata greke e komanduar nga gjeneral Thodhori Griva -shqiptar nga Narta, po i tjetërsuar në grek- mësyu Çamërinë Lindore. Të nxitur nga priftërinjtë, shqiptarët e krishterë të disa fshatrave kryengritën në përkrahje të armatës greke, po e pësuan.
3) Moraitet ishin arvanitet e Morese qe perbenin pjesen derrmuese te armates se Theodhori Grives.

ERDHI KARTË NGA MECOVA (83)
(59)
5 Erdhi kartë nga Mecova,
bën dufeq Mahmut bej Vlora,
në male pa tretur bora,
e mblodhi Grivën sa dora.(1)
10 Griva me tre kapetanë,
Papakostës bes' i dhanë,
ne klisha u ngren' e vanë,
të tre djelt' e ti u vranë.
Hormova me Jorgaq Janë
15 bashk' me Dhimo Bajraktarë,
shkelën kriqin(2) edhe thanë:
"Jurush, të marrim kalanë,
Mecovës t'i vëmë zjarrë!"(3)
1) Grusht, e shtrydhi.
2) U betuan mbi kryq, beja më e pashkelshme e të krishterëve.
3) Behet fjale per armaten greko-arvanite te drejtuar nga arvanitet Griva dhe Karaiskaqi qe dogjen dhe shkaterruan çamerine lindore ne vitin 1854. Motoja me te cilen Griva drejtoi armaten ishte “PERPARA ME KRYQIN NE NJE DORE DHE NE TJETREN THIKEN”. Ai masakroi me dhjetera fshatra muslimane te çamerise ne emer te kryqit dhe te Greqise. Perballe tij luftoi babai i ISMAIL QEMALIT, Mahmud bej Vlora.

GJËMON TOPI NGA BEDENI (84)
(60)
Gjëmon topi nga bedeni,
drridhet vëndi, Junan qeni.
Mun si qeni aluriti,
kokën në mejdan s'e qiti.
5 O Junan, o Junan-e,
të mbllitin muhasere,
pa rizak, pa xhephane,
kriqelitë ku i ke?(1)
Junan, të erdhi mandata,
10 s'të zuri as dit', as nata,
flakë ta dhezën nga prapa,
sa e lëshove në vraka.
Grivën me taborë shumë,
me evzonë, me kam-kumë(2)
15 e një çikë ngas(3)të zunë,
gjismët t'i mbinë në lumë.(4)
1) Shtetet e krishtere përkrahëse.
3) Bredharakë që lehin andej-këndej për të gjetur ndonjë thelë.
3) Gati, për pak.
4) Lumenjtë Aráht dhe Piné. Ushtarët greko-arvanite dhe andartët që luftonin së toku me ta në Mecovë e në malësitë

MBI JUNAN U HOTH I PARI (42)
(16)
Mbi Junan u hoth i pari
ki Çelo(1) Mehmet Picari,
zdrigji stratigón' nga kali,
si larash(2) që vjen nga mali.
5 Primë, qirje stratigo,
në je burr' atje qëndro,
vet-hen mos e tërpëro,
do lëftojmë domosdo,
daç me pall', daç me horó,(3)
10 që këtu njaam n'Epahto"(4)
Çelua me çepe të glatë
huxhùm(5) me katër bajrakë
dhezi vëndin zjarr e flakë,
15 destur(6) që të vi në Nartë.
O Çelo Mehmet Picari,
sh'të li palla, ta diq strralli!(7)
1) Emri i tij i vërtetë ishte Xhelo (Xhelal apo Xheladin). Shndërrimi i xh-së në ç kishte ndodhur për shkak të shqiptimit kështu nga grekërit dhe nga turqit.
2) Zog grabitqar pak më i vogël se shkaba, por shumë më i fuqishëm. Gjatë fluturimeve të tij pingule, vjeshtrave rrëmben sidomos shelegët e turllosur nga helmimi prej barit me vesë.
3) Këtu, kopaçe, njëlloj topuzi.
4) Qytet në gjirin e Patrës. Nafpaht.
5) Sulm, sipër.
6) Vendim. Ja fitore, ja vdekje.
7) Duket se është fjala për ngjarjet e vitit 1854 kundër gjeneralit Arvanit Thodhori Grivës, i cili duke përfituar nga mungesa e ballit të djalërisë çame në luftimet kundër Cariatit Rus në Krime, zbriti befas në anëdetin e Nartës dhe të Prevezës dhe mundi të arrinte deri në kufirin krahinor çamo-lab: Muzinë, Butrint etj. Çelua në krye te venddashësve kurveleshas bashkë dhe me të tjerë luftëtarë shqiptarë zbritën në ndihmë të luftëtarëve çamë.
6) Çfarë shpëtonte nga palla, e asgjesonte pushka dhe koburja.

KALAJA NË GËRRÇ N'ATHINË (45)
(19)
Kalaja në gërrç, n' Athinë,
ç'e rrethosnë njëzet milë
qark e qark, po s'munt të hinë,
lëfton Gurra me të nimnë,(1)
5 dërgon Gurra për imdat:(2)
Ku je, mor Karaiskáq,(3)
se më bëri Çelua çark, .(4)
më vjen me taborrë lart(5)
1) Nipin, Gurra një nga krerët arvanitë.qe luftoi kunder çameve te Çelo Picarit qe dhane jeten per te shuar kryengritjen greko-arvanite.
2) Ndihmë.
3) Ishte prej Nartës. Shërbeu në Oborrin e Ali Pashajt e pastaj u bë një nga krerët e "kryengritjes greke". Para marrjes së drejtimit të kryengritjes prej tij, kryngritja ishte në të shuar. Ky e rigjallëroi sepse pasi braktisi Aliun pas komplotit te madh qe Suliotet i bene atij, ai kaloi ne anen greke duke luftuar per fitoren e kryqit mbi gjysmehenen. Ai gjithashtu sebashku me Theodhori Griven drejtoi armaten greko-arvanite qe ne vitin 1854 perzhiti dhe masakroi pjesen derrmuese te fshatrave muslimane te Çamerise Lindore.
4)Behet fjale per Çelo Picarin i cili ne rini te moshes bashke me luftetaret e tjere çame i bene balle kryengritjes greke qe drejtohej nga arvanito-suliotet. Çelo Picari ka drejtuar gjithashtu luftetaret çamo-labe ne vitin 1854 kunder gjeneralit Arvanit ne sherbim te Greqise Theodhori Griva i cili ne krye te nje armate greko-arnavite perzhiti gjithe Çamerine.
5) Kjo këngë u kushtohet ngjarjeve të viteve 1822-1823.

DHAN' E DHANË DOT S'U NGJINË (46)
(20)
Kalaja në gërrç n'Athinë,
dhan' e dhanë, dot s'u ngjinë,
ki Çelo Picari inë,
ç'e batërrdisi qafirë,
5 të vrarët bien me milë.
Zun' qafirët blegërinë:
Nuk e presim(1) dot Xhelilë,(2)
trimat e ti na përpinë.
1) S'e ndalojmë dot, s'e përballojmë dot.
2) Xhelil Mehmet Picari(Çelo Picari)

KUSH U HOTH "HOPA" N'ATHINË (47)
(21)
Kush u hoth "hopa" n'Athinë?(1)
Ki Çelo Picari inë,
me Muhtar Bej Qafëzinë,
bashkë e mblodhë ordhinë,
5 zunë skllevërit me milë;
dizet milë skllevër zunë,
peshqesh vezirit(2) ia shpunë.
U nisën për në shtëpi
me njëqint mushka flori,
10 pas u erdhi bujurdi:(3)
Ktheu, Çelo përsëri,
se na mbloi kauri!(4)
1) Është fjala për ngjarje të kohës së kryengritjes së pavarësisë në Greqi. Ndersa shqiptaret muslimane te çamerise luftuan kunder kesaj kryengritjeje greke dhe antishqiptare, arvanitet dhe suliotet luftuan kunder shqiptareve muslimane per Greqine.
2) Këtu, Ministër i Luftës dhe kryekomandant i trupave rrethuese, Mehmet Reshit Pashai qe ishte shqiptar.
3) Urdhër, komandë, qarkore.
4) Thirrjen ja ben populli Çelo Picarit ne vitin 1854 kur gjenerali arvanit ne sherbim te Greqise Theodhori Griva perzhiti çamerine lindore, dhe masakroi fshatra te tera çamesh. Çelo Picari siç tregohet edhe ne nje foto shkoi deri ne parlamentin grek dhe hyri atje brenda i veshur me fustanelle, si per te turperuar arvanito-greket.

NGREU, ÇELO, BËN ZANANË (78)
(54)
Ngreu Çelo, bën zananë,
ngjesh pisqoll' e jataganë,
të biç dufeq me Junanë!
Kapetan Griva ka dalë,
5 mbushi vëndin me andarë,(1)
zuri fshatërat me radhë,
u mori shpirtin e mallë.
Griva vet me vllezëri,
bëri vëndin paspurdhi,(2)
10 e bëri shkrrum edhe hi,
nekdo gjëmë, nekdo zi.
Ç'e bëtë Çelo Mehmenë,(3)
që të dal' siç kish adenë?!
Del, ore Çelo Mehmeti,
15 se këtu u bë gazepi,
dolli Junani nga deti,
na përrvëloi laneti!
Kur u derth Çelo Picari,
si purtek' u drroth Junani,
20 në More la vramn' i pari,
Grivë derri, kacidhjari.(4)
1) Komitë(grekë).
2) Fëlliqi, qelbi. Lesh e li.
3) Çelo Mehmet Picari. Emri i tij i vërtetë ishte Xhelo; po, ngaqë Ç-ja në turqisht lexohet Xh, ndodhi edhe shqiptimi nga Xhelo, në Çelo.
4) Qeros.

TË XHUMA MË TË XHUMA (80)
(56)
Të xhuma më të xhuma,
nglau(1) e shkrreta hata,
mulla Qemali u vra,
në Nartë, në këshëlla,
5 nek hidhej si ezhdërha.
Mulla Qemal Bejdeshati,
u bë ç'ish shkruarfati,
se të kish ardhur sahati.
U vërvit Qemal shehiti,(2)
10 kordh`e jatagan ç'i qiti,
"ileri"(3) fajkoj bërrtiti,
Grivën gjisej çorroditi,
sa mori ibrret(4) jeziti,
"rahmë-rahmë" ulëriti.
15 Junan, ç'kërkonje në Lurë,
s'të kish shkelur këma kurrë,
e pagove me lëkurë.
1) Ngjau.
2) Dëshmor. Mulla Qemal Bejdeshati, mirallaj(kolonel) në rast lufte; u vra në ballin e allajt(regjimentit) që komandonte, kur po sulmonte për të hyrë në kalanë e Nartës, të rrethuar nga gjeneral Griva më 1854.
3) Përpara, sulm!
4) Shëmbull, mësim. Këtu, tmerr, llahtarë.

O JU PAMPORË QË SHKONI (48)
(22)
O ju pamporë që shkoni,
në Hìdhër të më qëndroni,
Bubullimës(1) t'i dërgoni
kartë edhe të m'i thoni:
5 Ç’na gjeti, moj Bubullimë,
vranë atë trimin e mirë,
Mustafa bej Qafëzinë
Nuk e droj dot këtë fjalë,
se s'gjëndet i tili djalë,
isht nga trimat e rrallë.
10 Po të ish akoma gjallë,
burrë e keshinj(3) për te marrë,
të zërë me të një djalë,
që në kordhë të nglit(4) t'anë.(5)

1) Ajo që të huajt e quanin Bubulinë.
2) Po ta dija.
3) Kisha.
4) Ngjiste.
5) Ne kete kenge populli i çamerise i drejtohet me ironi Heroines arvanite qe luftoi per Greqine, Laskarina Bubulines, duke i kerkuar asaj se pse kryengritesit greko-arvanite vrane shqiptarin Mustafa bej Qafeziun, dhe duke vene ne gojen e saj ironikisht fjalet me te bukura per Mustafa beun, dhe si per ta turperuar ate ne fund populli thote me gojen e Bubulines qe po te mos kish vdekur Bubulina do e kish marre per burre.

ZEJNEL HUSA BURR' I BURRIT (79)
(55)
Zejnel Husa(1) burr'i burrit,
i vuri frërin kaurit,
ruajti kalan' e Sulit,
kalan' e Sulit e roi,
5 duaj te mirr arhjigoi,(2)
me kok' të ti e pagoi.
Zejnel Husë, ku më je,
një muaj muhasere,
sose rizak, xhephane,
10 se lëftonje me More,
me More e me Junan,
me dufeqe, jatagan,
mbronje vënt, mbronje vatan.
O Zejnel Husa me derte,
15 me pall' në dorë mbete,
për vatanin tënt ç'u trete.
Zejnel, të penes(3) veziri,
nga dovleti vjen tagdiri,(4)
bres i ardhur nga Misiri.
l) Një nga parësia e Margëllëçit. Me shoqëruesit e tij të armatosur asokohe ishte në ruajtje të kalasë së Sulit.
2) Komandanti.
3) Lëvdon.
4) Këtu, vendimi, emërimi, dekretimi.
Është fjala për rrethimin e kalasë së Sulit nga armata e gjeneral arvanit Theodhori Grivës më 1854.

DILI SHIHNI Ç'ASQER' VINË (81)
(57)
Dili shihni ç'asqer' vinë?
Vjen Mahmuti(1) me tri milë,
Mecovës seç ju vërvinë.
Mecov' e zeza Mecovë,
5 vunë zjarrë e të dojnë.
Gjashtëqint shtëpi Mecova,
shtatëqint copë duqanë,(2)
një kullë përtej në anë
e mbushur me kapetanë,
10 ata që vranë Selamnë.(3)
O Selam, kur u vërvite,
pall' e jatagan ç'i qite,
të zëre Grivën për grike,
medet, në gjoks ç'u godite
15 pa vatur mesi i dite!
Ku vall' ish rritur Selami?
Në një brimë, rrëzë mali.(4)
Bir, o bir, Selam Hasani,
sokëllit sa drridhej mali,
20 gjak të këllon' jatagani!
Bir, o bir Selam Behluli,
sokëllit sa drridhej guri!
Gjashtë dit' e gjashtë net,
Selam labi vret e pret.
1) Mahmut bej Vlora, i ati i Ismail Qemalit, komandant epror i luftëtarëve vetëdashës çamër e lebër që shpartalluan më 1854 armatën greko-arvanite të gjeneral Grivës.
2) Në Mecovë kishte më tepër shitore se shtëpi, ngaqë gjëndet në udhën kresore që lidh Thesalinë me Epirin.
2) Selam Hasani nga Velça e Lumit të Vlorës. Nuk e di se përse përmendet edhe me mbiemrin Behlulu.
3) Padyshim që është fjala për gravat(guvat shkëmbore) që gjënden poshtë e mbi fshatin Velçë.

TRIMERIA CAME PERBALLE DREDHISE SULIOTE

2008-10-19T09:17:00.000-07:00

TRIMERIA CAME PERBALLE DREDHISE SULIOTE

SHKEPUTUR NGA ENCIKLOPEDIA JUGSHQIPTARE E IBRAHIM D. HOXHA

* Komentoi: Abedin Rakipi

BEJDESHÀTI, Beqir agà(1790-1824), i mbiquajtur Karabeqír agà. Në kohë lufte mbante gradë mirjallaj(kolonel). Gjatë viteve 1822-1823 në krye të një allàji(regjiment) bashkëvendësish: dhrohomítë, gardhíqas, karbunarítë(fshatra te CAMERISE) e të tjerë që thërriteshin nën armë vetëm në kohë lufte, u ngarkua të përzinte çetat e përbëra prej plaçkitësish sulotë. Çetat e tyre zbrisnin nga malet dhe grabisnin herë e kurdo pasuritë e banorëve të fshatrave fqinje të vendeve të ulta: kodrinore e fushore, më të afërtat e të cilave ishin dhrohomitët e gardhiqasit. Duke vazhduar ndjekjen me luftime të pandërprera, puna e desh që t’i mërgonin aq sa të mos mundeshin të ktheheshin më. Kështu, në ndjekje e sipër dikur arritën deri në jugun siujdhezor grek, ku tanimë nuk mund t’u shmangeshin luftimeve edhe me kryengritës të tjerë, kryesisht edhe ata shqiptarë, po të besimit kristian, nëpër të cilët strukeshin edhe grekër të pakë. Trupmadh, tejet i fuqishëm dhe shpatarak i rreptë e trim i tërbuar, përherë printe në ballë të bashkëluftëtarëve të vet. Duke ia ditur këto cilësi si edhe zotësinë e trimërinë e bashkëluftëtarëve të tij, kundërshtarët ndeshjes me allajin e tij i ndruheshin dhe, kur mundeshin, i shmangeshin. Edhe pse përballë luftëtarësh kundërshtarë po aq trima, ai dhe allaji i tij dolën fitimtarë në disa ndeshje. Së fundi u ngarkua t’u merrte kryengritësve një kala të rënë më parë në duart e tyre e që tërë përpjekjet për t’ua rimarrë kishin shkuar huq. Si përherë me shpatë zhveshur në dorë, në ballë të bashkëluftëtarëve iu afrua portës kryesore. Kur po çante për të hyrë brenda në kala, një plumb i shkrehur nga një pushkë pas një frengjie e goditi për vdekje. Nuk la fëmijë, sepse nuk ishte martuar.

BEJDESHÀTI, Daut agà(1794-1827). Vëllai i Beqir agait; kur i vëllai u përplas për tokë i vdekur, ai, po me shpatë zhveshur në dorë po çante nëpër armiqtë përkrah tij. Pa e lëshuar zemra nga vrasja e të vëllait, drejtoi bashkëluftëtarët me po atë guxim dhe tok me ta u gjend në sheshin brenda kalasë. Gjithnjë në përleshje trup me trup mposhti qëndresën e kundërshtarëve. Të pakët që i shpëtuan vdekjes hodhën armët në këmbët e fitimtarëve. Rrjedhimisht edhe këtij iu dha grada mirallaj. Veprimtarinë e mëtejshme nuk e kemi gjetur dot në ndonjë burim të shkruar apo nëpër gojëdhënat. Në gojëdhënat tregohet se u vra rreth 3 vjetësh pas të vëllait gjatë një luftimi tejet të rreptë. Po ndërsa në disa gojëdhëna thuhet se u vra në Mesollónjë, në disa të tjera thuhet se u vra në Athinë. La vetëm një djalë.

ÇAPARI, Hasan. Lindi në Margëllëç. Themeluesi i derës së lavdishme Çapari. Vasil Krapsiti në “Istoria tu Margatiu” gabohet kur shkruan se ishte i ardhur, aziatik. Gojëdhënat e shumta të bashkëqytetarëve të tij vërtetojnë katërcipërisht se ai pati dalë nga familja e madhe margëllëçase, Amaràti. Prijësi luftarak më i zoti dhe më i dëgjuari jo vetëm në Çamëri, që po se po, por edhe shumë më përtej, shpatarak i rrallë, gjeneral i shquar kalorie dhe diplomat i dalluar. Admirali rus, Ushakov, komandanti i flotës së Detit të Zi, i cili asokohe vepronte në detin Jon, në shkresat dërguar oborrit carist, Hasan Çaparin e quante një ndër komandantët e rëndësishëm të armatës alipashiane.(P. Aravantinoi, G.LL.Arsh dhe I.M.Qafëzezi.). Sipas dëshmitarëve ngjarjepërshkrues të kohës dhe gojëdhënave të shumta ai kishte një trup të bëshëm e lastar si qiparis, tërheqës e tejet të fuqishëm. Tejet i pashëm: fytyrë kalesh(paksa ezmer), syfilxhan, vetulltrashë e flokëzi si pendë korbi. Thuhet, gjithashtu, se ishte gjysmë njeri e gjysmë “xhinì”(hyjni) dhe se kishte dashnore një zërë(orë, zanë); thuhet edhe se ajo i ishte shfaqur në gjumë edhe vet të shoqes së Hasanit.
Sipas gojëdhënave të mbartura nga brezi në brez çeta cubash sulotë “nuk linin dy gurë bashkë”. Që nga çerdhet e veta në brinjat e thepisura të humbëtirave të Sulit – sipas I. M. Q.- ato derdheshin tatëpjetë fshatrave të vendeve të ulta të Çamërisë Jugore, tmerronin banorët e tyre dhe grabisnin gjithçka që gjenin në to; madje disave prej fshatrave të afërta me ta u vinin edhe detyrime të përvitshme. Të gjitha veprimet ushtarake osmane kundër tyre kishin qënë të padobishme; dhe ç’ishte edhe më keq. ata kishin mundur të ngrenin edhe një nyjë tejet të fuqishme në malin Flùar, mal në të majtë të rrjedhës së mesme të Lumit të Zi, e cila u kishte dhënë edhe më tepër dorë për grabitëri në vendbanimet e krahinës Çamofshatra; ndërkaq, ai që pastaj u quajt me mbiemrin Çapâr, kishte arritur në dallgë të tij. Për t’u ndalur grabitqarëve hovin dhe për t’u prerë përgjithmonë udhën e tyre dëmebërëse, prijës e trima nga Janina, Margëllëçi, Narta, Paramithia e Préveza kundër tyre ngrinin prita të shumta dhe bënë me to luftime të herëpasherëshme shumë të rrepta e tejet të përgjakshme; gjithësaherë i zmbrapsnin dhe i zbonin deri në strofkat e tyre të çelura nëpër faqet e pjerrta thikë të maleve të veta. Njëri prej atyre prijësave e kordhëtarëve me emër ishte edhe Hasan Amarati. Gjatë vitit 1772 ai me trimat e vet –sipas Ilo Mitkë Qafëzezit- disa nga çetat në fjalë “që rripnin fshatrat e ultësirave” i dërrmoi disa herë dhe më në fund i shkatërroi tërësisht. Gjatë një nate kur kapedan Xhavàrra(a Zhavàrra) me cubat e vet po kalonte nga fshati Koçonopull i Poshtëm për në fshatin fqinjë, Muzhakë, papritmas hasi në njësinë luftarake të prirë nga Hasan Amarati. Në përfytjen e bërë në shtratin e rrjedhës së epërme të lumit Lur, gjatë dyluftimit ndërmjet të dy prijësve, Hasani e vrau Xhavarrën dhe si shenjë mundjeje i mori sharkën e zezë me shirita të bardhë anëve; këta lloj shiritash në Çamëri –si edhe ata të llambave me vajguri- i quajnë çaparë. Shiritat e asaj gune u bënë shkak që andej e pas Hasan Amarati të quhej Hasan Çapari.(Rrëfime të Abdul Kup Gjuzelit, Hasan Velo Çaçanit dhe Mete Faslli Ballës nga Margëllëçi). I.M.Q. thotë se përleshja në fjalë u bë në fshatin Bodàr; dikush tjetër thotë se u bë në Zharrovìnë, edhe këta të dy vendbanime në Çamofshatra. Po, po të mbahen parasysh vendndodhjet e këtyre fshatrave dhe mundësia për t’u vërtitur çetat në fjalë, mund të thuhet pa mëdyshje se rrëfimi i tre margëllëçasve të sapopërmendur është plotësisht bindës, pra dhe i besueshëm.

• Suliotet ne ato vite kishin kaluar ne anen greke dhe luftonin kunder çameve muslimane. Ata ne çdo perpjekje te tyre kerkonin perparimin e trupave kryqtaro-athino-fanarite dhe per kete ne emer te kryqit luftonin kunder bashkekombasve te tyre muslimane. Perballe ketyre çetnikeve Suliote qe sulmonin çamerit muslimane te pafajshem ne emer te kryqit kane luftuar jo vetem vellezerit Bejdeshati po edhe shume çamer te tjere qe luftonin qe çameria mos te bjeri kurre ne roberine greke. Ndersa ne çamet luftuam per nje çameri shqiptare Suliotet luftuan bashke me greket per nje Greqi te madhe, dhe per kete mund te quhen pa frike tradhetare te kombit shqiptar. Nje nder mbeturinat e fundit Suliote ne Shqiperine e sotme qe fallsifikon te dhenat historike duke glorifikuar tradhetaret Suliote eshte Sulioti ARBEN LLALLA alias ARBER THESPROTI. Arben Llalla ka mbaruar studimet e tij historike ne Greqi dhe prej vitesh glorifikon ne libra ideologjine tradhetare Sulioto-Arvanite duke u munduar tja shesi ate kombit shqiptar si te vertete. A mos valle Arben Llalla qe fshihet nen pseudon e Arber Thesprotit ka marre instrukcione te qarta nga akademiket greke?

KRYEHEROI MUSLIMAN I ÇAMERISE DAUT HOXHA

2008-10-09T06:20:00.000-07:00

KRYEHEROI MUSLIMAN I ÇAMERISE DAUT HOXHA

IBRAHIM D. HOXHA

HISTORIAN FOLKLORIST (Djali i Daut Hoxhes)

BEJDESHÀTI, Daut mulla Qamil mulla Qemal(1895-1940). Me mbiemrin HOXHA u quajt pas kalimit të herë pas hershëm brenda kufirit të shtetit shqiptar, mbiemër që u mbeti trashëgim edhe pasardhësve të tij. Që 17-vjeçar u dallua në luftimet për përballimin e ushtrisë mësyese greke gjatë viteve 1912-1913. Në krye të një çete luftëtarësh bashkëvendës gjatë viteve 1913-1925 iu kundërvu rreptësisht pushtetit grek dhe i shkaktoi atij dëme të ndjeshme; ndëshkoi disa ushtarakë dhe nëpunës keqbërës. Madje Daut Hoxha u bë edhe një nga krerët çamër të lëvizjes demokratike të viteve 1923-1925 në Çamërinë e brendakufirit të shtetit shqiptar. Rrjedhimisht në pranverën e 1925-s zonëkomandanti i Jugut, kapiten Hysni Dema, e burgosi. Këtë dhe 4 nga bashkëpunëtorët e vet më në shenjë, nën emrin “Grupi Demokrat Çam”, i internoi në Lezhë e pastaj në Elbasan.

Mbi veprimtarinë atdhetare të tij –veç dokumentacionit arkival- hidhet dritë edhe në fletoret: “Çamëria...”, dt. 26.9.1992, “Balli i Kombit”, dt. 26.4.1993, “Kosova” nr. 16, tetor 1993, “E Djathta”, dt. 1.7.1994, “55”-sa, dt. 15 e 17.X.2000 dhe dt. 6.8.2002, “Gazeta Shqiptare”, dt. 14.3.2001, “Panorama”, dt. 29.12.2002. E përkohshmja “AMA” nr. 2, korrik, 1998, fq. 38-40 dhe librat “Daut Hoxha”, T., 2000 dhe “Çamëria Denoncon”, T. 2002, fq. 403.

Qeveria greke, për të mbuluar gjakësitë, shtypjen dhe keqbërësitë e tjera ndaj popullatës së Çamërisë së robëruar, nëpërmjet makinës së vet mëkatare shtetërore, nuk la mënyrë dhe mjet të grektë pa përdorur për përgojimin dhe zhdukjen e Daut Hoxhës. Organet e dhunshme të tyre herë pas here e fajësonin me padije nga më të pabesueshmet dhe nga më qesharaket. Kurse gjykatat përkatëse në mungesë të tij shpallnin tërë llojet e ndëshkimeve. Më 27 gusht 1923 gjakatarët e paguar nga qeveria greke, ndërmjet Delvinaqit dhe Kakavjesë vranë kryetarin e Komisionit Ndërkombëtar për caktimin e kufirit shtetëror shqiptaro-grek, gjeneralin italian, Enriko Telinin dhe shoqëruesit e tij. Qeveria greke bëri çmos që nëpërmjet Lidhjes së Kombeve fajin e vet t’ia hidhte Daut Hoxhës. Mirëpo Komisioni Ndërkombëtar Hetimor i ngritur posaçërisht nga Këshilli i Lidhjes së Kombeve fajësoi qeverinë greke dhe e dënoi atë me gjobë tejet të rëndë si edhe me ndëshkime të tjera morale. Rrjedhimisht Daut Hoxha u lëshua nga burgu. Duke vazhduar përpjekjet e saj për ta hedhur në dorë gjallë a vdekur, qeveria greke u mundua ta gënjente nëpërmjet të ashtuquajturës “falje”. E kur edhe kjo gënjeshtër nuk iu besua, më 1931 qeveria greke u përpoq ta detyronte qeverinë shqiptare t’ia dorëzonte si keqbërës. Mirëpo gjyqi politik -ku ndodheshin edhe përfaqësuesit e qeverisë greke- e qiti të pafajshëm; sërish Daut Hoxha u lëshua nga burgu. Duke mos mundur të shpikte dot më ndonjë dredhi asfaliane e as të ngrinte ndonjë grackë tjetër polifemike, qeveria greke vazhdoi të dërgonte fshehtazi çeta gjakatarësh brenda shtetit shqiptar për ta vrarë. Nëpërmjet agjentëve të këtej kufirit, çetat arritën disa herë t’i zinin prita, po në të gjitha ai kishte mundur të shpëtonte, falë guximit dhe shpejtësisë së tij si dhe shoqëruesve të armatosur që mbante përherë me vete. Sado që me Zogun ishte ftohur prej vitesh, zbritjen e ushtrisë italiane e quajti të pafalshme. Tok me rreth 250 bashkëluftëtarë të andej dhe këndej kufirit shtetëror zuri krëhërin shkëmbor të Shkallës së Konispolit. Kjo bëri që ushtria italiane të hynte në Konispol 14-15 ditë pasi kishte zbritur në Sarandë. Rrethkomanda e karabinierisë që ditën që shkeli në Konispol, lëshoi urdhrin: Daut Hoxhës i ndalohet mbajtja e armëve të luftës dhe shoqërimi i tij me njerëz të armatosur. Çetat greke zunë të lëvrinin gati sheshit këndej kufirit, kurse organizatat asfaliane në fshatrat Çiflik, Mursi e Sopik –siç dëshmoi më 1960 në hetuesi Thodho Vetua nga Çifliku- u urdhëruan të ndihmonin çetat në fjalë. Bashkëveprimi i tyre bëri të mundur vrasjen pabesisht të tij më 15.6.1940 në Sheshin e Rrahut –nën Qafën e Soronesë- vend ndërmjet Konispolit e Sarandës. Qeveria greke, për të fshehur dorën e vet gjakatare, shpalli se s’kishte kurrfarë dijenie për këtë vrasje; po, kur e pa që s’e fshihte dot më tiganin nën kamillahj, u detyrua ta pranonte. Me qëllim që të shfajësohej, qeveria greke, nëpërmjet zyrës së saj të shtypit nuk la shpifje pa shpikur e pa shpallur ndaj viktimës së vet. Dhe jo vetëm kaq, nëpërmjet veglave të saj brenda shtetit shqiptar, asfalia greke turbulloi mendjen e shumë e shumë shqiptarëve miopë politikë dhe i bëri ata zëdhënës asfalianë. Për këtë paudhësi zëdhënësit e saj asfalia greke i kishte të gatshëm. Me t’u shpallur vrasja e D. H., vrungaléja greke, Vasil Panajotidhi -deri atëherë i fshehur në Ersekë nën petkun e “ëmbëltorit”- u vërsul tërbimthi sheshit. Pas tij u derdhën zvarranikët e tij, ndër të cilët edhe njëfarë Niko Lon Qafëzezi dhe Dule a Xhule Skënderi nga Korça. Pjesëtarët e çetave asfaliane brenda shtetit shqiptar –ndër ta edhe 3-shja e sapopërmendur- zunë të çirreshin dhe të stërçirreshin; ata përsërisnin përherë e më me gulçima shpifjet e qeverisë greke, të shpallura nëpërmjet zyrës së shtypit të M.P.J.G. dhe fletoreve “Elinikon Melon”, “Estia”, “ Proia” etj. Gjyqtarët shqiptarë të kohës, të kërcënuar e më shumë të paguar nga asfalia, bënë çmos për të fshehur pjesëmarrësit e brendakufirit në faj.

Shpifëritë asfaliane ndaj Daut Hoxhës që rrëmuja dhe zhurma e Luftës II Botërore i kishte mbytur disi, me të mbaruar kjo, shpërthyen papritmas me tërë egërsinë dhe paturpësinë e grektë. Kredharakët asfalianë, nën emrat “internacionalistë”, “miq të popullit grek” e hiçkëla të tjera të kësojshme, “fap” e shkyen sërish kamaren e tyre ngjyrrë jo vetëm duke llomotitur poshtë e lartë në mënyrë të papërgjegjshme, por edhe nëpërmjet “Radio Tiranës”, “Zërit të Popullit”, “Koha e Jonë”, “Dita”, “Republika”, “Hosteni”, “Historia e Shqipërisë” dhe ndonjë organi tjetër.

Kështu ndaj Daut Hoxhës që kishte luftuar me përkushtim shembullor 27 vjet rresht për mbrojtjen e vatrës së vet dhe të një pjese të truallit kombëtar shqiptar, ndaj këtij luftëtari që kishte shkrirë pasurinë e tij të lakmueshme, ndaj atij që –siç vëren Albert Kotini në librin e vet “Çamëria Denoncon”(fq. 403)- u flijua vet i 13 bashkëluftëtarë: vëllezër dhe të afërt të tjerë të të njëjtit zjarr, zyrtarisht u mbajt qëndrim fyes dhe përçmues, sikur të kishte luftuar kundër Shqipërisë. Dhe në këtë mes e keqja edhe më e madhe ishte se, duke dënuar Daut Hoxhën, vetëvetiu duartrokitej dhe lëvdohej qeveria grabitqare e gjakatare greke që vrau e preu sa mundi, qeveri që Shqipërisë i kishte shkaktuar gjëma e mjerime të papërshkruara. Shkurt i thuhej: të lumtë që vrave çdo atdhetar çam që munde; rrofsh që i shkëpute trungut shqiptar Çamërinë dhe pjesët e tjera të Jugut!

BOÇARÉNJTE DHE TRADHTIA E MARKO BOÇARIT NDAJ ALI PASHE TEPELENES

2008-09-24T16:43:00.000-07:00

BOÇARÉNJTE DHE TRADHTIA E MARKO BOÇARIT NDAJ ALI PASHE TEPELENES

POSTOI PER FORUMIN: ABEDIN RAKIPI

KY MATERIAL ESHTE SHKEPUTUR NGA ENCIKLOPEDIA JUGSHQIPTARE E IBRAHIM D. HOXHES NE TE CILIN TREGOHET QARTE TRADHETIA QE SULIOTET ME NE KRYE MARKO BOÇARIN I BENE ALI PASHES QE LUFTONTE PER SHQIPERINE DUKE E BRAKTISUR DHE DUKE KALUAR NE ANEN E GREKEVE.

BOÇARÉNJ,~TË: Fis i madh e i fuqishëm luftëtarësh të guximshëm shqiptarë nga Suli, pjesa lindore e Çamërisë së Mesme. I.M.Qafëzezi shkruan se i pari i tyre që njihet ka qenë Kiço Boçari, i biri i tij ishte Jorgj Boçari, kurse të nipërit e vet ishin Dhimitër, Kiço(i ati i Markos) e Thanas Boçari.Vëllezër të Markos ishin Kollë e Kostë Boçari, kurse Dhimitri e Tushja ishin përkatësisht i pari djali i Notit e i dyti i Thanasit., domethënë kushërinj të parë të Markos. I biri i vetëm i Markos, Dhimitër Boçari, ndërsa Jani, Kiçua, Markua e Nashua ishin të bijtë e Kostës, vëllait të Markos. Boçarenjtë e fundit ishin: Timo Dhimitër Boçari, nipi i Notit. Kostandin Kiço Boçari, nipi i Kostës dhe i pasmi Dhimitraq Boçari, stërnip i Notit, n/kolonel i armatës kr. a-f, ish-kryepërfaqësues i qeverisë greke në Komisionin Ndërkombëtar të Kufirit shtetëror greko-shqiptar në vitn 1923 e në vitet 1930 ministër i fuqive detare kr. a-f., përherë armik tejet i hidhur i kombit dhe i shtetit shqiptar.

Sulotët, duke qenë racë shqiptare, i kanë pasë treguar dukshëm veçoritë e rralla të racës përkatëse: trimërinë dhe krenarinë, paepshmërinë para kurrfarë vështirësie, ndershmërinë, bujarinë etj., veçori këto që ua ka njohur e theksuar gjithëkush, ashtu si tërë shqiptarëve të tjerë. Mjerisht trimëria e rrallë dhe cilësitë e tjera të tyre shkuan për dhjamë qeni, sepse ata luftuan kundër sundimit osman, po jo në dobi të atdheut e të kombit të vet. Disa pjesëtarë nga ata dhe shumë e shumë nga bashkëkrahinarët e vet u vranë gjatë luftimeve përkrah kr. a-f. e si të tillë nuk u takon të quhen as dëshmorë e as heronj.

BOÇARI, Marko (1789-1823). Luftëtar i mirënjohur nga Suli. U rrit dhe u stërvit si luftëtar në oborrin e A. p. T. Në vitet 1803-1806, së toku me të atin dhe me sulotë të tjerë, shërbeu në ushtrinë ruse të vendosur në Korfuz; nga 1806 në1809 sërish atje, po në ushtrinë franceze. Ndërmjet 1809-1819 ai -me gradë nënoficeri- dhe të tjerët që ndodheshin me të u rreshtuan në “batalionin shqiptar” me shërbim në të ashtuquajturën republikë të 7 ujdhezave jonike. Ditët e para të janarit 1820, duke qenë nën komandën e Noti Boçarit, së toku me tërë bashkëluftëtarët e deriatëhershëm u hodh në Shqipëri dhe u vu në krah të armatës osmane kundër ushtrisë alipashiane. Pa kaluar shumë, bashkëluftëtarët e vet i ngarkuan M.B. detyrën për t’u marrë vesh me A. p. Tepelenën; me pëlqimin e dypalshëm M.B. me shokë kaluan në vartësi të vezirit të Janinës, A. p. T. I.M.Qafëzezi thotë se të dyja ushtritë do të luftonin së toku për çlirimin e Shqipërisë. Në zbatim të porosive të Vezirit Markua me shokë zuri kalanë e Barnàdhës e pastaj atë të Qafës e të Sulit. Në vijim goditi në Këmshadhë një karvan ushtarak osman që kalonte nga Narta në Janinë dhe i mori tërë armatimin dhe plaçkën tjetër që mbartnin; zuri grykën e Pesë Puseve dhe hodhi në dorë kalanë e Rrígashit. Pastaj fitoi në Dràmës, Kosmírë, Parçíshtë, Pllakë etj. Po, kur Marko Boçari me shokë panë se fuqitë e armatosura osmane po e mposhtnin ushtrinë e Ali p. Tepelenës, e hëngrën fjalën e dhënë dhe shkelën besëlidhjen. Ata ikën prej Çamërie dhe kaluan në Greqi. Atje u lidhën me kryengritësit e Mavrokordhatit dhe kapedanëve të tjerë kryqtarë kryengritës. Qeveria e kryengritësve e emëroi Markon komandant të njësive kryengritëse që vepronin në Greqinë Perëndimore. Gjatë gjysmës së dytë të 1822-së mareshali osman, Mehmet-Reshid pasha Qytahiu kishte qarkuar Mesollònjën dhe po e mbante pa ndërprerje të rrethuar. Marko Boçari me të 600 bashkëluftëtarët e vet kishte zënë vend në Krionêr(Uji i ftohtë), përballë fuqisë ushtarake osmane. Më 4 dhjetor të atij viti -sipas dëshmisë së Pukëvilit që ishte i pranishëm- pasi i urdhëroi të visheshin me teshat më të mira “që vetëtinin nga argjëndet me të cilat ishin zbukuruar”, i rreshtoi në një varg madhështor. Duke qenë ashtu të rreshtuar, u lidhën besa-besë dhe u quajtën “Vllàmë”. Pukëvili, meqë s’e dinte kuptimin e kësaj fjale -sepse e dëgjoi për të parën herë- e shënoi siç e dëgjoi. Me të mbaruar kjo ceremoni, prifti i bekoi me kryqin në krahëror dhe u uroi mbarësi. Pa zgjatur më tej, Markua me bashkëluftëtarët e vet u vërvitën drejt fushimit të njësisë osmane. Përplasja zgjati tërë ditën, prej mëngjezit e deri në darkë vonë. Luftimi ishte aq i rreptë -shkruan Pukëvili- saqë “një ditë kur të tregohen hollësitë e kësaj përfytjeje, Thermopilet kanë për ta humbur rëndësinë”. Afër të gdhirit Marko Boçari mundi të çelte një shteg nëpër rrethuesit dhe në mëngjesin e “së nesërmes vet i dymbëdhjetë hyri në Mesollonjë. Të tjerët kishin fluturuar në qiell”. Në korrik 1823 nëpër fushën e Ahelout po zbriste me uturimë Mustafa p. Bushati dhe ndihmësit e tij: Llesh Ziu -kapedan i mirditasve- dhe Xheladin Ohri, të shoqëruar nga 8.000 bashkëluftëtarë. Ata ngritën logun luftarak në rrëzë të malit Belush. Në mbledhjen e bërë më 8.8.1823 Marko Boçari dhe kapedanët e tjerë sulotë vendosën që të mësynin ushtrinë e Bushatasit. Në përshtatje me zotimin e përbashkët, gjatë natës së 8-9 gushtit 1823 Markua me bashkëluftëtarët e vet u derdh drejt kundërshtarit, po përveç Kiço Xhavellës me shokët e tij, askush tjetër s’u duk gjëkundi. Përplasja e parë ndodhi me rojet e paka rreth fushimit e pas pak edhe me një njësit të vogël të Xheladin Ohrit që u shkoi në ndihmë rojeve jashtë gardhit. Gjatë asaj nate u vranë shumë mësyes, ndër ta edhe vet Marko Boçari. Ilo M. Qafëzezi thotë se gojëdhënat dhe burimet mbi vrasjen e tij nuk përkojnë me njëra-tjetrën. Në disa thuhet se ai u rrethua vet i 240 në Mesollonjë; u plagos dhe të nesëmen vdiq. Në disa tregohet se, kur Markua po i ngjitej gardhit rrethues nga jashtë, një luftëtar gegë nga brenda tij e goditi me një plumb shishaneje pak më sipër syrit të djathtë. Në të tjera gojëdhëna thuhet ndryshe. Po më e besueshmja është kjo: Trupvogli Marko Boçari u vra burrërisht gjatë dyluftimit me trupviganin Llesh Ziu –prijësi i mirditasve- njëri prej shpatëpërdoruesve më të zotë të kohës. Ngjarja tregohet kështu: Markua me disa shokë, të veshur si ushtarë osmanë, hynë brenda fushimit të bushtatasit; donin të vrisnin Mustafa p. Bushatin. Çadra e këtij dhe e Llesh Ziut -të njëjta me me njëra-tjetrën- ndodheshin pranë e pranë. Markua, në vend që të hynte tek ajo e Mustafa p. Bushtatit, padashur hyri në atë të Llesh Ziut. Dyluftimi me shpatë përfundoi me vdekjen e Marko Boëarit. Bashkëluftëtarët e vet fare të pakë (5-6) që shpëtuan, kufomëm e Markos mundën ta merrnin dhe e shpunë në Mesollonjë; e varrosën nën psalljet e priftërinjve grekë, të cilët e kishin pasë mbrehur dinakërisht në qerren e tyre dhe e vërtisnin sipas dëshirës. Kurse SH-S. F. në Kamus-ul Salam thotë se Markua i plagosur rëndë ishte ende gjallë kur u shpu në Mesollonjë. Pra, edhe pse gjatë tërë jetës së tij -mjerisht të shkurtër- gjithësaherë kishte shfaqur cilësitë e shquara shqiptare të pararendësve të vet, rruga e gabuar që ndoqi e shpuri të vritej për të tjerët, për armiqtë më të amëshuar të shqitarëve; kështu trimëria dhe gjaku i tij u përdorën për të keqen e njëkombësve të vet. I vetmi shërbim -nëse mund të quhet i tillë- që Marko Boçari i bëri kombit të vet, ishte fjalori greqisht-shqip që me ndihmën e të atit, Kiços, xhaxhait, Notit dhe të vjehërrit të tij, Kristaqit shkroi më 1809 në Korfuz, kur ishte në batalionin sulot në shërbim të francezëve. Fjalori u shkrua me porosi të përfaqësuesit të qeverisë franceze pranë Oborrit të A. p. T. në Janinë, Fransua Pukëvilit, për të mësuar sulotët greqishten, sepse këtë gjuhë të huaj ata nuk e dinin. Fjalori përmbledh 1850 fjalë të parenditura, togfjalsha etj. Fjalorin e gjeti më 1876 prof. Spiridhon Llambrua në Bibliotekën Mbretërore të Parisit, i cili e përshkroi pas 14 vjetësh dhe e botoi më 1895 në të përkoshmen “Estia”. Llambrua shënon se atë e shkroi “një burrë trim i shquar shqiptar”. Pas 3 vjetësh, në të përmuajshmen “Albania” u njoftua vendndodhja e atij fjalori. Madje Faik Konica po atë vit(1898) iu përvesh punës për botimin e tij, po s’arriti dot, sepse i munguan të hollat e duhura. Më 1926 fjalori u botua në Tiranë, në një ble të veçantë.

Kush e kerkon rehabilitimin e kriminelit Thoma Pituli?

2008-09-23T20:08:00.000-07:00

Kush e kerkon rehabilitimin e kriminelit Thoma Pituli?

Nga kryesia e Sh.P.A."Çamëria" dega Vlore

Në gazetën Çamëria të muajit prill 2008 nr 179 fq. 10 është botuar një fotografi pa nëntekst e katër vëllezërve Pituli, marrë nga libri "Çamëria" studime historike (f 133) i historianit shqiptar Hajredin Isufi. Vendosja e kësaj fotoje në gazetë, si simbol i luftëtarëve të krahinës së Çamërisë, është një krim i madh që i bëhet dinjitetit shqiptar dhe gjithë historisë sonë. Është tallje makabër për të gjitha ato viktima të vrarë dhe zhdukur për gati 4 dekada të fillim-shekullit të 20të, nga vrasës profesionistë siç janë një pjesë e vëllezërve Pituli dhe veçanërisht vëllai përbindësh Thoma Pituli.

Të shpallësh heronj të krahinës së Çamërisë vrasës të tipit Thoma Pituli e ti botosh në gazetë si simbol të heroizmit e të luftës për pavarësi, si përfaqësues të asaj plejade luftëtarësh që janë nderi i krahinës së Çamërisë e për rrjedhojë janë nderi i kombit shqiptar, do të thotë se redaksia e gazetës "Çamëria" ka lajthitur krejtësisht.

Libri "Çamëria" me autor Hajredin Isufin, është promovuar në mjediset e muzeut kombëtar në muajin Tetor në vitin 2006 me mbështetjen e plotë të kryetarit Ardian Tana dhe të kryesisë së shoqatës Çamëria me qendër në Tiranë.

Është e kuptueshme, që zotërinjtë në fjalë, do të jenë njohur me përmbajtjen e librit qoftë edhe përciptazi pa folur, që për edukatë, duhet edhe ta kenë lexuar. Autori i librit H. Isufi ka gjithë të drejtën e tij të shkruaj çfarë të dojë e ti bëjë analizat si të dojë. Është e drejta e tij që historinë ta shikojë nga këndvështrimi i tij dhe ti bëjë analizat po nga ky këndvështrim, por ne gjithashtu kemi të drejtën tonë, të mbajmë qëndrimin tonë që e mendojmë si më të arsyeshmin mbështetur jo thjesht mbi emocionet e çastit apo interesave në errësirë por mbi fakte dhe analiza të dala nëpërmjet debatesh. Nuk përjashtohet mundësia, që Kristo Pituli, të ketë pasur marrëdhënie shumë të mira brenda dhe jashtë Shqipërisë të viteve 1913 në zonën e Korçës dhe Çamërisë qoftë edhe për shkak të interesave ekonomike që e lidhnin. Por të thuash se familja Pituli rrëmbeu armët kundër
Turqisë për të luftuar për pavarësinë e Shqipërisë kjo është një marrëzi e papranueshme. KJO NUK ËSHTË ASPAK NJË E VËRTËTE HISTORIKE.

Ajo ishte një familje vllahe-kolonjare e krishterë dhe luftonte kundër Turqisë në emër të ortodoksisë pa përmendur këtu interesat ekonomike që do të përfitonte kjo familje nga shembja e Turqisë, siç ndodhi në realitet. Askush nuk disponon fakte dhe dokumente se ata kishin rrëmbyer armët vetëm për idealizëm përkundrazi realiteti i mëvonshëm tregon se ajo u bë shumë shpejt një familje e fuqishme ekonomike me lidhje të gjithanshme me politikën. Ajo si një familje e tillë me shumë peshë në zonën e Çamërisë e njihte mirë synimin e Greqisë për copëtimin e Shqipërisë. Greqia dhe Serbia në fillim shekullin e 20të e në vazhdim ishin shndërruar për Shqipërinë në dy vende shumë të rrezikshme për fatet e saj. Ne nuk kemi ende sot ndonjë fakt apo dëshmi se familja Pituli ishte për një shtet shqiptar të pavarur ku në të të përfshihej edhe Çamëria. As H. Isufi në librin e tij nuk na sjell ndonjë
dëshmi qoftë dhe ndonjë burim gojor që të provojë se familja Pituli ish pro pavarësisë së Shqipërisë. Përkundrazi, çdo gjë flet se ata kanë luftuar për fitoren e ortodoksisë në Ballkan e veçanërisht për rikrijimin e Greqisë Bizantine përfshirë në tezat e "Megaloidese" e që maturish është mbështetur prej tyre copëtimi përfundimtar i Shqipërisë.
Ngjarjet e viteve 1940-1941, vërtetojnë plotësisht tezën tonë: pas pushtimit të Shqipërisë në 1939 nga Italia ishte fare e lexueshme për këdo që shteti Grek i gjeneral "Metaksait", pavarësisht se ish shndërruar në një shtet fashist, do të ishte goditja e radhës. E informuar mjaft mirë nga "Inteligence Service" qeveria Greke ndërmori masa të menjëhershme për të përballuar agresorin. Ajo bëri 2 mobilizime të përgjithshme ushtarake, ku thirri gjithë popullsinë mashkull të aftë për të mbajtur armët. U thirrën edhe shqiptarët e Çamërisë por nuk i pajisën me asnjë lloj arme. Qeveria e "Metaksait" nuk kish besim te shqiptarët myslimanë. (Ky është një gabim i rëndë i qeverisë greke pohon historiani grek Jani Sharra) dhe shton se analizën e ti se ky gabim do tu kushtonte shumë si shqiptarëve ashtu edhe grekëve. Në fakt ky nuk ishte një gabim i bërë pa dashje por një strategji e përcaktuar qartë sepse të gjitha qeveritë greke pas vitit 1913, e konsideronin popullsinë myslimane Çame të huaj dhe armike e cila duhej dëbuar me çdo mjet nga territori Grek. Ajo (Greqia) punoi për vite të tëra jo për forcimin midis etnive dhe besimeve të ndryshme, por përkundrazi, për ti acaruar ato në maksimumin e mundshëm deri edhe një përplasjen e armatosur midis tyre në një kohë më të përshtatshme për të. Ushtarëve çamë myslimanë të mobilizuar nën armë, në vend armëve i inkuadruan në reparte xheniere dhe nisën të bënin nga punët më të rëndomta dhe sikur të mos mjaftonte kjo, shiheshin e trajtoheshin me neveri me apo pa arsye.
Janë të shumta dëshmitë që vërtetojnë keqtrajtimin që iu bëhej myslimanëve Çamë në ushtri. Por megjithatë edhe pse ky mosbesim nuk kishte baza por për të treguar se në rast agresioni ndaj Greqisë, shqiptarët myslimanë të Çamërisë gjoja do ti bashkoheshin agresorit. Mosbesimi arriti kulmin kur Qeveria fashiste e Metaksait në mobilizimin e përgjithshëm, përveç atyre (Çamëve) që ishin ushtarë, thirri nën armë edhe 2 000 djem të tjerë Çamë, Me "bekimin" e kishës greke, dhe veçanërisht të kryepeshkopit te Janinës Spiridon Vllahu dhe prefektit të Gumenicës Andonakia, u thirr një grup prej 13 vetë, njerëz me influencë të krishterë të krahinës së Çamërisë ku midis tyre ishte edhe Kristo Pituli dhe kryetar i këtij grupi u caktua gjakatari Jorgji Vasillakua që mbante edhe postin e sekretarit të prefekturës së Gumenicës. Ky komision internoi dhe arrestoi krerët e të gjithë fshatrave të Çamërisë
dhe e la popullatën çame të pa organizuar. Në këtë gjendje e gjeti popullatën çame sulmi italian i 28 Tetorit të 1940-s. Brenda 3-4 ditësh fronti italian mbërriti pranë Marglliçit. Në fshatin Grikohor, shumë pranë Gumenicës u vendos shtabi i batalionit shqiptar i udhëhequr nga Azis Çami, i cili përbëhej nga milicë të mobilizuar nga qeveria kuislinge shqiptare. Ky është edhe momenti kur nëpërmjet një gjyqi ushtarak të komandës italiane në zonën e Gumenicës dënohet me vdekje me pushkatim Kristo Pituli me akuzën se në fushën e Rrajit kish organizuar goditjen e pararojës italiane ku u vra edhe komandanti i kësaj pararoje. (kjo sipas historianit Jani Sharra). Kundërsulmi i grekëve filloi më 13 Nëntor rreth 20 ditë pas pushtimit italian. Tërheqja e italianëve dhe e batalionit milicë të Azis Çamit u bë i plotë. Me ta u larguan edhe disa burra çamë që e quanin veten fajtorë sepse bashkëpunuan me
italianët. Pjesa tjetër e popullatës gjë gjatë pushtimit qëndroi indiferente gjatë këtij konflikti luftarak, krejtësisht e pafajshme dhe e dëmtuar nga ky konflikt vazhduan me jetën dhe punën e tyre duke filluar riparimet nga dëmet e shkaktuara nga lufta.
Në vend që Qeveria greke të ndihmonte popullatën e dëmtuar nga konflikti siç do bënte çdo qeveri në pozicionin e saj, ndërmori një nga veprimet më gjakatare. Ajo urdhëroi ushtrinë dhe policinë dhe thirri në ndihmë të saj gjithë elementin negativë ortodoks dhe grumbulloi nëpër qendra të veçanta gjithë meshkujt myslimanë çamë nga mosha 12 vjeç e deri te pleqtë që ishin "me një këmbë në varr" dhe filloi dëbimin e tyre pjesë-pjesë drejt Prevezës dhe Patrës duke i imbarkuar dhe transportuar drejt ishujve të Hijo e Medilinë. Ishuj në të cilët ishin ndërtuar kampe për shfarosjen e myslimanëve Çamë. Distanca e largët rreth 1 500 km i shkaktoi popullatës shumë vuajtje dhe mundime dhe si rrjedhojë dhe shumë vdekje. Ata që mundën të mbijetonin kanë treguar me lemeri për tmerret e atyre muajve.
>
> I dashur lexues, ky është momenti ku "shkëlqen" patriotizmi i familjes Pituli të cilët zbatuan planin gjakatar, i pabesë dhe aspak burrëror kundër bashkëqytetarë ve te tyre myslimanë.
>
> Në fshatin Grikohor ndodheshin disa shtëpi-burgje ku mbaheshin ata që do të internoheshin nga fshatrat përreth si: Salicë, Sharat, Peshtan, Shulash, Varfanj si dhe nga Gumenica. Ndërkohë njëri nga vëllezërit Pituli, pikërisht Thomai, organizoi një bandë kriminale me nipër dhe afërm të tij dhe gjakësorë të tjerë dhe bënte terror në familjet e pambrojtura të të internuarve apo të burgosurve myslimane në zonën përreth, duke i kërcënuar dhe deklaruar haptazi se do të hakmerrej duke vrarë 300 djem çamë për kokën e vëllait të tij (të ekzekutuar nga italianët).
>
> Në prezencën e ushtrisë dhe policisë greke e cila ruante rreptësisht shtëpitë-burgje, Thoma Pituli me gjakësorët e tij, merrte gjatë natës djemtë burrat më të rinj dhe vetëm disa qindra metra larg i masakronte. Në mes të këtyre vrasjeve ai eliminoi gjithë kundërshtarët e familjes së tij me të cilët kishte konflikte pronësie. Meqenëse ata ishin në gjyq me Fetahejt, (një familje e madhe autoktone dhe me shumë prona) për "Maligonenë" ai eliminoi nga kjo familje 3 burra;
>
> Avdi Maze Fetahun, babanë e katër fëmijëve, pasi e nxori nga shtëpia-burg e dogji të gjallë me benzinë në mes të ditës në qendër të qytetit të Gumenicës.
>
> Ahmad Muho Fetahun 3- Jaho Idriz Fetahun.
>
> Shoi gjithë meshkujt e shtëpisë të Idriz Dule Xhemaliut (i cili bashkë me të vëllanë Bido Dulen ishin zotërues të një pjese te madhe të qytetit të Gumenicës. Edhe këta autoktonë në lagjen Gravë të Gumenicës) me të dy djemtë, Avdul Idriz Dule Xhemaliu 23 vjeç, dhe Shuaip Idriz Dule Xhemaliut 22 vjeç. Kjo ishte një nga vrasjet më makabër që Thomai ka bërë, sepse pasi i nxori nga shtëpia-burg në Grikohor i çoi paksa në Veri të Gumenicës, në vendin e quajtur "Vigëlzë" (atje ku sot është stadiumi i futbollit) dhe në prezencë të babait i masakroi të dy djemtë, detyroi të atin të hapte gropën dhe më pas masakruan edhe të atin. Kjo ndodhi pikërisht aty ky italianët ekzekutuan Kristo Pitulin.

Qamil Zenel Kasimin e Shyquri Abaz Bajramin nga Grikohori si dhe Hamit Tahushin nga Salica e Qazo Rexhep Himon i vrau në anë të detit në vendin e quajtur "Stamatël".

Beshir Rushit Xhaferri dhe Damush Husein Zërin djalin e motrës së Beshirit i vranë në faqen malore mbi Gravë (mbi Gumenicë) në vendin e quajtur "Grava e Drizave" (shpellë në kodrën mbi Gumenicë, pranë gërmadhave të kështjellës Veneciane) dhe akoma të gjallë i hodhën në atë brimë 25 metër të thellë, dhe shumë e shumë vrasje e masakra të tjera që bëri "Qirie" (zoti) Thomai me "bekimin" e kishës dhe autoriteteve greke që ishin prezentë ne çdo moment.

Ende dëgjohen klithmat e të pafajshmëve që thërrisnin buzë detit apo përrenjve ku nxirreshin për tu masakruar : "Çish u kemi bërë mre që na vrisni".

Këta djem të pafajshëm Çam të masakruar pa gjyqe nga krimineli Thoma Pituli i nxitur nga dëshira e verbër e hakmarrjes alla-nomade dhe jo-burrërore sot paraqiten si dëshmi e gjallë e veprës mizore të kësaj familjeje, e cila rehabilitohet nga institucioni apo lidershipi i cili ka marrë përsipër dënimin e këtyre krimeve dhe kriminelëve, që të mund të ngushëllojë sado pak shpirtrat e atyre që kanë vdekur duke parë këto tmerre me sy, dhe familjeve dhe të bashkatdhetarë ve të atyre që jetojnë edhe sot për 64 vjet si muhaxhirë e të përzënë përdhunisht nga vatani i tyre po nga këta kriminelë, e që i kanë të gjalla ato momente tmerri, pra krimet makabër që ideoi dhe zbatoi Thoma Pituli. Janë këto masakrat që frymëzuan edhe Napolon Zervën 3 vjet më vonë, si dhe Theodhori Viton, Kranjanë, Vasil Ballumin e shumë e shumë gjakatarë të tjerë që hynë mëngjesin e 27 Qershorit të '44s ku ç'nderuan gra e
vajza dhe masakruan gjithë sa gjetën në Paramithi dhe në për rrethina.

Të gjitha ato (pasi të mbijetuarit ishin vetëm femrat dhe fëmijët) që mundën të shpëtonin gjallë nga masakrat e Paramithisë u mbyllën për rreth 2 muaj në shtëpinë e kthyer në burg të Muhedinajve, pasi shpëtuan nga misioni ushtarak anglez tregojnë për krimet torturat dhe mizori të llahtarshme.
Janë këto akte mizore që pas disa ditësh ç'nderuan dhe masakruan këdo që gjetën nga popullata myslimane në qytetin e Pargës dhe pas rreth një muaj e gjysmë këto hordhi barbare me uniformë ushtarake të komanduara nga kolonelë e gjeneralë me "bekimin" e kishës, kaluan lumin Kalama dhe iu turrën fshatrave dhe qytetit të Filatit ku njëlloj si në Paramithi ç'nderuan gratë dhe vajzat dhe masakruan gjithë burrat.
Në Mars të 1945 kur popullata myslimane çame e cila kish kaluar e përzënë kufirin shtetëror grek iu përgjigj thirrjes së qeverisë provizore greke të dalë nga marrëveshja e Varkizës, për tu kthyer në Çamëri, por fatkeqësisht të njëjtët autorë të masakrave të mëparshme, masakrojnë dhe përdhunojnë sërish, popullatën e rikthyer. (shih Jani Sharra, Ibrahim Hoxha, Niko Zhonga)

Na u desh të hynim në histori për të parë, kuptuar dhe treguar se kush ka qenë familja e Pitulejve në vitet 1940-1944, se cilët janë katër luftëtarët e krekosur botuar në gazetën "Çamëria" poshtë shkrimit të pseudo-historianit H. Isufit "Aleanca. Trimëria Shqiptare përballë dinakërisë greke". Titulli i shkrimit është shumë domethënës sepse historikisht ne përballë dinakërisë greke kemi përdorur muskujt.

Çdo të thotë kjo fotografi pa nëntekst? Çfarë fsheh ajo në vetvete? A mund ti shpjegojë çamëve redaksia e gazetës dhe lidershipi i shoqatës Çamëria se ç'qëllim pati kur vendosi në organin e saj këtë foto? A e njeh kjo udhëheqje historinë e popullatës që përfaqëson? A i njeh shkaqet dhe autorët e krimeve dhe tragjedisë që pësoi kjo popullatë? A e din udhëheqja që po kjo familje (për meritat e saj që pati në favor të kauzës greke) sot janë poli më i fuqishëm ekonomiko-politik në Çamëri dhe janë një nga pengesat e mëdha të zgjidhjes së çështjes sonë? Mos vallë udhëheqja ka interesa të përbashkëta me këtë familje? A mund të ndodhi ndryshe? Apo mos vallë duhet të presim në të ardhmen të shohim të botuara në gazetën Çame edhe kriminelë të tjerë "të nderuar" dhe ndoshta mes tyre dhe kryebanditin Napolon Zerva?! Botimi i kësaj fotografie është një lajthitje apo një strategji e menduar
mirë për rehabilitimin e këtyre kriminelëve që me mbështetjen e qeverisë greke na krijuan kaq shumë dhimbje e na kthyen në refugjatë? Kush do duhet ti përgjigjet Çamëve për gjithë këto "bëma"?

Ne kërkojmë që ky studim të botohet në gazetën "Çamëria" ku familjeve të masakruara, popullit Çam, dhe gjithë kombit shqiptar kudo që ndodhet, ti kërkohet falje me përulje në mënyrë publike ku të dalin autorët dhe përgjegjësitë për të vënë në vend dinjitetin dhe nderin tonë dhe mbi të gjitha atë kombëtar.

PERPARA ME KRYQIN NE NJE DORE DHE NE TJETREN THIKEN

2008-09-18T12:01:00.001-07:00

“Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën”

Shkruan : Abedin Rakipi

Hristo Meksi, në shkrimin e vet mbi kryengritjen “greke” dhe luftëtarët që morën pjesë në të, shkruante: “...në atë kryengritje lëftuan vetëm shqiptarët: nga njera anë të krishterët, nga ana tjetër muhamedanët...Fituan shqiptarët e krishterë”. Po –në të vërtetë- “fituan grekërit, duke derdhur gjakun shqiptarët e krishterë e muhamedanë...Megjithëqë punën ua bënë të parët, grekërit bënë Greqinë dhe e quajtën «Ellas»(Elinismos) me mbret të quajtur “Mbret i Elinëve” e le të kishin brenda atyre kufive 800.000 shqiptarë dhe le ta kishin fituar luftën shqiptarët. Ua bënj detyrë këndonjëset që këto gjëra t’i mejtojnë pakë e t’i zgjidhin mirë në mendje e në zemër të tyre”.(1)

Ndersa Kapiteni Odise Andreuçua pasi u rrit dhe u edukua ushtarakisht nga Ali Pashe Tepelena me djallezine dhe tradhetine me te madhe kaurre siç e kane ne gjak e braktisi ate ne momentet kritike te Aliut.
Mbiemri i vërtetë i tij ishte Verrúshi. Lindi në Prévezë; pra ishte çam e jo arvanit. I ati i tij ishte bërë vëllam me Ali p. Tepelenën. I edukuar dhe i stërvitur që djalë i ri në shkollën ushtarake alipashiane, Odiseu shpejt u bë një nga kapedanët kryesorë të tij.
Pas rrethimit të A.p.T. në Janinë, me qëllim që të lehtësonte goditjet osmane kundër tij, kaloi në rreshtat e kryengritësve që luftonin kundër hënës për fitoren e kryqit. Shkëlqeu në disa luftime tejet të rrepta., si në përleshjen e famshme të Mesollonjës(gusht 1822). Falë cilësive dhe aftësive të tij, arriti të ngjitej në krye të kryengritësve beotianë e thesalianë.(2)

Në të përkohshmen “Pàrnasos” të shkurtit 1916 shkruhej: “Më të shumët e ushtarëve tanë ndërmjet tyre flasin shqip me një mënyrë që e bëjnë dëgjuesin të kujtojë se gjëndet në ushtrinë e mbretit të Shqipërisë, princ Vidit e jo në ushtrinë e mbretit të Greqisë, Kostandinit...Ky është një zakon i keq...që duhet ç’rrënjosur me tërë masat e rrepta të duhura”.(3)

Pra siç deshmon edhe ky dokument pjesa derrmuese e ushtrise greke ishte e perbere nga arvanite, dhe suliote te krishtere ish-shqiptare te kthyer ne greke tashme. Ishin gjithashtu ushtaret e kesaj ushtrie qe ne ne vitet 1913-1914 pushtuan edhe pjesen jugore te shtetit shqiptar duke kryer krimet dhe masakrat me monstruoze, ndaj banoreve muslimane jugshqiptare. Gjithashtu ishte kjo ushtri qe ne çamerine muslimane kreu vrasjet, torturat, perdhunimet, internimet nga çameve muslimane. Çdo lexuesi te ketyre deshmive natyrisht i lind pyetja:
Pse keta ushtare nese ishin vertete shqiptare ne gjak e ne zemer siç paraqiten nga disa historiane bashkekohore te pasdemokracise si Arben Llalla e Hajredin Isufi, kryen qindra krime nga me monstruozet ndaj bashkekombasve te tyre muslimane ne Çameri dhe Shqiperine e Jugut?
Pergjigjen e gjejme ne moton e gjeneralit Theodhori Griva me prejardhje shqiptare por qe u be me grek se greket duke masakruar çamet muslimane.

Bua-Griva Theodhoraq lindi ne 1797 ne Preveze dhe ishte me prejardhje shqiptare nga familja e Gjin Bue Shpates qe me pas morri emrin Griva. Ne 1854 se bashku me arvanitin tjeter Karaiskaqi u vu ne krye te nje armate greko-arvanite dhe me thirrjen : “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën” u versul neper Çamerine Lindore dhe e perzhiti ate deri ne rrjedhen e Kalamait. Fshatra çame muslimane si Forteza, Koriqani, Luzeci, etj thuajse u zhduken fare. U thye nga luftetaret çamer e leber te drejtuar nga Mahmut Bej Vlora dhe i ndoq deri pertej Meçoves. Tmerret dhe llahtaret qe ai kreu mbi bashkekombasit e tij muslimane i pershkroi ne hollesi Perevoi. Si shperblim i gjakderdhjeve dhe i gjemave te bera prej tij kunder ish-bashkekombasve te tij muslimane qeveria Greke me 1862 i dha graden mareshal i ushtrise greke. (Pyrsos fq. 14)(4)
Pra motoja e qarte e Grives ishte “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën”, qe ne vetvete nenkupton nje lufte te paster te kryqit kunder islamit. Por per ta pasuruar dhe thelluar akoma me shume qartesine e kesaj ideje po ju sjell edhe thirrjen qe Sulioti Marko Boçari i bente Pargariteve shqiptare me date 28.06.1821 tekstualisht:
“Pargarite! Gjarpri u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjte me kryq valevitet kudo mbi anedetin e Epirit.” (5)
Pra siç tregohet qarte edhe nga kjo deshmi te gjithe ata qe sot na serviren nga historiani Suliot Arben Llalla si heronjte shqiptare te Revolucionit Grek kane luftuar qartesisht per kryqin dhe Greqine kunder Islamit, dhe shqiptareve muslimane. Ky revolucion je vetem ishte anti-musliman por ishte edhe automatikisht anti-shqiptar, perpara se te ishte anti-osman.
Por le te vazhdojme me tej me provat historike.
Ne vitin 1914 siç e permend edhe historiani Basil Kondis ne librin e tij “Greece and Albania 1908-1914” arvaniti Pavel Kondurioti, kryeadmirali i flotes greke bombardoi gjithe bregdetin e Çamerise dhe te Shqiperise Jugore. Justifikimi zyrtar i qeverise greke per kete gjest ishte asgjesimi perfundimtar i mbetjeve te ushtrise Osmane ne Shqiperi. U deshen telegramet e shumta te qeverise se Vlores drejtuar Kombeve te Bashkuara per ta ndaluar kete bombardim. Por ajo qe eshte me kulminantja eshte fakti se pjesa derrmuese e detareve te tij flisnin shqip me dialekt arvanitçe. Keto trupa te shumta arvanito-greke morren pjese ne luften qe ushtria greke zhvilloi kunder çameve dhe turqve ne rrethimin e Janines dhe Bezhanit. Ndersa ne nje ane muslimanet me mish e me shpirt mundoheshin ta mbanin Çamerine dhe Janinen brenda kontrollit shqiptar keta kombmohues luftonin per te krijuar Megali-idene.
Por le te vazhdojme me tej. Nje tjeter fakt historik i pamohueshem i pohuar edhe nga vete Mithat Frasheri eshte ai i Kolonel Dhimiter Boçarit, sternip i Marko Boçarit. Dhimitraq Boçari ishte kolonel i armates kryqtare-athino-fanarite dhe ne vitin 1923 perfaqesues i Qeverise Greke ne Komisionin Nderkombetar te Kufirit Shqiptaro-Grek, armik i tejet i hidhur i shqiptareve. Ai organizoi vrasjen e Gjeneralit Italian Telinit sepse ky i fundit i dha disa fshatra kufitare Shqiperise. (6) Ndersa Boçaritet e tjere Sotir Boçari dhe Jorgaq Boçari ishin dy nga drejtuesit e andarteve qe kryen tmerret masive ne Paramithi ne vitin 1944.(9)
Te gjithe arvanitet dhe Suliotet e Revolucinot Grek dhe me pas benin pjese ne organizaten e fshehte FILIQI ETERIA organizate fanatike ortodokse dy nga tre themeluesit e saj ishin me prejardhje shqiptare ortodokse. Ata ishin Nikolle Skufa dhe Thanas Çakalli; i treti ishte Panajot Anagnostopulli. Finiqi Eteria ne programin e saj parashikonte: “ Bashkim te armatosur te te gjithe te krishtereve te Perandorise Osmane per fitoren e kryqit mbi gjysmehenen.”(7)

Ne Finiqi Eteria benin pjese Marko Boçari, Theodhor Kollokotroni, Aleksander Ipsilanti, Petro Mavromihali, Kiço Xhavella, dhe shume arvanite dhe suliote te tjeter siç ishin edhe Zervatet e Sulit. Te gjithe luftuan per nje mbreteri te madhe Ortodokse te pavarur, dhe duke qene se kete gje ja mundesoi vetem Greqia ata u bene greke duke luftuar kunder shqiptareve qe ne shumicen derrmuese mbeten muslimane dhe shqiptare.
Krimet dhe aktet antishqiptare te Sulioteve dhe Arvaniteve i gjejme edhe ne shembullin e Hristo Hristovasilit.
Hristo Hristovasili lindi ne Janine, bir i nje familjeje te njohur Suliote. Vjershetar e novelist, i dores se pare, deputet i Janines. Sekretar i Shoqerise grekperhapese “Eliniqi Eteria”, nepermjet te ciles tok me Kazazin(Kryetarin) çeshtjes shqiptare i qiten mjaft pengesa dhe i shkaktuan deme te ndieshme etj. Shtypi shqiptar i qindvjeçarit te 20 e ka pas goditur shpesh si kundershtar dinak, kaperdredhes, njeri me shume fytyra... Madje me 1914 beri pjese edhe si Minister i se ashtuquajtures Qeveri Vorioepiriote me qender ne Gjirokaster. Vdiq ne Janine pas nje jete te gjate ne sherbim te Greqise dhe natyrisht ne dem te Shqiperise, edhe pse ishte me kombesi shqiptare, dhe Suliot me origjine, ai si shume suliote te tjere luftuan per Greqine ne dem te Shqiperise, gje kjo qe te bind qart se Suliotet edhe pse ishin shqipfoles ishin Greke ne zemer, dhe antishqiptar. (8)

Faktet historike jane aq te shumta saqe po ti sjell te gjitha ne kete shkrim do te behej shume i gjate dhe merzites per lexuesit, ndaj po ndalem edhe ne nje pike te fundit kulminante per sa i perket ketij shkrimi. Eshte ai i Suliotit Napolon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore realizoi zbrazjen dhe masakren e madhe te Çamerise. Ai ishte me prejardhje nga Zerva, fshat ne luginen e lumit Lelove, fqinje me Bulmetin, Daren dhe Qerasoven ne Sulin Juglindor. Paraardhesit e tij i gjejme ne ligen suliote qe u luftua nga çamet dhe Ali Pashe Tepelena, qe me pas u shperngul prej Sulit. Ata ishin Tushe Zerva, Diamant Zerva, Dhimo Zerva etj per te cilet flitet gjate edhe ne librin “Histoire de la regeneration de la Grèce.” Ne largimin e Sulioteve nga Suli pas marreveshjes se tyre me Veli Pashen u largua edhe familja Zerva nen drejtimin e Dhimo Zerves ne vitin 1803. Me sa duket nje pjese e tyre u vendosen ne qytetin e Nartes, ku lindi edhe Napolon Zerva. Ai i nxjerr kryet ne 1926 ku shfaqet si oficer besnik dhe mik i ngushte i Gjeneralit Arvanit Theodor Pangallos(10). Ai pasi kreu masakren dhe zbrazjen e Çamerise nga çamet muslimane ne nje nga mbjedhjet qe zhvilloi ne athine me vartesit e tij deklaroi plot mburrje dhe krenari: “Kombi grek e ka per detyre te me ngreje mua nje statuje prej ari, sepse ate qe ai nuk kishte mundur ta bente dot per qindra vjet rresht: zhdukjen e shqiptareve muslimane çame, une e bera brenda 6-7 muajve.”
Ndersa ne Paris ne ne vitin 1950 ai deklaronte: “Tani edhe nese vdes ndjehem i qete, sepse detyren qe mu besua per spastrimin e Epirit nga myslimanet e Çamerise, e permbusha.”(11)
Nje nga vartesit kryesore te Napolonit ishte Jan Dan Popoviti, gjithashtu ortodoks nga fshati shqipfoles i Popoves ne veri ne maleve te Sulit dhe ne juglindje te qytetit te Paramithise. Statujen qe kerkoi Napolon Zerva qeveria greke ja ngriti ne Gumenice. Ajo statuje edhe sot e kesaj dite qendron dhe tregon Napolon Zerven me nje dore drejtuar nga Shqiperia qe simbolizon perpjekjen e tij per ta kapur sa me shume çame. Kjo statuje qendron krenare ne Gumenice kurse çamet duke harruar historine, gjakun, atdheun, dhe fene e tyre sot jane ne nje pasivitet dhe mosperfillje te thelle qe shume shpejt do ti kushtoje atyre moskthimin me kurre ne Çameri.

(1) Hristo Meksi Kryengritja greke dhe luftetaret qe morren pjese.
(2) Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia Jugshqiptare fq. 221
(3) (“Ora” nr. 5, dt. 1.1.1929, fq. 4-5).
(4) Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia Jugshqiptare fq. 298
(5) François Pouqueville Histoire de la regeneration de la Grèce 1740-1824 vol. 3 fq. 131-134.
(6) Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia Jugshqiptare fq. 390
(7) Ibid fq. 731
(8) Ibid fq. 851 dhe Perpjekja Shqiptare 1914
(9) Viset kombetare Shqiptare ne shtetin Grek fq. 362
(10) Viset kombetare Shqiptare ne shtetin Grek fq 416
(11) Fletorja « Kosova » nr. 14(68) Tirane, gusht 1944, fq. 3

ALEANCA SHQIPTARO-TURKE NE MBROJTJEN E BEZHANIT

2008-09-18T12:01:00.000-07:00

ALEANCA SHQIPTARO-TURKE NE MBROJTJEN E BEZHANIT

IBRAHIM D. HOXHA
ABEDIN RAKIPI

BEZHÁN,~I(i poshtëm dhe i sipërm). 1. Fshatra 13-14 km. në jug të Janinës. Në lartësitë rreth këtyre dy fshatrave që para 1912-s ishin ngritur fortifikata të pajisura me armë të rënda. Rëndësia dhe fuqia e nyjës së Bezhanit pasqyrohet edhe në këto vargje: “O Bezhan përmbi Janinë,/ jeshe istikam i mirë,/ treqind topa një të shtirë,/ bien gjuletë me zinxhirë...”(Kënga e plotë gjëndet në librin “Bilbilë e Thëllëza Çame”); drejtohej nga kolonel Veip bej Janina, një nga ushtarakët më në zë të shkallës së vet. Në nyjën e Bezhanit ishte koka dhe boshti i truparmatës III osmane(Içinxhi kollordù); ajo përbëhej nga dy njësi ushtarakësh: njëra prej ushtarësh shqiptarë(në shumicë) dhe turq të shërbimit të detyruar; tjetra prej rezervistësh shqiptarë të të gjitha klasave. Truparmata në fjalë komandohej nga valiu Esad pasha Janina, një nga gjeneral-nënkolonelët shtabmadhorë më trima dhe më të zotë të ushtrisë osmane. Fortesa e ngritur në Bezhan përbënte jo vetëm nyjën kryesore të mbrojtjes së Janinës, por edhe pritën kryesore të tërë viseve të tjera të Jugshqipërisë; prandaj ushtarët shqiptarë dhe turq qëndruan atje me vetëmohim shembullor. Prej 18 tetorit 1912 e deri më 6 mars 1913 truparmata në fjalë bëri një qëndresë shembullore kundër njësive ushtarake mësyese greke në fillim 3 herë -e në vazhdim 4-5 herë- më të shumta. Gjatë 10-ditshit III të tetorit dhe gati tërë nëntorin përleshjet vazhduan nëpër malet në V-P të Nartës dhe më tepër në vendin e fortifikuar “Pesë Puse”. Vargjet e Tol Arapit -pjesëmarrës në to- janë pasqyrë e gjallë e atyre luftimeve dhe e trimërisë së rrallë të bashkëmbrojtësve të vet shqiptarë. “Që nga majat e Hanoit(Ananói, mal në V-P të Nartës –I.D.H.)/ dhe nga Shklìvani(fshat – I.D.H.) i shkretë,/ tërë brinjat dhe përrenjtë,/ seç u mbushën plot me grekë./ Bënin sulje përmbi tanët/ me fuqira të mëdha,/ flak’ u dhes më gjithë anët/ në Hanua e Pistà(fshat –I.D.H.)...M’anë tjetër të Hanóit,/ në tërë majën e malit/ dhe në grykë të përroit,/ dëgjohej pushk’ e shqiptarit./ Ish tabor’ i Ajdonatit/ edhe ai i Delvinës;/ një tabor i ndihte tjetrit,/të mbajn’ kufin’ e Janinës...Pas tri ore të luftuar,/ grekërit e lanë vëndin,/ shqipëtarët të gëzuar,/ u ngjitën e zunë shkëmbin...Dhe kështu, mu në mesditë/ grekërit zun’ e po iknin,/ ushtëria jon’ i ndiqte,/ plumbat përmbi ta i hidhnin”. Ai thotë se në mbështetje të tyre qëndronte tabori i Përmetit dhe se, sado që të uritur, ata qëndruan atje 15 ditë “pa luajtur nga istikami”. Por ushtarëve grekë “u erdhi ndihmë e madhe,/ dyfek më i madh u hap,/ me atë ushtrin’ shqiptare...Kështu ushtria jonë,/ atje më nuk u mbajt dot,/ e la Pistën dhe Hanoin/ dhe zbriti poshtë në gropë...Pesë Puse i thonë,/ është vaditur me gjak,/ çdo herë me gjak shqiptari dhe turku/ është njomur ai vend;/ si i fundit dhe i pari,/ kalan’ e kishin për shënjt...Grekërit me top xhebelë(topa malorë 75/13 –I.D.H)/ qëllonin nga maj’ e malit,/ shqipëtarët me manzerrë,/ i krrenin prej istikamit”. Duke bërë fjalë për bashkëluftëtarët e vet dhe ngjarjet në Pesë Puse, Tol Arapi thotë: “Janë taborë të mirë,/ janë trima me famë,/ kur luftuan në Pesë Puse,/ të gjall’ e zunë Junanë”. Në veprën e vet Tol Arapi bën të njohur një për një si vendluftimet kryesore, ashtu edhe njësitë që derdhën gjak dhe i mbrojtën. “Jemi poshtë nga Çamëria,/ nga të Marrgëllëç-taborì... Më tha: kemi luftuar/ në Këmshadhezë të shkretë,/ me grekër jemi coptuar,/ na u vranë nja shtat’a tetë...”. Meqë fuqia mbrojtëse vinte gjithnjë në tretje, kurse fuqia mësyese në përtëritje e shtesë, truparmata u tërhoq në brezin mbrojtës të Bezhanit. “Greku erdh në Kondovrahj,/. Tej përtej Drinskua(fshat e lumë –I.D.H.) u ndez,/ si nga topi, nga dyfeku,/ u bë shumë luft’ e rreptë./ Më në fund u thye greku,/ tër’ ata përrenjt’ e shkretë/ seç u mbushën plot me kërma,/ shum’ u vran’ me të vërtetë./ Grekërit i zuri nëma,/ pas tri ditësh të luftuar,/ grekët ikën edhe shkuan,/ të thyer e të dërrmuar,/ në Pesë Puse qëndruan”. Gjithnjë në pakësim e shuarje, truparmata nuk kishte sesi të ishte më në gjëndje të zmbrapste më gjatë njësitë mësyese disa herë më të shuma. Në rrethana të tilla njësitë ushtarake mësyese nyjës së Bezhanit iu veshën nga lindja, jugu dhe perëndimi, duke i prerë kështu rifurnizimin nga ato tri anë. Çelur mbeti vetëm krahu verior; koloneli shtabmadhor, Halil bej Kolonja, ishte vendosur në Konicë me një pjesë të armatës osmane të perëndimit(garp ordu), të komanduar nga gjeneral Hasan-Riza Pashai prej Prishtine. Nëpërmjet atij shtegu mbaheshin lidhjet me qeverinë e Vlorës dhe merreshin kur e kur disa thasë me misër, mbledhur me shumë vështirësi në rrethet e Beratit dhe të Vlorës. Ushtarëve në vend të bukës u jepej nga një grusht miell misri. Në kushte kaq të rënda, me kalimin e ditëve, javëve dhe muajve -madje edhe të orëve- gjendja po bëhej gjithnjë e më e mjerueshme. Truparmata e mbetur pa kurrfarë ripajisjeje dhe rishtimi vazhdonte të tretej dhe të zvogëlohej dita-ditës; mungesa e municioneve të armëve të rënda e të lehta po ndihej përherë e më shumë. Fuqia mbrojtëse u varfërua aq shumë, saqë -sidomos për mungesë predhash- çdo top shtinte vetëm 2-3 herë në ditë. Po kaq e varfëruar paraqitej edhe gjendja e armëve të lehta. Në dijeni të plotë të gjendjes së vajtueshme të mbrojtësve të Janinës, princi trashëgimtar dhe komandant i njësive ushtarake kr. a-f. pranë Janinës, Kostandini, duke mbajtur parasysh edhe se Esad pasha Janina me të ishte bashkëmbarues i akademisë ushtarake gjermane në Berlin, e ftoi disa herë që të ndërpriste vazhdimin e qëndresës. Mirëpo Esad pasha Janina i përgjigjej prerazi: “Jo, do luftojmë!”. Ndërkaq shtabmadhoria kr. a-f. duke u mbështetur në çka përbënte Janina për Jugun shqiptar, duke përfituar edhe nga vendi krejt i lirë për të, përballë dy njësive osmane në tretje e shfuqizim të vazhdueshëm përqëndroi 6 njësi ushtarake, të rifuqizuara pa ndërprerje me gjithçka të nevojshme. Në rrethana të tilla njësitë ushtarake mësyese kr. a-f. në agimin e 6 marsit 1913 mundën të çanin një shteg në anën perëndimore të brezit të luftimeve dhe u dyndën brenda nyjës mbrojtëse të Bezhanit U pa se vazhdimi i mëtejshëm i mbrojtjes do të ishte marrëzi, gjakderdhje e kotë. Esad pasha Janina me miratimin edhe të shumicës së parësisë më të lartë jugshqiptare -e cila gjatë 6 muajve që vazhdoi lufta qëndroi përherë në Janinë për mbrojtjen e “Kryeqytetit të Shqipërisë”- pranoi ndërprerjen e luftimeve. Hidhërimin dhe tronditjen që shkaktoi shkatërrimi i nyjës mbrojtëse rreth Bezhanit, ndër atdhetarët e shumtë, i ka pasqyruar edhe njëri prej tyre në vargjet e veta, botuar në fletoren “Zgjimi”, Korçë, dt. 15.1.1914:“Ra Bezhani, ra Bezhani!/ Qaj, moj Shqipëri e mjerë./ Ç’është kjo mynxyrë e madhe,/ që të gjeti këtë herë!?/...”. Mposhtjen e nyjës mbrojtëse të Bezhanit dhe rënien e Janinës e vajtoi hidhshëm edhe Porta e Lartë, gjë që dëshmohet edhe nga këta vargje: “Ç’ka që qan dovleti inë?/ Qan për içinxhi ordhinë./ U batërdis në Janinë,/ jo pakë, po njëzet milë/ burra e trima të mirë,/ dhanë xhan, humnë zoinë,/ djalëri e levendinë,/ me dhëm’ e brrijën harbinë,/ me gjoks e prisjën sfungjinë”.
Për mbrojten e dy qarqeve të Çamërisë dhe atë të Janinës vetëm gjatë 6 muajve të Luftës Ballkanike dhanë jetën gati gjysma e luftëtarëve të taburëve të Filatit(ku asokohe përmblidhej edhe Konispoli me fshatrat pranë tij), Margëllëçit e Paramithisë, pa folur pastaj për qindra luftëtarë vetëdashës para e pas ushtarakë. Ndër të rënët në Bezhan ishin edhe: Ali Beqir Kùrballi, Haxhi Ali Ademi, Ilmaz Isa Shàna, Sadik Husejn Sallata dhe Subhi Hamit Gjuzeli –të 5 nga Margëllëçi- Hasan Ali Hania dhe Refat Mehmet Buza nga Luarati si edhe Mamo Harun Haxhiu nga Karbunari. Emrat e shumë të vrarëve gjatë luftimeve në Bezhan, Pesë Puse, Anua etj., i kam paraqitur në librin “Çamëria dhe Janina në vitet 1912-1922”, fq.: 94: 1-15, fq. 110: 1-4, fq. 162: 1-6, fq. 167: 1-2 dhe fq. 168: 1-2. Veç të rënëve të përmendur në librin në fjalë, kam mundur të gjej edhe emra luftëtarësh të tjerë të rënë; në Bezhan: Abedin Osmani nga Salica, Malko Meti nga Pjadhuli, Muharrem Lami nga Kurtesi, Nelo Himo Kuçuku nga Karbunari, Osman Taipi nga Mazrrekët, Sheme Rushani nga Konispoli e Xhemali Mustafa Xhemo Zeqiri nga Karbunari. Nga sa kam vënë në dukje, kuptohet se humbjet shqiptare në Bezhan kanë qënë rrënqethëse; por edhe më të lemeritshme dhe më të përvashjme kanë qënë ato të grekërve, gjë që pohohet nga vargjet e vet atyre: “Sta Pesta, qe sto Bezhani,/ tetja krio pu tha kani?!”(Në Pestë dhe në Bezhan,/ ku tjetër bën i ftohtë i tillë?!). Luftëtarë të tjerë ranë edhe në 5-Puse: Islam Bahri Nuhu nga Dolani, Met Mustafa Kasim Koceni nga Picari, Nuredin Budo Brahimi nga Grikëhori, Serjan Sako Omeri nga Gardhiqi e Zejnel Qemal Haxhiu nga Karbunari. Rënë në Shklìvan: Jakup Nexhipi nga Varfani. Rënë në Këmshadhë: Malo Ganiu nga Salica e Sherif Malkua nga Dhrimica. Rënë në Anua: Zan Abedini nga Vreshtazi. Rënë në 5-Lëmenjtë(Sharkovicë): Çafa Sulejman Feçi nga Filati. Rënë në Shkallë të Qeramicës: Meçe Karroqi nga Filati e Halil Bùxhua nga Janjari. Të rënët në fjalë kanë qënë shumë më tepër dhe së toku me ata të krahinave të tjera –sidomos lebër e deri edhe prej Mirdite- kanë qënë disa mijëra, po më mungojnë listat emërore të kohës. Të shumtë –ndoshta edhe më të shumtë - kanë qënë të plagosurit; plagosur në Shkallë të Paramithisë dhe në malin Kurrìlë: Abdul Musa Sharrëllaqi, Hajredin Hunda(Sinjati), Hasan Satedin Husejni, Maksut Beqir Maksuti e Malko Met Meri(Mergjushi), të 5 nga Paramithia.
Bezhani kishte qënë nyja kryesore që kishte penguar rënien e Janinës. Tani që ajo nyjë u asgjësua, nuk mbetej më kurrfarë mundësie për të shpëtuar jo vetëm Janinën nga pushtimi prej njësive ushtarake mësyese greke, por u hap për to edhe udha për pushtimin e trojeve të tjera shqiptare edhe shumë më në veri të saj, siç edhe ndodhi. Rënia e Janinës për Shqipërinë ngjasonte me gjëmën që kishte pësuar Perandoria Latine e Lindjes, kur osmanët e drejtuar nga sulltan Mehmeti II pushtuan(1453) Kostandinopojën. Me të mposhtur nyjën e Bezhanit, njësitë ushtarake mësyese kr.a-f. zunë Janinën, vunë në përdorim thikën e plumbin dhe vazhduan vërshimin drejt veriut; arritën deri në afërsi të Vlorës, Beratit dhe Elbasanit. Princi trashëgimtar, Kostandini, duke shkelur marrëveshjen e saponënshkruar me gjeneral Esat p. Janinën mbi kushtet e dorëzimit, me paturpësinë dhe pamëshirshmërinë prej greku, tërë të dorëzuarit –përfshi këtu edhe tërë të sëmurët dhe të plagosurit- i dërgoi në Epahtó. Me urdhër të tij i mbyllën në kalanë e atjeshme dhe u lanë pa kurrfarë mjekimi a ndihme mjekësore. Qindra –e ndoshta mijëra- prej tyre vdiqën të uritur, prej morrit dhe sëmundjeve të ndryshme. Të vdekurit ishin aq të shumë, sa që kufomat e tyre i hidhnin në gropa të përbashkëta. Kjo përbindshmëri i kishte pasë kënaqur aq shumë grekërit e atjeshëm, saqë mbresat e veta ua kishin lënë trashëgim edhe pjellave të tyre. Kjo babëzi u duk sidomos kur nëpër Epahto kaloheshin kollonat me çamër gjoja “të kapur në luftë”, që në të vërtetë ishin “kapur” në shtëpitë e veta. Sapo atje arrinin kollonat me çamë që gjakatarët horofillakë po i zvarrisnin gjysëm të vdekur për në çarqet e ngritur posaçërisht në ujdhezat egjeike për shfarosjen e tyre, grekë e greke histerike mbushnin anët e udhës dhe, duke i goditur me gjithfarë fëlliqësirash, ulërinin: “Ejani, se vëndin ua kemi ruajtur sipër në kala, pranë vëllezërve tuaj!”. (Për më gjërë shih: Ibrahim D. Hoxha, “Çamëria dhe Janina në vitet l912-1922”, Tiranë, 1996, fq. 36-49 etj.).

ALI PASHE TEPELENA

2008-09-16T12:43:00.000-07:00

IBRAHIM D. HOXHA HISTORIAN FOLKLORIST

ALI PASHE TEPELENA

(Shkeputur nga Enciklopedia Jugshqiptare)

ALI pasha TEPELENA(1744-1822). Atdhedashës shtetformues. Lindi në fshatin Veliqot të Tepelenës. I biri i Veli Husejn Nazifit me prejardhje turke. Në Hajat Ansiklopedisi, Stamboll, 1932, fq. 124-125(përkthyer nga dr. Vasfi Samim Visoka) thuhet se ishte burrë i pashëm e madhështor; i pëlqente muzika dhe zërat e bukur. Nga një bej i zakonshëm, u ngjit në pasha me tri tuga(bishtra), në shkallën vezir dhe detyrën bejlerbej(komisar i përgjithshëm) i Rumelisë(pjesës Ballkanike të sulltanatit osman). Më 1788 u bë sundimtar i vilajetit me kryeqendër Janinën, “Kapital of Albania”; vilajet që pëmblidhte brenda tij gati tërë jugun shqiptar. Lordi anglez, Xhorxh Gordon Bajroni, në letrën me dt. 12.XI.1809 dërguar nga Préveza së ëmës në Londër, për të i shkruante edhe: “Ali Pashai është njëri nga më të fuqishmit burra të Sulltanatit Osman...Ai ka qënë një luftëtar i madh. Është edhe shumë trim dhe një gjeneral aq i zoti, sa që e quajnë «Buonaparti Musliman» . Është person me rëndësi kaq të madhe, sa që të dyja palët(anglezë e francezë –I.D.H.) e marrin me të mirë dhe duan ta bëjnë për vete, pasi shqiptarët janë kombi më i pashtruar nën sundimin e sulltanit dhe se Aliu formalisht është i varur nga P.L.”. Dr. H. Holland, “Travels in the Jonian Isles, Albania, Thesaly, Macedonia etc. during the jears 1812-1813”, London, 1815, e quan: “Veziri i Shqipërisë”. Dëshmitari anglez, dr. Smart Huges, “Travels in Sicily, Greece and Albania” II, London,. 1820, fq. 84 dhe 233-234). shkruan:"Nuk ka shkallën e një mbreti, po nga fuqia është më i madh se një mbret...Sundimi i Ali Pashait në përgjithësi është dobiprurës për Shqipërinë, në krahasim me gjëndjen në të cilën ndodhej para qeverisjes së tij. Ai është vetë lumturia, po të krahasohet me qeverimin e Moresë dhe shumicën e vendeve të tjera të Turqisë. Shqipëria është më e lumtur dhe e lulëzuar nën sundimin e tij të vetëm dhe të rreptë, se sa e ndarë ndërmjet krerëve të ndryshëm dhe e shqetësuar nga luftimet e tyre të pandërprera... ”. D. Urquhart, “The Spirit...”, I, fq. 152 shkruan: “Sundimi i Ali pasha Tepelenës fuqizoi më tej karakterin luftarak të shqiptarëve”. Koloneli shtabmadhor dhe përfaqësues i qeverisë angleze në Oborrin e A. p. T., Uilliam Martin Liku(W.M.Leake), në librin e vet “Travels....” IV, fq. 224, shkruante edhe: “Është provë e një largpamësie dhe këmbënguljeje në synimet e veta, për të cilat pak burra shteti dhe mbretër ia kanë kaluar atij”. E. Spenser, “Travels...” II, fq. 182 shkruante: “Zotëronte tërë energjitë dhe guximin e racës së tij, një shqiptar i vërtetë, i cili po të kishte arritur të flakte zgjedhën e osmanit, vendi në fund të fundit do të përparonte nën sundimin e tij”. Në Megali Eliniqi Enqiklopedhia, Athinë, 1927, fq. 743, thuhet: “Sundimi i Portës dhe i Sulltanit në vilajetin e tij ishte një lojë nderimi vetëm sa për sy e faqe. Në thelb Aliu komandonte vetëveten, si të ishte vetë shteti”. Uiliam Pllomeri(William Plomer) në librin e vet: ”Ali Pasha: The Dhiamond of Jannina(ALI PASHAI: Diamanti i Janinës) botuar në SHBA më 1970, thotë se A. p. T. luajti një rol të rëndësishëm në kohën e tij dhe ka një vend domethënës në histori. “Një burrë i shumëparaqitshëm, tërheqës, gaztor dhe me guxim të madh...Ai ka qënë quajtur shëmbulli më romantik si Muhamedi, Buonaparti dhe shumë emra të tjerë shumë a pak të njohur. Viktor Hugoi e quajti atë kollos, njeriun e kohës që mund të krahasohej me Napoleon Buonapartin”. Më tej shtonte: “Napoleoni me Aliun ishin si luani me tigrin, apo si shqiponja me skifterin”. Uilliam Pllomeri në paskapakun e librit shkruan: “Nga kryeqyteti i tij, Janina, Aliu ngatërroi(ndërseu) kundër njeri-tjetrit fiset(bajrakët) dhe fuqitë e huaja...Nderohej dhe vlerësohej nga vizitorët e huaj –duke përfshirë edhe lord Bajronin- sepse ishte shumë i këndshëm dhe tërheqës”. Në vijim të veprës së vet U. Pll. shkruan edhe: “Në Greqi ai është paraqitur në balada, këngë popullore dhe të tjera shkrime të tilla. Ai çeli imagjinatën e Bajronit, motivin të paktën e një novele, apo pothuajse si në rapsodinë hungareze nga Mor Jokai. Dumasi e përdori në pjesën më të fundit të jetës së tij tek Konti i Monte Kristos.”. Shkrimtari hungarez, Jokai, veprën e vet mbi A. p. T. e emërtoi: “Lion of Janina”(Luani i Janinës). Vepra ka qënë përkthyer anglisht nga Bain-i; u zbulua më 1938 nga Hasan Abdurrahim Spahiu, përkthyes dhe përshtatës i shumë veprave historianësh e shkrimtarësh të tjerë anglezë. Vepra në fjalë(anglisht) ruhet në arkivo-bibliotekën vetjake të H. A. S.
A. p. T. ishte besnik i përbetuar i racës burimore shqiptare; si i tillë ai nuk e njihte përuljen dhe lëpirësinë. Në vitet kur cilido mbret e perandor evropian e kishte për nder të madh të lidhej me perandorin më të shkëlqyer evropian të kohës, Napoleon Bonapartin, A. p. T. e quante të barabartë me veten. Kjo del në pah fare çiltër nga vargjet në vijim: “Apo mena to veziri,/ qa pose to xheneralis,/ to mali ine haziri,/ stile grosha na to paris”(Nga unë veziri,/ ti, gjeneralit;/ leshi është gati,/ dërgo të hollat ta marrësh). Napoloni kishte porositur për një sasi leshi me të cilin endeshin stofat e teshave të ushtrisë. Po, nga sa duket, ai kërkonte t’i dërgohej leshi pa derdhur ende të hollat. Krenaria, mosmbiçmimi i kundërshtarit dhe papërkulshmëria shqiptare e A. p. T. dallohet fare bukur edhe në qëndrimin ndaj sulltanit, sado që i rrethuar në Janinë. “Emena len’ Ali Pashas,/ me len’ q’Ali Baruti,/ pu vastaksan to polemo/ me to sulltan Mahmuti. (Mua më thonë Ali Pasha,/ më quajnë edhe Ali Baruti,/ që bëj luftë edhe me sulltan Mahmutin).
A. Sladeja, “Records of Travels...” I, fq. 250, shënonte:“Është heroi i shqiptarëve, temë(burim) e këngëve të tyre, i cili, pavarësisht nga tirania e tij, i zotëronte me një ndikim që s’e kishte patur askush që nga koha e Skënderbeut”. Xhevahire Ibrahim Demiri nga Konispoli (1844-1944), dëshmon: “Në kohën e Ali Pashait flî ulku bashkë me delen e nuk e ngit dot”. ”. Th. S. Hugesi, “Travels...” II, fq. 199, vëren edhe: “Rusët ishin aq ziliqarë ndaj pushtetit përherë më të fuqishëm të Ali pasha Tepelenës, sepse tek ai ata shihnin pengesën më të vështirë për planet e tyre në Turqinë Evropiane. Prandaj përpiqeshin me çdo mënyrë të vëzhgonin lëvizjet dhe t’u kundërviheshin planeve të tij”. Kurse në V. VIII,fq 110, shton: “Aspak për t’u lakmuar, me shumë premtime të pamatura, të pamundura për t’u kryer prej agjentëve tanë për të siguruar kështu përkrahjen e tij”. A. Boppi, në veprën e vet, “l’Albania”(fq. 34-35), shënon një pjesë nga shkresa e vitit 1803 që përfaqësuesi francez në Korfuz ia dërgoi qeverisë së vet; në të për A. p. T. thuhet edhe: “Ai mton(pretendon) se nuk i duron as rusët, as anglezët; unë besoj se ai nuk i do më shumë as francezët. Po, meqë nuk ka tjetër qëllim veçse t’i kundërvihet Portës dhe të mbahet në pavarësinë e vet, do të lidhet me fuqinë që do t’i zotohet se do ta ndihmojë për të vazhduar projektet e tij lakmuese...”. Mirëpo, edhe pse ai bëri gjithçka mundej për t’u lidhur me një qeveri shteti evropian, askush prej tyre nuk u tregua e gatshme; shkaku i vetëm ishte se ato qeveri vuanin –si edhe tani- nga lëngata kryqtare, gjë që shfaqet me tërë shëmtimin e vet edhe vitet në vijim. Të vërtetën e vë në dukje fare çiltër dt. Smart Hugesi në veprën e vet “Travels in Sicily, Greece and Albania”, L. 1820, rib. më 1830). Ai vëren se atë lidhje e pengonte “qënia në një fe që e ndalonte të kishte marrëdhënie të përzemërta me pushtetet e krishtera...”. Pra atyre qeverive nuk u pëlqente që mbi lëmshin tokësor të kishte edhe islamizëm, po vetëm kristianizëm; ishte pikërisht kjo mendësi e sëmurë që qeveritë e shteteve të mëdha evropiane i shtyu në ndëshkimin e disahershëm të shqiptarëve të pafajshëm, në dobi të fajtorëve fqinjë. Është për t’u ardhur keq që pushtetarët e qeverive të sapopërmendura pa kurrfarë dorashkash një qëndrim të tillë e mbajnë ende; rrjedhimisht, për faj të tyre gjakderdhja, vuajtjet dhe mjerimet e shqiptarëve vazhdojnë, ndërsa fajtorët s’i prek kush as me një lule.
E vërteta është se A. p. T. i zbuloi me kohë si synimet e pushtetarëve francezë, rusë etj., ashtu edhe paudhësitë e hiletë greke; ai, gjithashtu, ishte në dijeni të plotë se si po ndërthurnin veprimtaritë e tyre. Madje dinte edhe gurët që hidhnin kundër tij nëpërmjet P. L. Për të rralluar –në mos për të penguar tërësisht shigjetat e tyre- ai goditi dhe përzuri njësitë ushtarake franceze napoloniane nga cilido qytet shqiptar që mundi; madje në Prévezë kapi dhe burgosi edhe vet gjeneralin Lasalcet e më pas edhe gjeneralin Bertje. Më 1807 shpartalloi çetat e andartëve të nxitura nga francezët dhe zuri njërin nga krerët kryesorë të tyre, Kaçandonin.(M.E.E.”P.”, fq. 743). Më 1801 mbyti në liqen 18 femra të shpërdala greke –e vërtetë që pranohet edhe në M. E. E.“P”(fq.742)- ndër to edhe të mbesën e mitropolitit të Tërhallës. Pushtetarët francezë dhe rusë, duke përdorur shpegàrdhet(rrugaçet) greke, përpiqeshin të zbulonin gjykimet e A. p. T dhe vendimet shtetërore të tij. Sipas porosive, ato iu ngjiteshin si balta pas këpuce oborrtarëve; madje Frosina –shumë-shumë e bukur, tejet e zgjuar dhe ledhatore- kishte arritur t’i futej në shtrat edhe Muhtarit, të birit të A.P.T. F. Pukëvili, si një nga porosidhënësit më të mundshëm, duke dashur të fshihte gjurmët e veta dhe të dorës franceze që po vërviste pa ndërprerje gurët kundër A. p. T., thotë se veziri urdhëroi mbytjen e Frosinës se ajo nuk iu nënshtrua. Kjo lloj shpifjeje është aq trashanike, sa s’ka sesi të mos kuptohet fare lehtë prej gjithëkujt. Megjithatë të vërtetën e nxjerr në shesh vet bashkatdhetari i tij, gjenerali Guilbaune de Vandoncourt, përfaqësues i qeverisë franceze pranë A. p. T. Në fq. 272 të veprës së vet “Memoirs on the jonian islands...including the life and character of Ali Pasha”(Londër, 1816) shkruan se mbytja e Frosinës u bë për shkaqe politike e jo i shtyrë nga epshet, siç thotë Pukëvili. Që Frosina dhe shoqet e saj merreshin me spiunazh, u duk edhe nga ngjokja(pickimi) që i bëri grekërit të hidheshin aq shumë përpjetë dhe të përplasnin aq tepër fundet. Kjo –veç të tjerave- vërtetohet edhe nga vargjet: “Hjila kandarja zahari/ na riksete sto limi,/ ja na glitosun to nero,/ na pin qira Frosini...”.(Mijëra tonelata sheqer/ t’i hidhni në liqen,/ që të ëmbëlsohet uji,/ të pijë zonja Frosinë...”(Shih, “Bilbila dhe Thëllëza Çame”).
Në njërin nga dokumentet e Arkivit të Institutit të Historisë(dos. A-III.72) thuhet se, sipas historianëve turq, më 1803, pas 15 vjet goditjesh, A. p. T. mundi të nënshtronte sulotët dhe “iu kërcënua qendrës”. Ata thonë edhe se, pasi P.L. vuri nën sundimin e tij Pargën, A. p. T. e ndjeu veten më të fuqishëm se kurrë. “Në dukje i bindur -po që deri asokohe i kishte fshehur qëllimet e veta- hoqi maskën dhe u shpall i pavarur. Pushteti dhe pasuria e tij -të cilat i shërbenin për të luajtur një mijë e një intriga- nga njëra anë dhe zotësia e tij ushtarake nga ana tjetër, e ndihmuan që të bëhej një kundërshtar i tmerrshëm i Sulltanit; u shpall fermanllë(kërcënues) dhe u përgatit fuqi e madhe për t’u dërguar kundër tij”. Historianët në fjalë thonë edhe se, i vënë në dijeni mbi përgatitjet e P.L dhe të Oborrit Osman, A. p. T. –veç përgatitjeve të brenda vilajet-shtetit të Janinës- dërgoi përfaqësuesit e tij kudo ku popullata qe mërzitur nga sundimi osman: në Moldavi, Serbi e Vllahì; mjerisht nuk mundi të gjente dot kurrkund luftëtarë, pasi hieja osmane i tmerronte ende. Armata osmane e gjëndur vetëm përballë fuqisë ushtarake alipashiane shumë më të pakë se ajo, në janar 1822 mundi më në fund ta mbyllte A. p. T. dhe mbeturinat e ushtrisë së tij në një rreth fare të ngushtë brenda Janinës.
A. p. T. pati drejtuar shumë luftime tejet të rrepta dhe të përgjakshme, të gjitha
fitimtare. Përfytja e fundit gjatë të cilës u vra edhe vet ai ndodhi në ndërtesën e manastirit të ujdhezës së Janinës, ku ishte strehuar ato ditë. Burimet mbi ditën e rënies së Ali .p. T. nuk janë të njëzëshme. Në “Hajat Ansiklopedisi”, Stamboll, 1932, fq. 126 -përkthyer nga dr. V.S.Visoka- shënohet 24 qanun-i sânî 1822; pra ditën e martë më dt. 5.2.1822); në të tjera burime shënohet 22 janari(3.2) i po atij viti. Kurse Taq H. Kondillari, i mbështetur në një dokument të gjetur në ndërtesën ku u vra A.P.T. shënon 17(29) janarin.(M.E.E. “P”., fq. 747). Sipas disa historianëve sulotët deshën ta ndihmonin, po A. p. T. i nxitur nga smira(zilia) e fitoreve të grekërve, e përbuzi ndihmën e tyre. Po, për gjithëkënd që rrjedhën e ngjarjeve e njeh mirë, thëniet e historianëve të sapopërmendur janë fjalë në erë; dihet fare mirë se me përjashtim të ndonjë kapedani dhe të një pakice fare-fare të parëndësishme për ngjarjet në zhvillim, shumica e kapedanëve dhe tërë masa sulote tanimë kishin kaluar në anën e grekërve dhe po bëheshin kurban i tyre.
+ +

Sado që i varur nga Porta e Lartë e përherë përballë grackave të hapura e të fshehta të qeverive të shteteve të mëdha evropiane dhe këlyshëve të tyre ballkanikë –mjerisht ndër ta edhe të ndonjë apo të disa krerëve shqiptarë- A.p.T. jo vetëm që arriti të mbështillte brenda një shteti të vetëm gati tërë jugun shqiptar(edhe pse hë për hë sa për sy e faqe në përbërjen e sulltanatit osman dhe nën hijen e Oborrit Osman dhe të P.L.), por ka qënë edhe i pari sundimtar shqiptar që hodhi themelet e një shteti më vete mjaft të përparuar për kohën; ai, edhe pse brenda sulltanatit osman, guxoi të ngrinte dhe e ngriti- një ushtri të veçantë shqiptare. U. M. L. në “Travels in Northern Greece” L., 1835, thotë se ushtria e A. p. T. ishte e veshur e tëra me tesha shqiptare, me fustan e xhamadan.G. LL. Arshi në veprën e vet “Allbanjija i Epir v Konce XVIII-Naçale XIX v.”, Moskva, 1963, fq. 159, thotë se gjatë fushatave uhtarake në ushtrinë e A. p. T. bënin pjesë edhe agallarë dhe bejlerë të ndryshëm: bashkëlidhësit dhe vartësit e tij; ndër ta edhe “Deli Maksuti nga Paramithia, Hasan Agai nga Margëllëçi e Mahmut Dalani nga Konispoli”.
A. p. T. mundësoi edhe zhvillimin e gjuhës dhe kulturës shqiptare, doemos me shumë dinakëri e kujdes, për t’iu ruajtur grushtit osman. Për vënien në jetë të këtij synimi madhështor, ai mblodhi në Oborrin e vet gati tërë ajkën e intelektualëve të kohës dhe u dha atyre tërë ndihmat e domosdoshme. Pra vlera e A. p. T. në historinë kombëtare shqiptare ka qenë e pakrahasueshme deri asokohe. Mbi sa u tha, dr. S. Hugesi në “Travels in....Albania”(v. e p.) vëren se A.P.T. mendonte si ta zgjeronte mbretërinë e tij deri në cakun verior të tokës shqiptare. Taq H. Kondillari në M.E.E.”P”(fq. 747), për A. p. T. shkruan: “...ka qënë një udhëheqës i shkathët dhe përfaqësonjës i denjë i aftësive, cilësive dhe i të metave të racës shqiptare, e cila pas Skënderbeut nuk nxorri tjetër burrë më historik e më të zotin”. Kurse Hristo Meksi në fletoren “Liri e Shqipërisë” nr. 15, Sofi, dt. 6(19).81911, shkruante: ”...ky njeri u ngrit për fitim të kombit shqiptar...”. Ndërsa Asdreni në fletoren “Drita” nr. 73 e 74, Sofi, dt. 1(14) shkurt e 1(14) mars 1906, shkruante: “Për historinë shqiptare Ali Pashai është njeriu më i shquar...Ishte një nga ata që parashikonte ngulitjen(patundshmërinë) e kombit të vet...Kujtimi i tij kurrë nuk duhet të zhduket nga ne...”. Mjerisht, ata që mbajnë në sqetull koburen kr. a-f. dhe në buzë cyrrlen e tyre, s’lënë gur pa përmbysur për ta errësuar sa më keq fytyrën dhe veprën e tij madhore kombëtare; qëllimi i tyre duket sheshit: të mohojnë dhe nxijnë historinë e lavdishme të kombit shqiptar. Ata ngrejnë e ulin përherë e më me zhurmë ndëshkimin e disa fajtorëve hormovitë dhe ca të tjerëve nga Kardhiqi. Madje ata, sado që dihet se cilado që të jetë përgjigjja e atyre trundryshkurve –të cilët hanë bukën e shqiptarit dhe bëjnë punën e asfalianit- sa për të larë gojën, i pyesim: Cili ka qënë dhe është ai sundimtar që nuk i ka ndëshkuar dhe nuk vazhdon t’i ndëshkojë armiqtë e kombit dhe atdheut të vet? Kush nuk e ka ndëshkuar keqbërësin, për më tepër kur u shërben të huajve? Ata llomotitin e shkarravitin vetëm për A.p.T., sepse ashtu i kanë porositur, apo sepse ashtu u thotë truri i tyre i kalbur. Po, në një kohë që për të përçmuar A.p.T. ulërijnë pa pushim si çakenjtë e misrave, nuk duan të mbajnë parasysh se Pjetri I, edhe pse u quajt “i madh”, me dorën e vet u preu kokën me sëpatë mbi kërcu bashkëpunëtorëve më të afërt të tij. Robespjeri vuri në xhiotinë zverkun e aq e aq bashkëpunëtorëve të ngushtë të vet; të njëjtën gjë bëri shumë a pak edhe Kromuelli. Ata bëjnë sikur s’e dinë që jo 200 e ca vjet më parë me të drejtë, po pas mbi 120 vjetëve dhe pa kurrfarë të drejte grekërit therën tërë popullatën –të mëdhenj e të vegjël- e Hormovës. Përse kanë heshtur dhe vazhdojnë të heshtin për të 218 krerët lebër, të cilët në pranverën e 1914-s i çanë me sëpata e thika në manastirin e Leklit, sa ulërimat e tyre dëgjoheshin deri edhe në Dragot, Luzat e Tepelenë? Përse bëjnë sikur e harrojnë therjen e panaritasve? Përse s’u shkon ndër mend për të 100 krerët atdhetarë të dëgjuar çamër që iu shtyp koka me gurë e qyta pushkësh në afërsi të Paramithisë dhe 10-ra e 10-ra të tjerë anë e kënd Çamërisë? Përse nuk duan të dinë për aq e aq bolenas, kuqaritë, alipostivanitë e dëshnicarë të tjerë që grekërit i shkuan si berrat në thikë? Përse nuk e çelin pipthin për të 150 mijë toskët që u dergjën për dy vjet rresht nën degët e ullinjve të Vlorës dhe kashtrave të kënetave të Myzeqesë gjatë rrjedhës së Vjosës, ku gati gjysma gjetën vdekjen e lemeritshme nga uria e sëmundjet? Përse nuk iu dëgjohet zëri për mijëra e mijëra burra, gra e fëmijë të 400 e ca fshatrave që grekërit më 1914 u dogjën shtëpitë e gjithçka tjetër jetese dhe i përplasën të uritur në mes të të ftohtit dhe të nxehtit? Përse nuk ngrenë zërin për mbi 150.000 shqiptarët islamikë çamër, janinas e tejgramozitë që iu grabitën trojet e veta amtare dhe u përzunë përdhunisht në Anadoll në vitet 1923 e mbrapa? Dhe pas aq e aq të tjerave, si nuk pasqyrojnë ku duhet therjen e 7-8 mijë çamërve nëpër Çamëri, dëbimin përdhunisht e mbi 30-32.000 të tjerëve, nga të cilët vetëm rreth 25.000 vetë arritën t’i shpëtonin vdekjes? Të tjerët i rrëmbeu vdekja gjatë udhëtimeve të stërmundimshme dhe mjerimi të tejskajshëm. Dihet se A.p.T. ka qënë rreptësisht i mësyrë nga armiqtë e kombit shqiptar. Ata përpiqeshin që kundër tij kush e kush ta vërviste shkëmbin më të madh; që kush e kush të ngrehte kurthin e pritën më të rrezikshme. Ndër më të rrezikshmit ishte edhe Mocenigua, ministër rus, administrator i republikës qesharake të të 7 ujdhezave jonike. Me shumë para në dorë e plot zvarranikë nën urdhër, kur ndërmjet këtyre, kur ndërmjet oficerëve të shtabmadhorisë perandorake ruse –disa herë nën petkun e diplomatit e disa herë nën petkun e priftit- A.p.Tepelenës ai i shkaktoi shumë ngatërresa e kokëçarje si edhe dëm tejet të madh. Ngatërresa, kokëçarje dhe dëm jo më të vogël A.p.T. i shkaktoi edhe Paparigopulli, konsull rus në Greqi dhe një nga drejtuesit kryesorë të organizatës greke, të ashtuquajturës “Filiqi Eteria”(Shoqëri Miqsh). Ky, herë duke u hequr si dashamirës i tij e herë me anë shqiptarësh të pabesë e bukëshkelës në Oborrin e vet A.p.T.-urdhërzbatues grekësh-.bënin çmos për ta gënjyer A.p.T. dhe për të krimbur, dobësuar sa më shumë dhe shëmbur shtetin e tij. Duke pohuar këtë të vërtetë, Paparigopulli shkruante se pengesën e vërtetë për kryengritjen e pritshme greke që “F.E” mori përsipër të drejtonte, “nuk e përbënte qeveria osmane, por Ali p. Tepelena dhe pushteti i tij. Prandaj, thotë ai, shigjetat kryesore ne i drejtuam kundër shtetit të Ali Pashait, për shkatërrimin e atij shteti”. Dhe ky synim i F. E. –kalbësirë ruse- u vu pikë për pikë në zbatim. Me përjashtim të ndonjerit, tërë të krishterët shqiptarë dhe grekë në shërbim të A. p. T. që i hiqeshin si miq për kokë –duke përfshirë edhe përfaqësuesit e tij diplomatikë, ekonomikë etj. pranë P. L.- 1819-ta i gjeti të antarësuar në F. E.; “tërthorazi u gjënd edhe e dashura e Aliut, Vasiliqi Kondakçiu. Ajo, duke ushtruar një ndikim shumë të madh mbi vezirin, ndihmonte gjithnjë çështjet e grekërve dhe e mbante Aliun...vazhdimisht të nxehur(zemëruar) ndaj Sulltanit”.(Megali Eliniqi Enqiklopedhia “P.”(v. e p., fq. 745). Po në Megali Eliniqi Enqiklopedhia “P.”(v. e p., fq. 745) përmenden emrat e oborrtarëve të A. p. T. që zbatuan një për një udhëzimet e krerëve të “F.E”; ndër ta shënohen edhe: Asimaq Kroqìdhasi, përfaqësues ekonomik i A. p. T. në Stamboll. Mantho Ikonomi, sekretar i besuar i vezirit, sekretarët Kollovoi e Marìnogllui e plot nëpunës të tjerë si edhe aq e aq “besnikë” dhe “miq” të vezirit: Llambro Bejkua, Marko Bóçari, Xhavélla etj.; mjekët G. Saqellari dhe Jan Koleti si edhe “grekërit e shtëpisë ushtarake të vezirit”: Odise Andrucua, G. Karaiskaqi etj. I mbështetur pikërisht në të dhëna të tilla, udhëtari e studiuesi D. Urquharti në librin e vet “La Turquie...” II, fq. 9, shkruante: ”Grekët e ndihmuan sulltanin(Mahmutin –I.D.H.) të mposhtte Ali Pashanë”. Të njëjtën gjë thotë edhe Hristo Meksi në fletoren “Liri e Shqipërisë”(v, e p., dt. 6/19.8.1911): “Grekërit, të cilët punonin me Rusinë për këtë kryengritje(Kryengritjen e viteve 1821-1829, I. D. H.), e tradhëtuan Ali Pashanë. Papo grekërit në njërën anë nëpërmjet fesë dhe turqit në anën tjetër po me anë të fesë e shuan Ali Pashanë...”. Në disa dokumente osmane të kohës përkthyer nga Mehdi Frashëri, thuhet se kur A. p. T. kishte arritur kulmin e fuqisë, në pallat të sulltanit ishte kundërshtari i tij i rreptë, Halet Efendiu, njeri i Patrikanës, po me ndikim të madh në Oborr. Goditja e tij ndodhte ngaqë A. p. T. i jepte më pak të holla nga sa i jepte Patrikana. Kjo, për të lehtësuar kryengritjen greke, përpiqej të nxiste P. L. për të goditur ushtarakisht A. p. T. E, meqë hë për hë s’po i merrte dot lopata ujë, shtynte gjithmonë Halet Efendinë për të përplasur sulltanin me A. p. T. Pas aq e aq kallëzimeve të H. E., sulltani e parashtroi çështjen në këshillin mbretëror. Kryesekretari i mbretërisë, Xhanib Efendiu, duke patur parasysh gjendjen e nderë në Greqi si edhe për të mos nxitur një rrezik në Rumeli, shfaqi mendimin që të paktën dora-dorës të mos ngitej. Mendimi i tij u përkrah nga tërë ministrat. Mirëpo H. E., për të përmbushur me çdo kusht porositë e Patrikanës, vazhdonte përherë e më dëndur, gjithnjë e më me ngulm të bindte sulltanin t’i derdhej ushtarakisht A. p. T. Sulltan Mahmuti, i pazoti për të zbuluar se kush fshihej pas H. E. dhe ç’fshihej pas kallëzimeve të tij, rrëzoi kryeministrin, Rauf Pashanë dhe kryesekretarin, Xhanib Efendinë, sepse këta edhe në takimin e veçantë me sulltanin nuk hoqën dorë nga qëndrimi i tyre i deriatëhershëm. Në vend të tyre sulltani “vuri njerëz të dobët”.(”Diturija” nr. 3, T., 1.I.1927, fq. 97). Taq H. Kondillari në M.E.E. ”P”., fq. 747, shkruan: “Disa turq të mënçur në Stamboll e dinin të vërtetën dhe njoftonin sulltanin se qëndrimi i Aliut ndaj grekërve ishte rrjedhim i nevojshëm dhe se do të ishte me vend ta falte dhe t’ia ngarkonte atij shtypjen e kryengritjes greke, e cila do të arrihej, sepse edhe emri i tij në tërë vendin e rajeve ishte i tmerrshëm dhe zotësia e tij e pakrahasueshme. Po sulltani, duke u tërhequr prej Halit Efendiut dhe, duke ëndërruar thesarët e Aliut...si edhe duke qënë i bindur tërësisht ndaj zotësisë së madhe të Hurshidit, nuk i dëgjoi këshillat e urta...”
Me keqardhje duhet thënë se pas qerres greke ishte lidhur edhe njëri nga më të besueshmit e tij, “shqiptari” Thanas Vaja. Gjatë luftimit që A. p. T. dhe besnikët e vërtetë të tij po përballnin gjeneralët dhe ushtarët osmanë brenda ndërtesës ku qëndronte A. p. T., TH. V. së toku me Vasiliqinë dhe me ndonjë “besnik” tjetër ndodheshin në dhomën ngjitur me atë të A. p. T. ku luftohej për jetë a vdekje. Th. V. s’deshi të dinte se pranë tij po binte shqiptarisht ai që atë nga hiçi e kishte ngjitur pranë tij; i takonte të rrëmbente shpatën e armët e tjera, të luftonte dhe të flijohej, ashtu sikur bënë edhe vëllezërit: Ali-Feim e Selim Çami. Mirëpo ai ishte hequr “besnik” sa për sy e faqe, sepse kështu përmbushi porositë e “F. E”. dhe të patrikut grek të Patrikanës së Fanarit, tek i cili, me të mbaruar A. p. T., vrapoi tek ai në Stamboll së toku me Vasiliqinë, padyshim për ta njoftuar se porosinë e tij e kishte zbatuar pikë për pikë.
Mirënjohës ndaj veprës së lavdërueshme kombëtare e burrërore shqiptare të A. p. T. –e doemos edhe të besnikëve të vet- këngëtarët dhe vjershëtarët shqiptarë i kushtuan atij vargje të shumtë që edhe sot lënë mbresa të thella të pashlyeshme në ndërgjegjen dhe zemrat e çdo atdhetari.(Shih, “Bilbilë e Thëllëza Çame”, Pj. I).
Dikush e padit A.p.T. –së pari greklëvduesi, Fr. Pukëvili- se me veprimet e tij kishte shpënë ujë në mullirin grek. Është e vërtetë që A. p. T. i përkrahu deri diku grekërit, po në formën e qenit në shkardhë. Këtë të vërtetë e vë në dukje gjenerali francez Vandenkur në fq. 268-282 të veprës së vet anglisht. Ai thotë se A. p. T. e dinte që grekërit e urrenin dhe kërkonin të përfitonin sa më shumë prej tij e në fund t’i kthenin krahët dhe shkelmat. Megjithatë ai i ndihmonte, po aq sa ata kundër tij të mos mundnin të zbatonin synimet e veta. Ai i ndihmonte me qëllim që “kur të vinte koha e përshtatshme për t’u ndarë fare nga Porta Osmane”, të mos i kishte kundërshtarë. Me këtë rast duhet bërë e njohur se thënia e laprtpërmendur e F. P. ndaj A, p. T. është një shtrëmbërim me dashje, sepse A.P.T. nuk i patën pëlqyer veprimet krekosëse dhe minuese të francezëve ndaj sundimtarisë së tij, veçanërisht ato të F.P. Diikur ky, për të nënçmuar pushtetin e A.p.T., rrahu karrocierin që i mbarti teshat nga një ndërtesë në tjetrën. A. p. T. e thërriti në pallat dhe shkurt e prerazi- si zakonisht- i tha: “Pukëvil, atë që rreh, këtu e rrahin”. F.P. doli me dridhma nga pallati. Mbledhja në Oborrin dhe ushtrinë e tij si edhe stërvitja në të në shumicë e shqiptarëve dhe e fare pak grekëve, është dëshmia më e pakundërshtueshme se A.P.T. u përpoq vendosmërisht dhe besnikërisht vetëm për Shqipërinë. Është punë tjetër se ata të cilët, kur A. p. T. ishte i tërëfuqishëm i përkuleshin deri në tokë, i lëpiheshin, i betoheshin dhe i stërbetoheshin e kur ai s’e kishte më fuqinë e parë, u treguan bukëshkelës ndaj tij, i kthyen krahët atij dhe çështjes për të cilën ai i kishte ushqyer, rritur e stërvitur si luftëtarë. Madje, me qëllim që ta shpejtonin dobësimin e mëtejshëm të tij –ndërkaq të dobësonin sa më shumë edhe palën osmane- bënin sikur do të bashkëvepronin me ushtrinë alipashiane kundër asaj osmane të përqëndruar para Janinës; po, me të filluar ndeshja, ata avullonin nga sheshi i luftimeve. Kështu tërë vala goditëse e ushtrisë shumë herë më e madhe osmane binte mbi ushtrinë alipashiane. Dhe s’mund të ndodhte ndryshe, përderisa Ali p. T. luftonte për pavarësi shqiptare, kurse Marko Boçari me shokë, “me flamurin me kryq”, për Greqinë. Veprimet në vijim dëshmonin përditë e më tepër këtë të vërtetë. Një nga ato dëshmi ishte thirrja me dt. 28.6.1821 që Marko Boçari me shokë u bënte pargaritëve të mërguar me dashje nga vendlindja dhe të vendosur në anëdetin korfjat përballë. Në të thuhej ”Pargaritë! Gjarpëri u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjtë me kryq valëvitet kudo mbi anëdetin e Epirit...”. (F.P., Histoire de la regeneration de la Grece 1740-1824”..” III. Paris, 1825, fq. 131 e 134). A. p. T. bëri çmos për t’i kthyer pranë vetes –gjë, sidomos për kohën, ishte më me mënd dhe më e drejtë- po çdo përpjekje e tij shkoi huq. Lajkat dhe përrallat greke ua kishin thartuar aq keq trurin, saqë shërimi i tij ishte bërë i pamundur. Mbështetur në djegien e një pjese të madhe të depove nga shpërthimi i një predhe topi osman dhe sidomos në mospranimin e Marko Boçarit për bashkëveprim me A. p. T., përfaqësuesit e P.L. të dërguar nga kryeministri -dhe njëkohësisht komandant i përgjithshëm i ushtrisë, Mehmet-Hurshid Pashai- i shtuan përpjekjet për të bindur A. p.T. të pranonte nënshtrimin dhe dorëzimin e tij. Qahjai Mustafa Pasha, dhëndrri i Veliut, i dërguar i Hurshidit, i tha: ”Mendohu, vezir, të pafetë në flamurët e tyre mbajnë kryqin. Ju nuk jeni më, veçse një vegël në duart e tyre....”.(F.P.,”Histoire de la regeneration de la Grece 1740-1824”, P., 1825, fq. 134).