e mërkurë, 24 shtator 2008

BOÇARÉNJTE DHE TRADHTIA E MARKO BOÇARIT NDAJ ALI PASHE TEPELENES

BOÇARÉNJTE DHE TRADHTIA E MARKO BOÇARIT NDAJ ALI PASHE TEPELENES


POSTOI PER FORUMIN: ABEDIN RAKIPI


KY MATERIAL ESHTE SHKEPUTUR NGA ENCIKLOPEDIA JUGSHQIPTARE E IBRAHIM D. HOXHES NE TE CILIN TREGOHET QARTE TRADHETIA QE SULIOTET ME NE KRYE MARKO BOÇARIN I BENE ALI PASHES QE LUFTONTE PER SHQIPERINE DUKE E BRAKTISUR DHE DUKE KALUAR NE ANEN E GREKEVE.



BOÇARÉNJ,~TË: Fis i madh e i fuqishëm luftëtarësh të guximshëm shqiptarë nga Suli, pjesa lindore e Çamërisë së Mesme. I.M.Qafëzezi shkruan se i pari i tyre që njihet ka qenë Kiço Boçari, i biri i tij ishte Jorgj Boçari, kurse të nipërit e vet ishin Dhimitër, Kiço(i ati i Markos) e Thanas Boçari.Vëllezër të Markos ishin Kollë e Kostë Boçari, kurse Dhimitri e Tushja ishin përkatësisht i pari djali i Notit e i dyti i Thanasit., domethënë kushërinj të parë të Markos. I biri i vetëm i Markos, Dhimitër Boçari, ndërsa Jani, Kiçua, Markua e Nashua ishin të bijtë e Kostës, vëllait të Markos. Boçarenjtë e fundit ishin: Timo Dhimitër Boçari, nipi i Notit. Kostandin Kiço Boçari, nipi i Kostës dhe i pasmi Dhimitraq Boçari, stërnip i Notit, n/kolonel i armatës kr. a-f, ish-kryepërfaqësues i qeverisë greke në Komisionin Ndërkombëtar të Kufirit shtetëror greko-shqiptar në vitn 1923 e në vitet 1930 ministër i fuqive detare kr. a-f., përherë armik tejet i hidhur i kombit dhe i shtetit shqiptar.

Sulotët, duke qenë racë shqiptare, i kanë pasë treguar dukshëm veçoritë e rralla të racës përkatëse: trimërinë dhe krenarinë, paepshmërinë para kurrfarë vështirësie, ndershmërinë, bujarinë etj., veçori këto që ua ka njohur e theksuar gjithëkush, ashtu si tërë shqiptarëve të tjerë. Mjerisht trimëria e rrallë dhe cilësitë e tjera të tyre shkuan për dhjamë qeni, sepse ata luftuan kundër sundimit osman, po jo në dobi të atdheut e të kombit të vet. Disa pjesëtarë nga ata dhe shumë e shumë nga bashkëkrahinarët e vet u vranë gjatë luftimeve përkrah kr. a-f. e si të tillë nuk u takon të quhen as dëshmorë e as heronj.

BOÇARI, Marko (1789-1823). Luftëtar i mirënjohur nga Suli. U rrit dhe u stërvit si luftëtar në oborrin e A. p. T. Në vitet 1803-1806, së toku me të atin dhe me sulotë të tjerë, shërbeu në ushtrinë ruse të vendosur në Korfuz; nga 1806 në1809 sërish atje, po në ushtrinë franceze. Ndërmjet 1809-1819 ai -me gradë nënoficeri- dhe të tjerët që ndodheshin me të u rreshtuan në “batalionin shqiptar” me shërbim në të ashtuquajturën republikë të 7 ujdhezave jonike. Ditët e para të janarit 1820, duke qenë nën komandën e Noti Boçarit, së toku me tërë bashkëluftëtarët e deriatëhershëm u hodh në Shqipëri dhe u vu në krah të armatës osmane kundër ushtrisë alipashiane. Pa kaluar shumë, bashkëluftëtarët e vet i ngarkuan M.B. detyrën për t’u marrë vesh me A. p. Tepelenën; me pëlqimin e dypalshëm M.B. me shokë kaluan në vartësi të vezirit të Janinës, A. p. T. I.M.Qafëzezi thotë se të dyja ushtritë do të luftonin së toku për çlirimin e Shqipërisë. Në zbatim të porosive të Vezirit Markua me shokë zuri kalanë e Barnàdhës e pastaj atë të Qafës e të Sulit. Në vijim goditi në Këmshadhë një karvan ushtarak osman që kalonte nga Narta në Janinë dhe i mori tërë armatimin dhe plaçkën tjetër që mbartnin; zuri grykën e Pesë Puseve dhe hodhi në dorë kalanë e Rrígashit. Pastaj fitoi në Dràmës, Kosmírë, Parçíshtë, Pllakë etj. Po, kur Marko Boçari me shokë panë se fuqitë e armatosura osmane po e mposhtnin ushtrinë e Ali p. Tepelenës, e hëngrën fjalën e dhënë dhe shkelën besëlidhjen. Ata ikën prej Çamërie dhe kaluan në Greqi. Atje u lidhën me kryengritësit e Mavrokordhatit dhe kapedanëve të tjerë kryqtarë kryengritës. Qeveria e kryengritësve e emëroi Markon komandant të njësive kryengritëse që vepronin në Greqinë Perëndimore. Gjatë gjysmës së dytë të 1822-së mareshali osman, Mehmet-Reshid pasha Qytahiu kishte qarkuar Mesollònjën dhe po e mbante pa ndërprerje të rrethuar. Marko Boçari me të 600 bashkëluftëtarët e vet kishte zënë vend në Krionêr(Uji i ftohtë), përballë fuqisë ushtarake osmane. Më 4 dhjetor të atij viti -sipas dëshmisë së Pukëvilit që ishte i pranishëm- pasi i urdhëroi të visheshin me teshat më të mira “që vetëtinin nga argjëndet me të cilat ishin zbukuruar”, i rreshtoi në një varg madhështor. Duke qenë ashtu të rreshtuar, u lidhën besa-besë dhe u quajtën “Vllàmë”. Pukëvili, meqë s’e dinte kuptimin e kësaj fjale -sepse e dëgjoi për të parën herë- e shënoi siç e dëgjoi. Me të mbaruar kjo ceremoni, prifti i bekoi me kryqin në krahëror dhe u uroi mbarësi. Pa zgjatur më tej, Markua me bashkëluftëtarët e vet u vërvitën drejt fushimit të njësisë osmane. Përplasja zgjati tërë ditën, prej mëngjezit e deri në darkë vonë. Luftimi ishte aq i rreptë -shkruan Pukëvili- saqë “një ditë kur të tregohen hollësitë e kësaj përfytjeje, Thermopilet kanë për ta humbur rëndësinë”. Afër të gdhirit Marko Boçari mundi të çelte një shteg nëpër rrethuesit dhe në mëngjesin e “së nesërmes vet i dymbëdhjetë hyri në Mesollonjë. Të tjerët kishin fluturuar në qiell”. Në korrik 1823 nëpër fushën e Ahelout po zbriste me uturimë Mustafa p. Bushati dhe ndihmësit e tij: Llesh Ziu -kapedan i mirditasve- dhe Xheladin Ohri, të shoqëruar nga 8.000 bashkëluftëtarë. Ata ngritën logun luftarak në rrëzë të malit Belush. Në mbledhjen e bërë më 8.8.1823 Marko Boçari dhe kapedanët e tjerë sulotë vendosën që të mësynin ushtrinë e Bushatasit. Në përshtatje me zotimin e përbashkët, gjatë natës së 8-9 gushtit 1823 Markua me bashkëluftëtarët e vet u derdh drejt kundërshtarit, po përveç Kiço Xhavellës me shokët e tij, askush tjetër s’u duk gjëkundi. Përplasja e parë ndodhi me rojet e paka rreth fushimit e pas pak edhe me një njësit të vogël të Xheladin Ohrit që u shkoi në ndihmë rojeve jashtë gardhit. Gjatë asaj nate u vranë shumë mësyes, ndër ta edhe vet Marko Boçari. Ilo M. Qafëzezi thotë se gojëdhënat dhe burimet mbi vrasjen e tij nuk përkojnë me njëra-tjetrën. Në disa thuhet se ai u rrethua vet i 240 në Mesollonjë; u plagos dhe të nesëmen vdiq. Në disa tregohet se, kur Markua po i ngjitej gardhit rrethues nga jashtë, një luftëtar gegë nga brenda tij e goditi me një plumb shishaneje pak më sipër syrit të djathtë. Në të tjera gojëdhëna thuhet ndryshe. Po më e besueshmja është kjo: Trupvogli Marko Boçari u vra burrërisht gjatë dyluftimit me trupviganin Llesh Ziu –prijësi i mirditasve- njëri prej shpatëpërdoruesve më të zotë të kohës. Ngjarja tregohet kështu: Markua me disa shokë, të veshur si ushtarë osmanë, hynë brenda fushimit të bushtatasit; donin të vrisnin Mustafa p. Bushatin. Çadra e këtij dhe e Llesh Ziut -të njëjta me me njëra-tjetrën- ndodheshin pranë e pranë. Markua, në vend që të hynte tek ajo e Mustafa p. Bushtatit, padashur hyri në atë të Llesh Ziut. Dyluftimi me shpatë përfundoi me vdekjen e Marko Boëarit. Bashkëluftëtarët e vet fare të pakë (5-6) që shpëtuan, kufomëm e Markos mundën ta merrnin dhe e shpunë në Mesollonjë; e varrosën nën psalljet e priftërinjve grekë, të cilët e kishin pasë mbrehur dinakërisht në qerren e tyre dhe e vërtisnin sipas dëshirës. Kurse SH-S. F. në Kamus-ul Salam thotë se Markua i plagosur rëndë ishte ende gjallë kur u shpu në Mesollonjë. Pra, edhe pse gjatë tërë jetës së tij -mjerisht të shkurtër- gjithësaherë kishte shfaqur cilësitë e shquara shqiptare të pararendësve të vet, rruga e gabuar që ndoqi e shpuri të vritej për të tjerët, për armiqtë më të amëshuar të shqitarëve; kështu trimëria dhe gjaku i tij u përdorën për të keqen e njëkombësve të vet. I vetmi shërbim -nëse mund të quhet i tillë- që Marko Boçari i bëri kombit të vet, ishte fjalori greqisht-shqip që me ndihmën e të atit, Kiços, xhaxhait, Notit dhe të vjehërrit të tij, Kristaqit shkroi më 1809 në Korfuz, kur ishte në batalionin sulot në shërbim të francezëve. Fjalori u shkrua me porosi të përfaqësuesit të qeverisë franceze pranë Oborrit të A. p. T. në Janinë, Fransua Pukëvilit, për të mësuar sulotët greqishten, sepse këtë gjuhë të huaj ata nuk e dinin. Fjalori përmbledh 1850 fjalë të parenditura, togfjalsha etj. Fjalorin e gjeti më 1876 prof. Spiridhon Llambrua në Bibliotekën Mbretërore të Parisit, i cili e përshkroi pas 14 vjetësh dhe e botoi më 1895 në të përkoshmen “Estia”. Llambrua shënon se atë e shkroi “një burrë trim i shquar shqiptar”. Pas 3 vjetësh, në të përmuajshmen “Albania” u njoftua vendndodhja e atij fjalori. Madje Faik Konica po atë vit(1898) iu përvesh punës për botimin e tij, po s’arriti dot, sepse i munguan të hollat e duhura. Më 1926 fjalori u botua në Tiranë, në një ble të veçantë.


e martë, 23 shtator 2008

Kush e kerkon rehabilitimin e kriminelit Thoma Pituli?


Kush e kerkon rehabilitimin e kriminelit Thoma Pituli?

Nga kryesia e Sh.P.A."Çamëria" dega Vlore

Në gazetën Çamëria të muajit prill 2008 nr 179 fq. 10 është botuar një fotografi pa nëntekst e katër vëllezërve Pituli, marrë nga libri "Çamëria" studime historike (f 133) i historianit shqiptar Hajredin Isufi. Vendosja e kësaj fotoje në gazetë, si simbol i luftëtarëve të krahinës së Çamërisë, është një krim i madh që i bëhet dinjitetit shqiptar dhe gjithë historisë sonë. Është tallje makabër për të gjitha ato viktima të vrarë dhe zhdukur për gati 4 dekada të fillim-shekullit të 20të, nga vrasës profesionistë siç janë një pjesë e vëllezërve Pituli dhe veçanërisht vëllai përbindësh Thoma Pituli.

Të shpallësh heronj të krahinës së Çamërisë vrasës të tipit Thoma Pituli e ti botosh në gazetë si simbol të heroizmit e të luftës për pavarësi, si përfaqësues të asaj plejade luftëtarësh që janë nderi i krahinës së Çamërisë e për rrjedhojë janë nderi i kombit shqiptar, do të thotë se redaksia e gazetës "Çamëria" ka lajthitur krejtësisht.

Libri "Çamëria" me autor Hajredin Isufin, është promovuar në mjediset e muzeut kombëtar në muajin Tetor në vitin 2006 me mbështetjen e plotë të kryetarit Ardian Tana dhe të kryesisë së shoqatës Çamëria me qendër në Tiranë.

Është e kuptueshme, që zotërinjtë në fjalë, do të jenë njohur me përmbajtjen e librit qoftë edhe përciptazi pa folur, që për edukatë, duhet edhe ta kenë lexuar. Autori i librit H. Isufi ka gjithë të drejtën e tij të shkruaj çfarë të dojë e ti bëjë analizat si të dojë. Është e drejta e tij që historinë ta shikojë nga këndvështrimi i tij dhe ti bëjë analizat po nga ky këndvështrim, por ne gjithashtu kemi të drejtën tonë, të mbajmë qëndrimin tonë që e mendojmë si më të arsyeshmin mbështetur jo thjesht mbi emocionet e çastit apo interesave në errësirë por mbi fakte dhe analiza të dala nëpërmjet debatesh. Nuk përjashtohet mundësia, që Kristo Pituli, të ketë pasur marrëdhënie shumë të mira brenda dhe jashtë Shqipërisë të viteve 1913 në zonën e Korçës dhe Çamërisë qoftë edhe për shkak të interesave ekonomike që e lidhnin. Por të thuash se familja Pituli rrëmbeu armët kundër
Turqisë për të luftuar për pavarësinë e Shqipërisë kjo është një marrëzi e papranueshme. KJO NUK ËSHTË ASPAK NJË E VËRTËTE HISTORIKE.

Ajo ishte një familje vllahe-kolonjare e krishterë dhe luftonte kundër Turqisë në emër të ortodoksisë pa përmendur këtu interesat ekonomike që do të përfitonte kjo familje nga shembja e Turqisë, siç ndodhi në realitet. Askush nuk disponon fakte dhe dokumente se ata kishin rrëmbyer armët vetëm për idealizëm përkundrazi realiteti i mëvonshëm tregon se ajo u bë shumë shpejt një familje e fuqishme ekonomike me lidhje të gjithanshme me politikën. Ajo si një familje e tillë me shumë peshë në zonën e Çamërisë e njihte mirë synimin e Greqisë për copëtimin e Shqipërisë. Greqia dhe Serbia në fillim shekullin e 20të e në vazhdim ishin shndërruar për Shqipërinë në dy vende shumë të rrezikshme për fatet e saj. Ne nuk kemi ende sot ndonjë fakt apo dëshmi se familja Pituli ishte për një shtet shqiptar të pavarur ku në të të përfshihej edhe Çamëria. As H. Isufi në librin e tij nuk na sjell ndonjë
dëshmi qoftë dhe ndonjë burim gojor që të provojë se familja Pituli ish pro pavarësisë së Shqipërisë. Përkundrazi, çdo gjë flet se ata kanë luftuar për fitoren e ortodoksisë në Ballkan e veçanërisht për rikrijimin e Greqisë Bizantine përfshirë në tezat e "Megaloidese" e që maturish është mbështetur prej tyre copëtimi përfundimtar i Shqipërisë.
Ngjarjet e viteve 1940-1941, vërtetojnë plotësisht tezën tonë: pas pushtimit të Shqipërisë në 1939 nga Italia ishte fare e lexueshme për këdo që shteti Grek i gjeneral "Metaksait", pavarësisht se ish shndërruar në një shtet fashist, do të ishte goditja e radhës. E informuar mjaft mirë nga "Inteligence Service" qeveria Greke ndërmori masa të menjëhershme për të përballuar agresorin. Ajo bëri 2 mobilizime të përgjithshme ushtarake, ku thirri gjithë popullsinë mashkull të aftë për të mbajtur armët. U thirrën edhe shqiptarët e Çamërisë por nuk i pajisën me asnjë lloj arme. Qeveria e "Metaksait" nuk kish besim te shqiptarët myslimanë. (Ky është një gabim i rëndë i qeverisë greke pohon historiani grek Jani Sharra) dhe shton se analizën e ti se ky gabim do tu kushtonte shumë si shqiptarëve ashtu edhe grekëve. Në fakt ky nuk ishte një gabim i bërë pa dashje por një strategji e përcaktuar qartë sepse të gjitha qeveritë greke pas vitit 1913, e konsideronin popullsinë myslimane Çame të huaj dhe armike e cila duhej dëbuar me çdo mjet nga territori Grek. Ajo (Greqia) punoi për vite të tëra jo për forcimin midis etnive dhe besimeve të ndryshme, por përkundrazi, për ti acaruar ato në maksimumin e mundshëm deri edhe një përplasjen e armatosur midis tyre në një kohë më të përshtatshme për të. Ushtarëve çamë myslimanë të mobilizuar nën armë, në vend armëve i inkuadruan në reparte xheniere dhe nisën të bënin nga punët më të rëndomta dhe sikur të mos mjaftonte kjo, shiheshin e trajtoheshin me neveri me apo pa arsye.
Janë të shumta dëshmitë që vërtetojnë keqtrajtimin që iu bëhej myslimanëve Çamë në ushtri. Por megjithatë edhe pse ky mosbesim nuk kishte baza por për të treguar se në rast agresioni ndaj Greqisë, shqiptarët myslimanë të Çamërisë gjoja do ti bashkoheshin agresorit. Mosbesimi arriti kulmin kur Qeveria fashiste e Metaksait në mobilizimin e përgjithshëm, përveç atyre (Çamëve) që ishin ushtarë, thirri nën armë edhe 2 000 djem të tjerë Çamë, Me "bekimin" e kishës greke, dhe veçanërisht të kryepeshkopit te Janinës Spiridon Vllahu dhe prefektit të Gumenicës Andonakia, u thirr një grup prej 13 vetë, njerëz me influencë të krishterë të krahinës së Çamërisë ku midis tyre ishte edhe Kristo Pituli dhe kryetar i këtij grupi u caktua gjakatari Jorgji Vasillakua që mbante edhe postin e sekretarit të prefekturës së Gumenicës. Ky komision internoi dhe arrestoi krerët e të gjithë fshatrave të Çamërisë
dhe e la popullatën çame të pa organizuar. Në këtë gjendje e gjeti popullatën çame sulmi italian i 28 Tetorit të 1940-s. Brenda 3-4 ditësh fronti italian mbërriti pranë Marglliçit. Në fshatin Grikohor, shumë pranë Gumenicës u vendos shtabi i batalionit shqiptar i udhëhequr nga Azis Çami, i cili përbëhej nga milicë të mobilizuar nga qeveria kuislinge shqiptare. Ky është edhe momenti kur nëpërmjet një gjyqi ushtarak të komandës italiane në zonën e Gumenicës dënohet me vdekje me pushkatim Kristo Pituli me akuzën se në fushën e Rrajit kish organizuar goditjen e pararojës italiane ku u vra edhe komandanti i kësaj pararoje. (kjo sipas historianit Jani Sharra). Kundërsulmi i grekëve filloi më 13 Nëntor rreth 20 ditë pas pushtimit italian. Tërheqja e italianëve dhe e batalionit milicë të Azis Çamit u bë i plotë. Me ta u larguan edhe disa burra çamë që e quanin veten fajtorë sepse bashkëpunuan me
italianët. Pjesa tjetër e popullatës gjë gjatë pushtimit qëndroi indiferente gjatë këtij konflikti luftarak, krejtësisht e pafajshme dhe e dëmtuar nga ky konflikt vazhduan me jetën dhe punën e tyre duke filluar riparimet nga dëmet e shkaktuara nga lufta.
Në vend që Qeveria greke të ndihmonte popullatën e dëmtuar nga konflikti siç do bënte çdo qeveri në pozicionin e saj, ndërmori një nga veprimet më gjakatare. Ajo urdhëroi ushtrinë dhe policinë dhe thirri në ndihmë të saj gjithë elementin negativë ortodoks dhe grumbulloi nëpër qendra të veçanta gjithë meshkujt myslimanë çamë nga mosha 12 vjeç e deri te pleqtë që ishin "me një këmbë në varr" dhe filloi dëbimin e tyre pjesë-pjesë drejt Prevezës dhe Patrës duke i imbarkuar dhe transportuar drejt ishujve të Hijo e Medilinë. Ishuj në të cilët ishin ndërtuar kampe për shfarosjen e myslimanëve Çamë. Distanca e largët rreth 1 500 km i shkaktoi popullatës shumë vuajtje dhe mundime dhe si rrjedhojë dhe shumë vdekje. Ata që mundën të mbijetonin kanë treguar me lemeri për tmerret e atyre muajve.
>
> I dashur lexues, ky është momenti ku "shkëlqen" patriotizmi i familjes Pituli të cilët zbatuan planin gjakatar, i pabesë dhe aspak burrëror kundër bashkëqytetarë ve te tyre myslimanë.
>
> Në fshatin Grikohor ndodheshin disa shtëpi-burgje ku mbaheshin ata që do të internoheshin nga fshatrat përreth si: Salicë, Sharat, Peshtan, Shulash, Varfanj si dhe nga Gumenica. Ndërkohë njëri nga vëllezërit Pituli, pikërisht Thomai, organizoi një bandë kriminale me nipër dhe afërm të tij dhe gjakësorë të tjerë dhe bënte terror në familjet e pambrojtura të të internuarve apo të burgosurve myslimane në zonën përreth, duke i kërcënuar dhe deklaruar haptazi se do të hakmerrej duke vrarë 300 djem çamë për kokën e vëllait të tij (të ekzekutuar nga italianët).
>
> Në prezencën e ushtrisë dhe policisë greke e cila ruante rreptësisht shtëpitë-burgje, Thoma Pituli me gjakësorët e tij, merrte gjatë natës djemtë burrat më të rinj dhe vetëm disa qindra metra larg i masakronte. Në mes të këtyre vrasjeve ai eliminoi gjithë kundërshtarët e familjes së tij me të cilët kishte konflikte pronësie. Meqenëse ata ishin në gjyq me Fetahejt, (një familje e madhe autoktone dhe me shumë prona) për "Maligonenë" ai eliminoi nga kjo familje 3 burra;
>
> Avdi Maze Fetahun, babanë e katër fëmijëve, pasi e nxori nga shtëpia-burg e dogji të gjallë me benzinë në mes të ditës në qendër të qytetit të Gumenicës.
>
> Ahmad Muho Fetahun 3- Jaho Idriz Fetahun.
>
> Shoi gjithë meshkujt e shtëpisë të Idriz Dule Xhemaliut (i cili bashkë me të vëllanë Bido Dulen ishin zotërues të një pjese te madhe të qytetit të Gumenicës. Edhe këta autoktonë në lagjen Gravë të Gumenicës) me të dy djemtë, Avdul Idriz Dule Xhemaliu 23 vjeç, dhe Shuaip Idriz Dule Xhemaliut 22 vjeç. Kjo ishte një nga vrasjet më makabër që Thomai ka bërë, sepse pasi i nxori nga shtëpia-burg në Grikohor i çoi paksa në Veri të Gumenicës, në vendin e quajtur "Vigëlzë" (atje ku sot është stadiumi i futbollit) dhe në prezencë të babait i masakroi të dy djemtë, detyroi të atin të hapte gropën dhe më pas masakruan edhe të atin. Kjo ndodhi pikërisht aty ky italianët ekzekutuan Kristo Pitulin.

Qamil Zenel Kasimin e Shyquri Abaz Bajramin nga Grikohori si dhe Hamit Tahushin nga Salica e Qazo Rexhep Himon i vrau në anë të detit në vendin e quajtur "Stamatël".

Beshir Rushit Xhaferri dhe Damush Husein Zërin djalin e motrës së Beshirit i vranë në faqen malore mbi Gravë (mbi Gumenicë) në vendin e quajtur "Grava e Drizave" (shpellë në kodrën mbi Gumenicë, pranë gërmadhave të kështjellës Veneciane) dhe akoma të gjallë i hodhën në atë brimë 25 metër të thellë, dhe shumë e shumë vrasje e masakra të tjera që bëri "Qirie" (zoti) Thomai me "bekimin" e kishës dhe autoriteteve greke që ishin prezentë ne çdo moment.

Ende dëgjohen klithmat e të pafajshmëve që thërrisnin buzë detit apo përrenjve ku nxirreshin për tu masakruar : "Çish u kemi bërë mre që na vrisni".

Këta djem të pafajshëm Çam të masakruar pa gjyqe nga krimineli Thoma Pituli i nxitur nga dëshira e verbër e hakmarrjes alla-nomade dhe jo-burrërore sot paraqiten si dëshmi e gjallë e veprës mizore të kësaj familjeje, e cila rehabilitohet nga institucioni apo lidershipi i cili ka marrë përsipër dënimin e këtyre krimeve dhe kriminelëve, që të mund të ngushëllojë sado pak shpirtrat e atyre që kanë vdekur duke parë këto tmerre me sy, dhe familjeve dhe të bashkatdhetarë ve të atyre që jetojnë edhe sot për 64 vjet si muhaxhirë e të përzënë përdhunisht nga vatani i tyre po nga këta kriminelë, e që i kanë të gjalla ato momente tmerri, pra krimet makabër që ideoi dhe zbatoi Thoma Pituli. Janë këto masakrat që frymëzuan edhe Napolon Zervën 3 vjet më vonë, si dhe Theodhori Viton, Kranjanë, Vasil Ballumin e shumë e shumë gjakatarë të tjerë që hynë mëngjesin e 27 Qershorit të '44s ku ç'nderuan gra e
vajza dhe masakruan gjithë sa gjetën në Paramithi dhe në për rrethina.

Të gjitha ato (pasi të mbijetuarit ishin vetëm femrat dhe fëmijët) që mundën të shpëtonin gjallë nga masakrat e Paramithisë u mbyllën për rreth 2 muaj në shtëpinë e kthyer në burg të Muhedinajve, pasi shpëtuan nga misioni ushtarak anglez tregojnë për krimet torturat dhe mizori të llahtarshme.
Janë këto akte mizore që pas disa ditësh ç'nderuan dhe masakruan këdo që gjetën nga popullata myslimane në qytetin e Pargës dhe pas rreth një muaj e gjysmë këto hordhi barbare me uniformë ushtarake të komanduara nga kolonelë e gjeneralë me "bekimin" e kishës, kaluan lumin Kalama dhe iu turrën fshatrave dhe qytetit të Filatit ku njëlloj si në Paramithi ç'nderuan gratë dhe vajzat dhe masakruan gjithë burrat.
Në Mars të 1945 kur popullata myslimane çame e cila kish kaluar e përzënë kufirin shtetëror grek iu përgjigj thirrjes së qeverisë provizore greke të dalë nga marrëveshja e Varkizës, për tu kthyer në Çamëri, por fatkeqësisht të njëjtët autorë të masakrave të mëparshme, masakrojnë dhe përdhunojnë sërish, popullatën e rikthyer. (shih Jani Sharra, Ibrahim Hoxha, Niko Zhonga)

Na u desh të hynim në histori për të parë, kuptuar dhe treguar se kush ka qenë familja e Pitulejve në vitet 1940-1944, se cilët janë katër luftëtarët e krekosur botuar në gazetën "Çamëria" poshtë shkrimit të pseudo-historianit H. Isufit "Aleanca. Trimëria Shqiptare përballë dinakërisë greke". Titulli i shkrimit është shumë domethënës sepse historikisht ne përballë dinakërisë greke kemi përdorur muskujt.

Çdo të thotë kjo fotografi pa nëntekst? Çfarë fsheh ajo në vetvete? A mund ti shpjegojë çamëve redaksia e gazetës dhe lidershipi i shoqatës Çamëria se ç'qëllim pati kur vendosi në organin e saj këtë foto? A e njeh kjo udhëheqje historinë e popullatës që përfaqëson? A i njeh shkaqet dhe autorët e krimeve dhe tragjedisë që pësoi kjo popullatë? A e din udhëheqja që po kjo familje (për meritat e saj që pati në favor të kauzës greke) sot janë poli më i fuqishëm ekonomiko-politik në Çamëri dhe janë një nga pengesat e mëdha të zgjidhjes së çështjes sonë? Mos vallë udhëheqja ka interesa të përbashkëta me këtë familje? A mund të ndodhi ndryshe? Apo mos vallë duhet të presim në të ardhmen të shohim të botuara në gazetën Çame edhe kriminelë të tjerë "të nderuar" dhe ndoshta mes tyre dhe kryebanditin Napolon Zerva?! Botimi i kësaj fotografie është një lajthitje apo një strategji e menduar
mirë për rehabilitimin e këtyre kriminelëve që me mbështetjen e qeverisë greke na krijuan kaq shumë dhimbje e na kthyen në refugjatë? Kush do duhet ti përgjigjet Çamëve për gjithë këto "bëma"?

Ne kërkojmë që ky studim të botohet në gazetën "Çamëria" ku familjeve të masakruara, popullit Çam, dhe gjithë kombit shqiptar kudo që ndodhet, ti kërkohet falje me përulje në mënyrë publike ku të dalin autorët dhe përgjegjësitë për të vënë në vend dinjitetin dhe nderin tonë dhe mbi të gjitha atë kombëtar.

e enjte, 18 shtator 2008

PERPARA ME KRYQIN NE NJE DORE DHE NE TJETREN THIKEN


“Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën”

Shkruan : Abedin Rakipi


Hristo Meksi, në shkrimin e vet mbi kryengritjen “greke” dhe luftëtarët që morën pjesë në të, shkruante: “...në atë kryengritje lëftuan vetëm shqiptarët: nga njera anë të krishterët, nga ana tjetër muhamedanët...Fituan shqiptarët e krishterë”. Po –në të vërtetë- “fituan grekërit, duke derdhur gjakun shqiptarët e krishterë e muhamedanë...Megjithëqë punën ua bënë të parët, grekërit bënë Greqinë dhe e quajtën «Ellas»(Elinismos) me mbret të quajtur “Mbret i Elinëve” e le të kishin brenda atyre kufive 800.000 shqiptarë dhe le ta kishin fituar luftën shqiptarët. Ua bënj detyrë këndonjëset që këto gjëra t’i mejtojnë pakë e t’i zgjidhin mirë në mendje e në zemër të tyre”.(1)

Ndersa Kapiteni Odise Andreuçua pasi u rrit dhe u edukua ushtarakisht nga Ali Pashe Tepelena me djallezine dhe tradhetine me te madhe kaurre siç e kane ne gjak e braktisi ate ne momentet kritike te Aliut.
Mbiemri i vërtetë i tij ishte Verrúshi. Lindi në Prévezë; pra ishte çam e jo arvanit. I ati i tij ishte bërë vëllam me Ali p. Tepelenën. I edukuar dhe i stërvitur që djalë i ri në shkollën ushtarake alipashiane, Odiseu shpejt u bë një nga kapedanët kryesorë të tij.
Pas rrethimit të A.p.T. në Janinë, me qëllim që të lehtësonte goditjet osmane kundër tij, kaloi në rreshtat e kryengritësve që luftonin kundër hënës për fitoren e kryqit. Shkëlqeu në disa luftime tejet të rrepta., si në përleshjen e famshme të Mesollonjës(gusht 1822). Falë cilësive dhe aftësive të tij, arriti të ngjitej në krye të kryengritësve beotianë e thesalianë.(2)

Në të përkohshmen “Pàrnasos” të shkurtit 1916 shkruhej: “Më të shumët e ushtarëve tanë ndërmjet tyre flasin shqip me një mënyrë që e bëjnë dëgjuesin të kujtojë se gjëndet në ushtrinë e mbretit të Shqipërisë, princ Vidit e jo në ushtrinë e mbretit të Greqisë, Kostandinit...Ky është një zakon i keq...që duhet ç’rrënjosur me tërë masat e rrepta të duhura”.(3)

Pra siç deshmon edhe ky dokument pjesa derrmuese e ushtrise greke ishte e perbere nga arvanite, dhe suliote te krishtere ish-shqiptare te kthyer ne greke tashme. Ishin gjithashtu ushtaret e kesaj ushtrie qe ne ne vitet 1913-1914 pushtuan edhe pjesen jugore te shtetit shqiptar duke kryer krimet dhe masakrat me monstruoze, ndaj banoreve muslimane jugshqiptare. Gjithashtu ishte kjo ushtri qe ne çamerine muslimane kreu vrasjet, torturat, perdhunimet, internimet nga çameve muslimane. Çdo lexuesi te ketyre deshmive natyrisht i lind pyetja:
Pse keta ushtare nese ishin vertete shqiptare ne gjak e ne zemer siç paraqiten nga disa historiane bashkekohore te pasdemokracise si Arben Llalla e Hajredin Isufi, kryen qindra krime nga me monstruozet ndaj bashkekombasve te tyre muslimane ne Çameri dhe Shqiperine e Jugut?
Pergjigjen e gjejme ne moton e gjeneralit Theodhori Griva me prejardhje shqiptare por qe u be me grek se greket duke masakruar çamet muslimane.

Bua-Griva Theodhoraq lindi ne 1797 ne Preveze dhe ishte me prejardhje shqiptare nga familja e Gjin Bue Shpates qe me pas morri emrin Griva. Ne 1854 se bashku me arvanitin tjeter Karaiskaqi u vu ne krye te nje armate greko-arvanite dhe me thirrjen : “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën” u versul neper Çamerine Lindore dhe e perzhiti ate deri ne rrjedhen e Kalamait. Fshatra çame muslimane si Forteza, Koriqani, Luzeci, etj thuajse u zhduken fare. U thye nga luftetaret çamer e leber te drejtuar nga Mahmut Bej Vlora dhe i ndoq deri pertej Meçoves. Tmerret dhe llahtaret qe ai kreu mbi bashkekombasit e tij muslimane i pershkroi ne hollesi Perevoi. Si shperblim i gjakderdhjeve dhe i gjemave te bera prej tij kunder ish-bashkekombasve te tij muslimane qeveria Greke me 1862 i dha graden mareshal i ushtrise greke. (Pyrsos fq. 14)(4)
Pra motoja e qarte e Grives ishte “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën”, qe ne vetvete nenkupton nje lufte te paster te kryqit kunder islamit. Por per ta pasuruar dhe thelluar akoma me shume qartesine e kesaj ideje po ju sjell edhe thirrjen qe Sulioti Marko Boçari i bente Pargariteve shqiptare me date 28.06.1821 tekstualisht:
“Pargarite! Gjarpri u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjte me kryq valevitet kudo mbi anedetin e Epirit.” (5)
Pra siç tregohet qarte edhe nga kjo deshmi te gjithe ata qe sot na serviren nga historiani Suliot Arben Llalla si heronjte shqiptare te Revolucionit Grek kane luftuar qartesisht per kryqin dhe Greqine kunder Islamit, dhe shqiptareve muslimane. Ky revolucion je vetem ishte anti-musliman por ishte edhe automatikisht anti-shqiptar, perpara se te ishte anti-osman.
Por le te vazhdojme me tej me provat historike.
Ne vitin 1914 siç e permend edhe historiani Basil Kondis ne librin e tij “Greece and Albania 1908-1914” arvaniti Pavel Kondurioti, kryeadmirali i flotes greke bombardoi gjithe bregdetin e Çamerise dhe te Shqiperise Jugore. Justifikimi zyrtar i qeverise greke per kete gjest ishte asgjesimi perfundimtar i mbetjeve te ushtrise Osmane ne Shqiperi. U deshen telegramet e shumta te qeverise se Vlores drejtuar Kombeve te Bashkuara per ta ndaluar kete bombardim. Por ajo qe eshte me kulminantja eshte fakti se pjesa derrmuese e detareve te tij flisnin shqip me dialekt arvanitçe. Keto trupa te shumta arvanito-greke morren pjese ne luften qe ushtria greke zhvilloi kunder çameve dhe turqve ne rrethimin e Janines dhe Bezhanit. Ndersa ne nje ane muslimanet me mish e me shpirt mundoheshin ta mbanin Çamerine dhe Janinen brenda kontrollit shqiptar keta kombmohues luftonin per te krijuar Megali-idene.
Por le te vazhdojme me tej. Nje tjeter fakt historik i pamohueshem i pohuar edhe nga vete Mithat Frasheri eshte ai i Kolonel Dhimiter Boçarit, sternip i Marko Boçarit. Dhimitraq Boçari ishte kolonel i armates kryqtare-athino-fanarite dhe ne vitin 1923 perfaqesues i Qeverise Greke ne Komisionin Nderkombetar te Kufirit Shqiptaro-Grek, armik i tejet i hidhur i shqiptareve. Ai organizoi vrasjen e Gjeneralit Italian Telinit sepse ky i fundit i dha disa fshatra kufitare Shqiperise. (6) Ndersa Boçaritet e tjere Sotir Boçari dhe Jorgaq Boçari ishin dy nga drejtuesit e andarteve qe kryen tmerret masive ne Paramithi ne vitin 1944.(9)
Te gjithe arvanitet dhe Suliotet e Revolucinot Grek dhe me pas benin pjese ne organizaten e fshehte FILIQI ETERIA organizate fanatike ortodokse dy nga tre themeluesit e saj ishin me prejardhje shqiptare ortodokse. Ata ishin Nikolle Skufa dhe Thanas Çakalli; i treti ishte Panajot Anagnostopulli. Finiqi Eteria ne programin e saj parashikonte: “ Bashkim te armatosur te te gjithe te krishtereve te Perandorise Osmane per fitoren e kryqit mbi gjysmehenen.”(7)

Ne Finiqi Eteria benin pjese Marko Boçari, Theodhor Kollokotroni, Aleksander Ipsilanti, Petro Mavromihali, Kiço Xhavella, dhe shume arvanite dhe suliote te tjeter siç ishin edhe Zervatet e Sulit. Te gjithe luftuan per nje mbreteri te madhe Ortodokse te pavarur, dhe duke qene se kete gje ja mundesoi vetem Greqia ata u bene greke duke luftuar kunder shqiptareve qe ne shumicen derrmuese mbeten muslimane dhe shqiptare.
Krimet dhe aktet antishqiptare te Sulioteve dhe Arvaniteve i gjejme edhe ne shembullin e Hristo Hristovasilit.
Hristo Hristovasili lindi ne Janine, bir i nje familjeje te njohur Suliote. Vjershetar e novelist, i dores se pare, deputet i Janines. Sekretar i Shoqerise grekperhapese “Eliniqi Eteria”, nepermjet te ciles tok me Kazazin(Kryetarin) çeshtjes shqiptare i qiten mjaft pengesa dhe i shkaktuan deme te ndieshme etj. Shtypi shqiptar i qindvjeçarit te 20 e ka pas goditur shpesh si kundershtar dinak, kaperdredhes, njeri me shume fytyra... Madje me 1914 beri pjese edhe si Minister i se ashtuquajtures Qeveri Vorioepiriote me qender ne Gjirokaster. Vdiq ne Janine pas nje jete te gjate ne sherbim te Greqise dhe natyrisht ne dem te Shqiperise, edhe pse ishte me kombesi shqiptare, dhe Suliot me origjine, ai si shume suliote te tjere luftuan per Greqine ne dem te Shqiperise, gje kjo qe te bind qart se Suliotet edhe pse ishin shqipfoles ishin Greke ne zemer, dhe antishqiptar. (8)

Faktet historike jane aq te shumta saqe po ti sjell te gjitha ne kete shkrim do te behej shume i gjate dhe merzites per lexuesit, ndaj po ndalem edhe ne nje pike te fundit kulminante per sa i perket ketij shkrimi. Eshte ai i Suliotit Napolon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore realizoi zbrazjen dhe masakren e madhe te Çamerise. Ai ishte me prejardhje nga Zerva, fshat ne luginen e lumit Lelove, fqinje me Bulmetin, Daren dhe Qerasoven ne Sulin Juglindor. Paraardhesit e tij i gjejme ne ligen suliote qe u luftua nga çamet dhe Ali Pashe Tepelena, qe me pas u shperngul prej Sulit. Ata ishin Tushe Zerva, Diamant Zerva, Dhimo Zerva etj per te cilet flitet gjate edhe ne librin “Histoire de la regeneration de la Grèce.” Ne largimin e Sulioteve nga Suli pas marreveshjes se tyre me Veli Pashen u largua edhe familja Zerva nen drejtimin e Dhimo Zerves ne vitin 1803. Me sa duket nje pjese e tyre u vendosen ne qytetin e Nartes, ku lindi edhe Napolon Zerva. Ai i nxjerr kryet ne 1926 ku shfaqet si oficer besnik dhe mik i ngushte i Gjeneralit Arvanit Theodor Pangallos(10). Ai pasi kreu masakren dhe zbrazjen e Çamerise nga çamet muslimane ne nje nga mbjedhjet qe zhvilloi ne athine me vartesit e tij deklaroi plot mburrje dhe krenari: “Kombi grek e ka per detyre te me ngreje mua nje statuje prej ari, sepse ate qe ai nuk kishte mundur ta bente dot per qindra vjet rresht: zhdukjen e shqiptareve muslimane çame, une e bera brenda 6-7 muajve.”
Ndersa ne Paris ne ne vitin 1950 ai deklaronte: “Tani edhe nese vdes ndjehem i qete, sepse detyren qe mu besua per spastrimin e Epirit nga myslimanet e Çamerise, e permbusha.”(11)
Nje nga vartesit kryesore te Napolonit ishte Jan Dan Popoviti, gjithashtu ortodoks nga fshati shqipfoles i Popoves ne veri ne maleve te Sulit dhe ne juglindje te qytetit te Paramithise. Statujen qe kerkoi Napolon Zerva qeveria greke ja ngriti ne Gumenice. Ajo statuje edhe sot e kesaj dite qendron dhe tregon Napolon Zerven me nje dore drejtuar nga Shqiperia qe simbolizon perpjekjen e tij per ta kapur sa me shume çame. Kjo statuje qendron krenare ne Gumenice kurse çamet duke harruar historine, gjakun, atdheun, dhe fene e tyre sot jane ne nje pasivitet dhe mosperfillje te thelle qe shume shpejt do ti kushtoje atyre moskthimin me kurre ne Çameri.

(1) Hristo Meksi Kryengritja greke dhe luftetaret qe morren pjese.
(2) Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia Jugshqiptare fq. 221
(3) (“Ora” nr. 5, dt. 1.1.1929, fq. 4-5).
(4) Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia Jugshqiptare fq. 298
(5) François Pouqueville Histoire de la regeneration de la Grèce 1740-1824 vol. 3 fq. 131-134.
(6) Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia Jugshqiptare fq. 390
(7) Ibid fq. 731
(8) Ibid fq. 851 dhe Perpjekja Shqiptare 1914
(9) Viset kombetare Shqiptare ne shtetin Grek fq. 362
(10) Viset kombetare Shqiptare ne shtetin Grek fq 416
(11) Fletorja « Kosova » nr. 14(68) Tirane, gusht 1944, fq. 3

ALEANCA SHQIPTARO-TURKE NE MBROJTJEN E BEZHANIT


ALEANCA SHQIPTARO-TURKE NE MBROJTJEN E BEZHANIT

IBRAHIM D. HOXHA
ABEDIN RAKIPI

BEZHÁN,~I(i poshtëm dhe i sipërm). 1. Fshatra 13-14 km. në jug të Janinës. Në lartësitë rreth këtyre dy fshatrave që para 1912-s ishin ngritur fortifikata të pajisura me armë të rënda. Rëndësia dhe fuqia e nyjës së Bezhanit pasqyrohet edhe në këto vargje: “O Bezhan përmbi Janinë,/ jeshe istikam i mirë,/ treqind topa një të shtirë,/ bien gjuletë me zinxhirë...”(Kënga e plotë gjëndet në librin “Bilbilë e Thëllëza Çame”); drejtohej nga kolonel Veip bej Janina, një nga ushtarakët më në zë të shkallës së vet. Në nyjën e Bezhanit ishte koka dhe boshti i truparmatës III osmane(Içinxhi kollordù); ajo përbëhej nga dy njësi ushtarakësh: njëra prej ushtarësh shqiptarë(në shumicë) dhe turq të shërbimit të detyruar; tjetra prej rezervistësh shqiptarë të të gjitha klasave. Truparmata në fjalë komandohej nga valiu Esad pasha Janina, një nga gjeneral-nënkolonelët shtabmadhorë më trima dhe më të zotë të ushtrisë osmane. Fortesa e ngritur në Bezhan përbënte jo vetëm nyjën kryesore të mbrojtjes së Janinës, por edhe pritën kryesore të tërë viseve të tjera të Jugshqipërisë; prandaj ushtarët shqiptarë dhe turq qëndruan atje me vetëmohim shembullor. Prej 18 tetorit 1912 e deri më 6 mars 1913 truparmata në fjalë bëri një qëndresë shembullore kundër njësive ushtarake mësyese greke në fillim 3 herë -e në vazhdim 4-5 herë- më të shumta. Gjatë 10-ditshit III të tetorit dhe gati tërë nëntorin përleshjet vazhduan nëpër malet në V-P të Nartës dhe më tepër në vendin e fortifikuar “Pesë Puse”. Vargjet e Tol Arapit -pjesëmarrës në to- janë pasqyrë e gjallë e atyre luftimeve dhe e trimërisë së rrallë të bashkëmbrojtësve të vet shqiptarë. “Që nga majat e Hanoit(Ananói, mal në V-P të Nartës –I.D.H.)/ dhe nga Shklìvani(fshat – I.D.H.) i shkretë,/ tërë brinjat dhe përrenjtë,/ seç u mbushën plot me grekë./ Bënin sulje përmbi tanët/ me fuqira të mëdha,/ flak’ u dhes më gjithë anët/ në Hanua e Pistà(fshat –I.D.H.)...M’anë tjetër të Hanóit,/ në tërë majën e malit/ dhe në grykë të përroit,/ dëgjohej pushk’ e shqiptarit./ Ish tabor’ i Ajdonatit/ edhe ai i Delvinës;/ një tabor i ndihte tjetrit,/të mbajn’ kufin’ e Janinës...Pas tri ore të luftuar,/ grekërit e lanë vëndin,/ shqipëtarët të gëzuar,/ u ngjitën e zunë shkëmbin...Dhe kështu, mu në mesditë/ grekërit zun’ e po iknin,/ ushtëria jon’ i ndiqte,/ plumbat përmbi ta i hidhnin”. Ai thotë se në mbështetje të tyre qëndronte tabori i Përmetit dhe se, sado që të uritur, ata qëndruan atje 15 ditë “pa luajtur nga istikami”. Por ushtarëve grekë “u erdhi ndihmë e madhe,/ dyfek më i madh u hap,/ me atë ushtrin’ shqiptare...Kështu ushtria jonë,/ atje më nuk u mbajt dot,/ e la Pistën dhe Hanoin/ dhe zbriti poshtë në gropë...Pesë Puse i thonë,/ është vaditur me gjak,/ çdo herë me gjak shqiptari dhe turku/ është njomur ai vend;/ si i fundit dhe i pari,/ kalan’ e kishin për shënjt...Grekërit me top xhebelë(topa malorë 75/13 –I.D.H)/ qëllonin nga maj’ e malit,/ shqipëtarët me manzerrë,/ i krrenin prej istikamit”. Duke bërë fjalë për bashkëluftëtarët e vet dhe ngjarjet në Pesë Puse, Tol Arapi thotë: “Janë taborë të mirë,/ janë trima me famë,/ kur luftuan në Pesë Puse,/ të gjall’ e zunë Junanë”. Në veprën e vet Tol Arapi bën të njohur një për një si vendluftimet kryesore, ashtu edhe njësitë që derdhën gjak dhe i mbrojtën. “Jemi poshtë nga Çamëria,/ nga të Marrgëllëç-taborì... Më tha: kemi luftuar/ në Këmshadhezë të shkretë,/ me grekër jemi coptuar,/ na u vranë nja shtat’a tetë...”. Meqë fuqia mbrojtëse vinte gjithnjë në tretje, kurse fuqia mësyese në përtëritje e shtesë, truparmata u tërhoq në brezin mbrojtës të Bezhanit. “Greku erdh në Kondovrahj,/. Tej përtej Drinskua(fshat e lumë –I.D.H.) u ndez,/ si nga topi, nga dyfeku,/ u bë shumë luft’ e rreptë./ Më në fund u thye greku,/ tër’ ata përrenjt’ e shkretë/ seç u mbushën plot me kërma,/ shum’ u vran’ me të vërtetë./ Grekërit i zuri nëma,/ pas tri ditësh të luftuar,/ grekët ikën edhe shkuan,/ të thyer e të dërrmuar,/ në Pesë Puse qëndruan”. Gjithnjë në pakësim e shuarje, truparmata nuk kishte sesi të ishte më në gjëndje të zmbrapste më gjatë njësitë mësyese disa herë më të shuma. Në rrethana të tilla njësitë ushtarake mësyese nyjës së Bezhanit iu veshën nga lindja, jugu dhe perëndimi, duke i prerë kështu rifurnizimin nga ato tri anë. Çelur mbeti vetëm krahu verior; koloneli shtabmadhor, Halil bej Kolonja, ishte vendosur në Konicë me një pjesë të armatës osmane të perëndimit(garp ordu), të komanduar nga gjeneral Hasan-Riza Pashai prej Prishtine. Nëpërmjet atij shtegu mbaheshin lidhjet me qeverinë e Vlorës dhe merreshin kur e kur disa thasë me misër, mbledhur me shumë vështirësi në rrethet e Beratit dhe të Vlorës. Ushtarëve në vend të bukës u jepej nga një grusht miell misri. Në kushte kaq të rënda, me kalimin e ditëve, javëve dhe muajve -madje edhe të orëve- gjendja po bëhej gjithnjë e më e mjerueshme. Truparmata e mbetur pa kurrfarë ripajisjeje dhe rishtimi vazhdonte të tretej dhe të zvogëlohej dita-ditës; mungesa e municioneve të armëve të rënda e të lehta po ndihej përherë e më shumë. Fuqia mbrojtëse u varfërua aq shumë, saqë -sidomos për mungesë predhash- çdo top shtinte vetëm 2-3 herë në ditë. Po kaq e varfëruar paraqitej edhe gjendja e armëve të lehta. Në dijeni të plotë të gjendjes së vajtueshme të mbrojtësve të Janinës, princi trashëgimtar dhe komandant i njësive ushtarake kr. a-f. pranë Janinës, Kostandini, duke mbajtur parasysh edhe se Esad pasha Janina me të ishte bashkëmbarues i akademisë ushtarake gjermane në Berlin, e ftoi disa herë që të ndërpriste vazhdimin e qëndresës. Mirëpo Esad pasha Janina i përgjigjej prerazi: “Jo, do luftojmë!”. Ndërkaq shtabmadhoria kr. a-f. duke u mbështetur në çka përbënte Janina për Jugun shqiptar, duke përfituar edhe nga vendi krejt i lirë për të, përballë dy njësive osmane në tretje e shfuqizim të vazhdueshëm përqëndroi 6 njësi ushtarake, të rifuqizuara pa ndërprerje me gjithçka të nevojshme. Në rrethana të tilla njësitë ushtarake mësyese kr. a-f. në agimin e 6 marsit 1913 mundën të çanin një shteg në anën perëndimore të brezit të luftimeve dhe u dyndën brenda nyjës mbrojtëse të Bezhanit U pa se vazhdimi i mëtejshëm i mbrojtjes do të ishte marrëzi, gjakderdhje e kotë. Esad pasha Janina me miratimin edhe të shumicës së parësisë më të lartë jugshqiptare -e cila gjatë 6 muajve që vazhdoi lufta qëndroi përherë në Janinë për mbrojtjen e “Kryeqytetit të Shqipërisë”- pranoi ndërprerjen e luftimeve. Hidhërimin dhe tronditjen që shkaktoi shkatërrimi i nyjës mbrojtëse rreth Bezhanit, ndër atdhetarët e shumtë, i ka pasqyruar edhe njëri prej tyre në vargjet e veta, botuar në fletoren “Zgjimi”, Korçë, dt. 15.1.1914:“Ra Bezhani, ra Bezhani!/ Qaj, moj Shqipëri e mjerë./ Ç’është kjo mynxyrë e madhe,/ që të gjeti këtë herë!?/...”. Mposhtjen e nyjës mbrojtëse të Bezhanit dhe rënien e Janinës e vajtoi hidhshëm edhe Porta e Lartë, gjë që dëshmohet edhe nga këta vargje: “Ç’ka që qan dovleti inë?/ Qan për içinxhi ordhinë./ U batërdis në Janinë,/ jo pakë, po njëzet milë/ burra e trima të mirë,/ dhanë xhan, humnë zoinë,/ djalëri e levendinë,/ me dhëm’ e brrijën harbinë,/ me gjoks e prisjën sfungjinë”.
Për mbrojten e dy qarqeve të Çamërisë dhe atë të Janinës vetëm gjatë 6 muajve të Luftës Ballkanike dhanë jetën gati gjysma e luftëtarëve të taburëve të Filatit(ku asokohe përmblidhej edhe Konispoli me fshatrat pranë tij), Margëllëçit e Paramithisë, pa folur pastaj për qindra luftëtarë vetëdashës para e pas ushtarakë. Ndër të rënët në Bezhan ishin edhe: Ali Beqir Kùrballi, Haxhi Ali Ademi, Ilmaz Isa Shàna, Sadik Husejn Sallata dhe Subhi Hamit Gjuzeli –të 5 nga Margëllëçi- Hasan Ali Hania dhe Refat Mehmet Buza nga Luarati si edhe Mamo Harun Haxhiu nga Karbunari. Emrat e shumë të vrarëve gjatë luftimeve në Bezhan, Pesë Puse, Anua etj., i kam paraqitur në librin “Çamëria dhe Janina në vitet 1912-1922”, fq.: 94: 1-15, fq. 110: 1-4, fq. 162: 1-6, fq. 167: 1-2 dhe fq. 168: 1-2. Veç të rënëve të përmendur në librin në fjalë, kam mundur të gjej edhe emra luftëtarësh të tjerë të rënë; në Bezhan: Abedin Osmani nga Salica, Malko Meti nga Pjadhuli, Muharrem Lami nga Kurtesi, Nelo Himo Kuçuku nga Karbunari, Osman Taipi nga Mazrrekët, Sheme Rushani nga Konispoli e Xhemali Mustafa Xhemo Zeqiri nga Karbunari. Nga sa kam vënë në dukje, kuptohet se humbjet shqiptare në Bezhan kanë qënë rrënqethëse; por edhe më të lemeritshme dhe më të përvashjme kanë qënë ato të grekërve, gjë që pohohet nga vargjet e vet atyre: “Sta Pesta, qe sto Bezhani,/ tetja krio pu tha kani?!”(Në Pestë dhe në Bezhan,/ ku tjetër bën i ftohtë i tillë?!). Luftëtarë të tjerë ranë edhe në 5-Puse: Islam Bahri Nuhu nga Dolani, Met Mustafa Kasim Koceni nga Picari, Nuredin Budo Brahimi nga Grikëhori, Serjan Sako Omeri nga Gardhiqi e Zejnel Qemal Haxhiu nga Karbunari. Rënë në Shklìvan: Jakup Nexhipi nga Varfani. Rënë në Këmshadhë: Malo Ganiu nga Salica e Sherif Malkua nga Dhrimica. Rënë në Anua: Zan Abedini nga Vreshtazi. Rënë në 5-Lëmenjtë(Sharkovicë): Çafa Sulejman Feçi nga Filati. Rënë në Shkallë të Qeramicës: Meçe Karroqi nga Filati e Halil Bùxhua nga Janjari. Të rënët në fjalë kanë qënë shumë më tepër dhe së toku me ata të krahinave të tjera –sidomos lebër e deri edhe prej Mirdite- kanë qënë disa mijëra, po më mungojnë listat emërore të kohës. Të shumtë –ndoshta edhe më të shumtë - kanë qënë të plagosurit; plagosur në Shkallë të Paramithisë dhe në malin Kurrìlë: Abdul Musa Sharrëllaqi, Hajredin Hunda(Sinjati), Hasan Satedin Husejni, Maksut Beqir Maksuti e Malko Met Meri(Mergjushi), të 5 nga Paramithia.
Bezhani kishte qënë nyja kryesore që kishte penguar rënien e Janinës. Tani që ajo nyjë u asgjësua, nuk mbetej më kurrfarë mundësie për të shpëtuar jo vetëm Janinën nga pushtimi prej njësive ushtarake mësyese greke, por u hap për to edhe udha për pushtimin e trojeve të tjera shqiptare edhe shumë më në veri të saj, siç edhe ndodhi. Rënia e Janinës për Shqipërinë ngjasonte me gjëmën që kishte pësuar Perandoria Latine e Lindjes, kur osmanët e drejtuar nga sulltan Mehmeti II pushtuan(1453) Kostandinopojën. Me të mposhtur nyjën e Bezhanit, njësitë ushtarake mësyese kr.a-f. zunë Janinën, vunë në përdorim thikën e plumbin dhe vazhduan vërshimin drejt veriut; arritën deri në afërsi të Vlorës, Beratit dhe Elbasanit. Princi trashëgimtar, Kostandini, duke shkelur marrëveshjen e saponënshkruar me gjeneral Esat p. Janinën mbi kushtet e dorëzimit, me paturpësinë dhe pamëshirshmërinë prej greku, tërë të dorëzuarit –përfshi këtu edhe tërë të sëmurët dhe të plagosurit- i dërgoi në Epahtó. Me urdhër të tij i mbyllën në kalanë e atjeshme dhe u lanë pa kurrfarë mjekimi a ndihme mjekësore. Qindra –e ndoshta mijëra- prej tyre vdiqën të uritur, prej morrit dhe sëmundjeve të ndryshme. Të vdekurit ishin aq të shumë, sa që kufomat e tyre i hidhnin në gropa të përbashkëta. Kjo përbindshmëri i kishte pasë kënaqur aq shumë grekërit e atjeshëm, saqë mbresat e veta ua kishin lënë trashëgim edhe pjellave të tyre. Kjo babëzi u duk sidomos kur nëpër Epahto kaloheshin kollonat me çamër gjoja “të kapur në luftë”, që në të vërtetë ishin “kapur” në shtëpitë e veta. Sapo atje arrinin kollonat me çamë që gjakatarët horofillakë po i zvarrisnin gjysëm të vdekur për në çarqet e ngritur posaçërisht në ujdhezat egjeike për shfarosjen e tyre, grekë e greke histerike mbushnin anët e udhës dhe, duke i goditur me gjithfarë fëlliqësirash, ulërinin: “Ejani, se vëndin ua kemi ruajtur sipër në kala, pranë vëllezërve tuaj!”. (Për më gjërë shih: Ibrahim D. Hoxha, “Çamëria dhe Janina në vitet l912-1922”, Tiranë, 1996, fq. 36-49 etj.).

e martë, 16 shtator 2008

ALI PASHE TEPELENA

IBRAHIM D. HOXHA HISTORIAN FOLKLORIST

ALI PASHE TEPELENA

(Shkeputur nga Enciklopedia Jugshqiptare)



ALI pasha TEPELENA(1744-1822). Atdhedashës shtetformues. Lindi në fshatin Veliqot të Tepelenës. I biri i Veli Husejn Nazifit me prejardhje turke. Në Hajat Ansiklopedisi, Stamboll, 1932, fq. 124-125(përkthyer nga dr. Vasfi Samim Visoka) thuhet se ishte burrë i pashëm e madhështor; i pëlqente muzika dhe zërat e bukur. Nga një bej i zakonshëm, u ngjit në pasha me tri tuga(bishtra), në shkallën vezir dhe detyrën bejlerbej(komisar i përgjithshëm) i Rumelisë(pjesës Ballkanike të sulltanatit osman). Më 1788 u bë sundimtar i vilajetit me kryeqendër Janinën, “Kapital of Albania”; vilajet që pëmblidhte brenda tij gati tërë jugun shqiptar. Lordi anglez, Xhorxh Gordon Bajroni, në letrën me dt. 12.XI.1809 dërguar nga Préveza së ëmës në Londër, për të i shkruante edhe: “Ali Pashai është njëri nga më të fuqishmit burra të Sulltanatit Osman...Ai ka qënë një luftëtar i madh. Është edhe shumë trim dhe një gjeneral aq i zoti, sa që e quajnë «Buonaparti Musliman» . Është person me rëndësi kaq të madhe, sa që të dyja palët(anglezë e francezë –I.D.H.) e marrin me të mirë dhe duan ta bëjnë për vete, pasi shqiptarët janë kombi më i pashtruar nën sundimin e sulltanit dhe se Aliu formalisht është i varur nga P.L.”. Dr. H. Holland, “Travels in the Jonian Isles, Albania, Thesaly, Macedonia etc. during the jears 1812-1813”, London, 1815, e quan: “Veziri i Shqipërisë”. Dëshmitari anglez, dr. Smart Huges, “Travels in Sicily, Greece and Albania” II, London,. 1820, fq. 84 dhe 233-234). shkruan:"Nuk ka shkallën e një mbreti, po nga fuqia është më i madh se një mbret...Sundimi i Ali Pashait në përgjithësi është dobiprurës për Shqipërinë, në krahasim me gjëndjen në të cilën ndodhej para qeverisjes së tij. Ai është vetë lumturia, po të krahasohet me qeverimin e Moresë dhe shumicën e vendeve të tjera të Turqisë. Shqipëria është më e lumtur dhe e lulëzuar nën sundimin e tij të vetëm dhe të rreptë, se sa e ndarë ndërmjet krerëve të ndryshëm dhe e shqetësuar nga luftimet e tyre të pandërprera... ”. D. Urquhart, “The Spirit...”, I, fq. 152 shkruan: “Sundimi i Ali pasha Tepelenës fuqizoi më tej karakterin luftarak të shqiptarëve”. Koloneli shtabmadhor dhe përfaqësues i qeverisë angleze në Oborrin e A. p. T., Uilliam Martin Liku(W.M.Leake), në librin e vet “Travels....” IV, fq. 224, shkruante edhe: “Është provë e një largpamësie dhe këmbënguljeje në synimet e veta, për të cilat pak burra shteti dhe mbretër ia kanë kaluar atij”. E. Spenser, “Travels...” II, fq. 182 shkruante: “Zotëronte tërë energjitë dhe guximin e racës së tij, një shqiptar i vërtetë, i cili po të kishte arritur të flakte zgjedhën e osmanit, vendi në fund të fundit do të përparonte nën sundimin e tij”. Në Megali Eliniqi Enqiklopedhia, Athinë, 1927, fq. 743, thuhet: “Sundimi i Portës dhe i Sulltanit në vilajetin e tij ishte një lojë nderimi vetëm sa për sy e faqe. Në thelb Aliu komandonte vetëveten, si të ishte vetë shteti”. Uiliam Pllomeri(William Plomer) në librin e vet: ”Ali Pasha: The Dhiamond of Jannina(ALI PASHAI: Diamanti i Janinës) botuar në SHBA më 1970, thotë se A. p. T. luajti një rol të rëndësishëm në kohën e tij dhe ka një vend domethënës në histori. “Një burrë i shumëparaqitshëm, tërheqës, gaztor dhe me guxim të madh...Ai ka qënë quajtur shëmbulli më romantik si Muhamedi, Buonaparti dhe shumë emra të tjerë shumë a pak të njohur. Viktor Hugoi e quajti atë kollos, njeriun e kohës që mund të krahasohej me Napoleon Buonapartin”. Më tej shtonte: “Napoleoni me Aliun ishin si luani me tigrin, apo si shqiponja me skifterin”. Uilliam Pllomeri në paskapakun e librit shkruan: “Nga kryeqyteti i tij, Janina, Aliu ngatërroi(ndërseu) kundër njeri-tjetrit fiset(bajrakët) dhe fuqitë e huaja...Nderohej dhe vlerësohej nga vizitorët e huaj –duke përfshirë edhe lord Bajronin- sepse ishte shumë i këndshëm dhe tërheqës”. Në vijim të veprës së vet U. Pll. shkruan edhe: “Në Greqi ai është paraqitur në balada, këngë popullore dhe të tjera shkrime të tilla. Ai çeli imagjinatën e Bajronit, motivin të paktën e një novele, apo pothuajse si në rapsodinë hungareze nga Mor Jokai. Dumasi e përdori në pjesën më të fundit të jetës së tij tek Konti i Monte Kristos.”. Shkrimtari hungarez, Jokai, veprën e vet mbi A. p. T. e emërtoi: “Lion of Janina”(Luani i Janinës). Vepra ka qënë përkthyer anglisht nga Bain-i; u zbulua më 1938 nga Hasan Abdurrahim Spahiu, përkthyes dhe përshtatës i shumë veprave historianësh e shkrimtarësh të tjerë anglezë. Vepra në fjalë(anglisht) ruhet në arkivo-bibliotekën vetjake të H. A. S.
A. p. T. ishte besnik i përbetuar i racës burimore shqiptare; si i tillë ai nuk e njihte përuljen dhe lëpirësinë. Në vitet kur cilido mbret e perandor evropian e kishte për nder të madh të lidhej me perandorin më të shkëlqyer evropian të kohës, Napoleon Bonapartin, A. p. T. e quante të barabartë me veten. Kjo del në pah fare çiltër nga vargjet në vijim: “Apo mena to veziri,/ qa pose to xheneralis,/ to mali ine haziri,/ stile grosha na to paris”(Nga unë veziri,/ ti, gjeneralit;/ leshi është gati,/ dërgo të hollat ta marrësh). Napoloni kishte porositur për një sasi leshi me të cilin endeshin stofat e teshave të ushtrisë. Po, nga sa duket, ai kërkonte t’i dërgohej leshi pa derdhur ende të hollat. Krenaria, mosmbiçmimi i kundërshtarit dhe papërkulshmëria shqiptare e A. p. T. dallohet fare bukur edhe në qëndrimin ndaj sulltanit, sado që i rrethuar në Janinë. “Emena len’ Ali Pashas,/ me len’ q’Ali Baruti,/ pu vastaksan to polemo/ me to sulltan Mahmuti. (Mua më thonë Ali Pasha,/ më quajnë edhe Ali Baruti,/ që bëj luftë edhe me sulltan Mahmutin).
A. Sladeja, “Records of Travels...” I, fq. 250, shënonte:“Është heroi i shqiptarëve, temë(burim) e këngëve të tyre, i cili, pavarësisht nga tirania e tij, i zotëronte me një ndikim që s’e kishte patur askush që nga koha e Skënderbeut”. Xhevahire Ibrahim Demiri nga Konispoli (1844-1944), dëshmon: “Në kohën e Ali Pashait flî ulku bashkë me delen e nuk e ngit dot”. ”. Th. S. Hugesi, “Travels...” II, fq. 199, vëren edhe: “Rusët ishin aq ziliqarë ndaj pushtetit përherë më të fuqishëm të Ali pasha Tepelenës, sepse tek ai ata shihnin pengesën më të vështirë për planet e tyre në Turqinë Evropiane. Prandaj përpiqeshin me çdo mënyrë të vëzhgonin lëvizjet dhe t’u kundërviheshin planeve të tij”. Kurse në V. VIII,fq 110, shton: “Aspak për t’u lakmuar, me shumë premtime të pamatura, të pamundura për t’u kryer prej agjentëve tanë për të siguruar kështu përkrahjen e tij”. A. Boppi, në veprën e vet, “l’Albania”(fq. 34-35), shënon një pjesë nga shkresa e vitit 1803 që përfaqësuesi francez në Korfuz ia dërgoi qeverisë së vet; në të për A. p. T. thuhet edhe: “Ai mton(pretendon) se nuk i duron as rusët, as anglezët; unë besoj se ai nuk i do më shumë as francezët. Po, meqë nuk ka tjetër qëllim veçse t’i kundërvihet Portës dhe të mbahet në pavarësinë e vet, do të lidhet me fuqinë që do t’i zotohet se do ta ndihmojë për të vazhduar projektet e tij lakmuese...”. Mirëpo, edhe pse ai bëri gjithçka mundej për t’u lidhur me një qeveri shteti evropian, askush prej tyre nuk u tregua e gatshme; shkaku i vetëm ishte se ato qeveri vuanin –si edhe tani- nga lëngata kryqtare, gjë që shfaqet me tërë shëmtimin e vet edhe vitet në vijim. Të vërtetën e vë në dukje fare çiltër dt. Smart Hugesi në veprën e vet “Travels in Sicily, Greece and Albania”, L. 1820, rib. më 1830). Ai vëren se atë lidhje e pengonte “qënia në një fe që e ndalonte të kishte marrëdhënie të përzemërta me pushtetet e krishtera...”. Pra atyre qeverive nuk u pëlqente që mbi lëmshin tokësor të kishte edhe islamizëm, po vetëm kristianizëm; ishte pikërisht kjo mendësi e sëmurë që qeveritë e shteteve të mëdha evropiane i shtyu në ndëshkimin e disahershëm të shqiptarëve të pafajshëm, në dobi të fajtorëve fqinjë. Është për t’u ardhur keq që pushtetarët e qeverive të sapopërmendura pa kurrfarë dorashkash një qëndrim të tillë e mbajnë ende; rrjedhimisht, për faj të tyre gjakderdhja, vuajtjet dhe mjerimet e shqiptarëve vazhdojnë, ndërsa fajtorët s’i prek kush as me një lule.
E vërteta është se A. p. T. i zbuloi me kohë si synimet e pushtetarëve francezë, rusë etj., ashtu edhe paudhësitë e hiletë greke; ai, gjithashtu, ishte në dijeni të plotë se si po ndërthurnin veprimtaritë e tyre. Madje dinte edhe gurët që hidhnin kundër tij nëpërmjet P. L. Për të rralluar –në mos për të penguar tërësisht shigjetat e tyre- ai goditi dhe përzuri njësitë ushtarake franceze napoloniane nga cilido qytet shqiptar që mundi; madje në Prévezë kapi dhe burgosi edhe vet gjeneralin Lasalcet e më pas edhe gjeneralin Bertje. Më 1807 shpartalloi çetat e andartëve të nxitura nga francezët dhe zuri njërin nga krerët kryesorë të tyre, Kaçandonin.(M.E.E.”P.”, fq. 743). Më 1801 mbyti në liqen 18 femra të shpërdala greke –e vërtetë që pranohet edhe në M. E. E.“P”(fq.742)- ndër to edhe të mbesën e mitropolitit të Tërhallës. Pushtetarët francezë dhe rusë, duke përdorur shpegàrdhet(rrugaçet) greke, përpiqeshin të zbulonin gjykimet e A. p. T dhe vendimet shtetërore të tij. Sipas porosive, ato iu ngjiteshin si balta pas këpuce oborrtarëve; madje Frosina –shumë-shumë e bukur, tejet e zgjuar dhe ledhatore- kishte arritur t’i futej në shtrat edhe Muhtarit, të birit të A.P.T. F. Pukëvili, si një nga porosidhënësit më të mundshëm, duke dashur të fshihte gjurmët e veta dhe të dorës franceze që po vërviste pa ndërprerje gurët kundër A. p. T., thotë se veziri urdhëroi mbytjen e Frosinës se ajo nuk iu nënshtrua. Kjo lloj shpifjeje është aq trashanike, sa s’ka sesi të mos kuptohet fare lehtë prej gjithëkujt. Megjithatë të vërtetën e nxjerr në shesh vet bashkatdhetari i tij, gjenerali Guilbaune de Vandoncourt, përfaqësues i qeverisë franceze pranë A. p. T. Në fq. 272 të veprës së vet “Memoirs on the jonian islands...including the life and character of Ali Pasha”(Londër, 1816) shkruan se mbytja e Frosinës u bë për shkaqe politike e jo i shtyrë nga epshet, siç thotë Pukëvili. Që Frosina dhe shoqet e saj merreshin me spiunazh, u duk edhe nga ngjokja(pickimi) që i bëri grekërit të hidheshin aq shumë përpjetë dhe të përplasnin aq tepër fundet. Kjo –veç të tjerave- vërtetohet edhe nga vargjet: “Hjila kandarja zahari/ na riksete sto limi,/ ja na glitosun to nero,/ na pin qira Frosini...”.(Mijëra tonelata sheqer/ t’i hidhni në liqen,/ që të ëmbëlsohet uji,/ të pijë zonja Frosinë...”(Shih, “Bilbila dhe Thëllëza Çame”).
Në njërin nga dokumentet e Arkivit të Institutit të Historisë(dos. A-III.72) thuhet se, sipas historianëve turq, më 1803, pas 15 vjet goditjesh, A. p. T. mundi të nënshtronte sulotët dhe “iu kërcënua qendrës”. Ata thonë edhe se, pasi P.L. vuri nën sundimin e tij Pargën, A. p. T. e ndjeu veten më të fuqishëm se kurrë. “Në dukje i bindur -po që deri asokohe i kishte fshehur qëllimet e veta- hoqi maskën dhe u shpall i pavarur. Pushteti dhe pasuria e tij -të cilat i shërbenin për të luajtur një mijë e një intriga- nga njëra anë dhe zotësia e tij ushtarake nga ana tjetër, e ndihmuan që të bëhej një kundërshtar i tmerrshëm i Sulltanit; u shpall fermanllë(kërcënues) dhe u përgatit fuqi e madhe për t’u dërguar kundër tij”. Historianët në fjalë thonë edhe se, i vënë në dijeni mbi përgatitjet e P.L dhe të Oborrit Osman, A. p. T. –veç përgatitjeve të brenda vilajet-shtetit të Janinës- dërgoi përfaqësuesit e tij kudo ku popullata qe mërzitur nga sundimi osman: në Moldavi, Serbi e Vllahì; mjerisht nuk mundi të gjente dot kurrkund luftëtarë, pasi hieja osmane i tmerronte ende. Armata osmane e gjëndur vetëm përballë fuqisë ushtarake alipashiane shumë më të pakë se ajo, në janar 1822 mundi më në fund ta mbyllte A. p. T. dhe mbeturinat e ushtrisë së tij në një rreth fare të ngushtë brenda Janinës.
A. p. T. pati drejtuar shumë luftime tejet të rrepta dhe të përgjakshme, të gjitha
fitimtare. Përfytja e fundit gjatë të cilës u vra edhe vet ai ndodhi në ndërtesën e manastirit të ujdhezës së Janinës, ku ishte strehuar ato ditë. Burimet mbi ditën e rënies së Ali .p. T. nuk janë të njëzëshme. Në “Hajat Ansiklopedisi”, Stamboll, 1932, fq. 126 -përkthyer nga dr. V.S.Visoka- shënohet 24 qanun-i sânî 1822; pra ditën e martë më dt. 5.2.1822); në të tjera burime shënohet 22 janari(3.2) i po atij viti. Kurse Taq H. Kondillari, i mbështetur në një dokument të gjetur në ndërtesën ku u vra A.P.T. shënon 17(29) janarin.(M.E.E. “P”., fq. 747). Sipas disa historianëve sulotët deshën ta ndihmonin, po A. p. T. i nxitur nga smira(zilia) e fitoreve të grekërve, e përbuzi ndihmën e tyre. Po, për gjithëkënd që rrjedhën e ngjarjeve e njeh mirë, thëniet e historianëve të sapopërmendur janë fjalë në erë; dihet fare mirë se me përjashtim të ndonjë kapedani dhe të një pakice fare-fare të parëndësishme për ngjarjet në zhvillim, shumica e kapedanëve dhe tërë masa sulote tanimë kishin kaluar në anën e grekërve dhe po bëheshin kurban i tyre.
+ +

Sado që i varur nga Porta e Lartë e përherë përballë grackave të hapura e të fshehta të qeverive të shteteve të mëdha evropiane dhe këlyshëve të tyre ballkanikë –mjerisht ndër ta edhe të ndonjë apo të disa krerëve shqiptarë- A.p.T. jo vetëm që arriti të mbështillte brenda një shteti të vetëm gati tërë jugun shqiptar(edhe pse hë për hë sa për sy e faqe në përbërjen e sulltanatit osman dhe nën hijen e Oborrit Osman dhe të P.L.), por ka qënë edhe i pari sundimtar shqiptar që hodhi themelet e një shteti më vete mjaft të përparuar për kohën; ai, edhe pse brenda sulltanatit osman, guxoi të ngrinte dhe e ngriti- një ushtri të veçantë shqiptare. U. M. L. në “Travels in Northern Greece” L., 1835, thotë se ushtria e A. p. T. ishte e veshur e tëra me tesha shqiptare, me fustan e xhamadan.G. LL. Arshi në veprën e vet “Allbanjija i Epir v Konce XVIII-Naçale XIX v.”, Moskva, 1963, fq. 159, thotë se gjatë fushatave uhtarake në ushtrinë e A. p. T. bënin pjesë edhe agallarë dhe bejlerë të ndryshëm: bashkëlidhësit dhe vartësit e tij; ndër ta edhe “Deli Maksuti nga Paramithia, Hasan Agai nga Margëllëçi e Mahmut Dalani nga Konispoli”.
A. p. T. mundësoi edhe zhvillimin e gjuhës dhe kulturës shqiptare, doemos me shumë dinakëri e kujdes, për t’iu ruajtur grushtit osman. Për vënien në jetë të këtij synimi madhështor, ai mblodhi në Oborrin e vet gati tërë ajkën e intelektualëve të kohës dhe u dha atyre tërë ndihmat e domosdoshme. Pra vlera e A. p. T. në historinë kombëtare shqiptare ka qenë e pakrahasueshme deri asokohe. Mbi sa u tha, dr. S. Hugesi në “Travels in....Albania”(v. e p.) vëren se A.P.T. mendonte si ta zgjeronte mbretërinë e tij deri në cakun verior të tokës shqiptare. Taq H. Kondillari në M.E.E.”P”(fq. 747), për A. p. T. shkruan: “...ka qënë një udhëheqës i shkathët dhe përfaqësonjës i denjë i aftësive, cilësive dhe i të metave të racës shqiptare, e cila pas Skënderbeut nuk nxorri tjetër burrë më historik e më të zotin”. Kurse Hristo Meksi në fletoren “Liri e Shqipërisë” nr. 15, Sofi, dt. 6(19).81911, shkruante: ”...ky njeri u ngrit për fitim të kombit shqiptar...”. Ndërsa Asdreni në fletoren “Drita” nr. 73 e 74, Sofi, dt. 1(14) shkurt e 1(14) mars 1906, shkruante: “Për historinë shqiptare Ali Pashai është njeriu më i shquar...Ishte një nga ata që parashikonte ngulitjen(patundshmërinë) e kombit të vet...Kujtimi i tij kurrë nuk duhet të zhduket nga ne...”. Mjerisht, ata që mbajnë në sqetull koburen kr. a-f. dhe në buzë cyrrlen e tyre, s’lënë gur pa përmbysur për ta errësuar sa më keq fytyrën dhe veprën e tij madhore kombëtare; qëllimi i tyre duket sheshit: të mohojnë dhe nxijnë historinë e lavdishme të kombit shqiptar. Ata ngrejnë e ulin përherë e më me zhurmë ndëshkimin e disa fajtorëve hormovitë dhe ca të tjerëve nga Kardhiqi. Madje ata, sado që dihet se cilado që të jetë përgjigjja e atyre trundryshkurve –të cilët hanë bukën e shqiptarit dhe bëjnë punën e asfalianit- sa për të larë gojën, i pyesim: Cili ka qënë dhe është ai sundimtar që nuk i ka ndëshkuar dhe nuk vazhdon t’i ndëshkojë armiqtë e kombit dhe atdheut të vet? Kush nuk e ka ndëshkuar keqbërësin, për më tepër kur u shërben të huajve? Ata llomotitin e shkarravitin vetëm për A.p.T., sepse ashtu i kanë porositur, apo sepse ashtu u thotë truri i tyre i kalbur. Po, në një kohë që për të përçmuar A.p.T. ulërijnë pa pushim si çakenjtë e misrave, nuk duan të mbajnë parasysh se Pjetri I, edhe pse u quajt “i madh”, me dorën e vet u preu kokën me sëpatë mbi kërcu bashkëpunëtorëve më të afërt të tij. Robespjeri vuri në xhiotinë zverkun e aq e aq bashkëpunëtorëve të ngushtë të vet; të njëjtën gjë bëri shumë a pak edhe Kromuelli. Ata bëjnë sikur s’e dinë që jo 200 e ca vjet më parë me të drejtë, po pas mbi 120 vjetëve dhe pa kurrfarë të drejte grekërit therën tërë popullatën –të mëdhenj e të vegjël- e Hormovës. Përse kanë heshtur dhe vazhdojnë të heshtin për të 218 krerët lebër, të cilët në pranverën e 1914-s i çanë me sëpata e thika në manastirin e Leklit, sa ulërimat e tyre dëgjoheshin deri edhe në Dragot, Luzat e Tepelenë? Përse bëjnë sikur e harrojnë therjen e panaritasve? Përse s’u shkon ndër mend për të 100 krerët atdhetarë të dëgjuar çamër që iu shtyp koka me gurë e qyta pushkësh në afërsi të Paramithisë dhe 10-ra e 10-ra të tjerë anë e kënd Çamërisë? Përse nuk duan të dinë për aq e aq bolenas, kuqaritë, alipostivanitë e dëshnicarë të tjerë që grekërit i shkuan si berrat në thikë? Përse nuk e çelin pipthin për të 150 mijë toskët që u dergjën për dy vjet rresht nën degët e ullinjve të Vlorës dhe kashtrave të kënetave të Myzeqesë gjatë rrjedhës së Vjosës, ku gati gjysma gjetën vdekjen e lemeritshme nga uria e sëmundjet? Përse nuk iu dëgjohet zëri për mijëra e mijëra burra, gra e fëmijë të 400 e ca fshatrave që grekërit më 1914 u dogjën shtëpitë e gjithçka tjetër jetese dhe i përplasën të uritur në mes të të ftohtit dhe të nxehtit? Përse nuk ngrenë zërin për mbi 150.000 shqiptarët islamikë çamër, janinas e tejgramozitë që iu grabitën trojet e veta amtare dhe u përzunë përdhunisht në Anadoll në vitet 1923 e mbrapa? Dhe pas aq e aq të tjerave, si nuk pasqyrojnë ku duhet therjen e 7-8 mijë çamërve nëpër Çamëri, dëbimin përdhunisht e mbi 30-32.000 të tjerëve, nga të cilët vetëm rreth 25.000 vetë arritën t’i shpëtonin vdekjes? Të tjerët i rrëmbeu vdekja gjatë udhëtimeve të stërmundimshme dhe mjerimi të tejskajshëm. Dihet se A.p.T. ka qënë rreptësisht i mësyrë nga armiqtë e kombit shqiptar. Ata përpiqeshin që kundër tij kush e kush ta vërviste shkëmbin më të madh; që kush e kush të ngrehte kurthin e pritën më të rrezikshme. Ndër më të rrezikshmit ishte edhe Mocenigua, ministër rus, administrator i republikës qesharake të të 7 ujdhezave jonike. Me shumë para në dorë e plot zvarranikë nën urdhër, kur ndërmjet këtyre, kur ndërmjet oficerëve të shtabmadhorisë perandorake ruse –disa herë nën petkun e diplomatit e disa herë nën petkun e priftit- A.p.Tepelenës ai i shkaktoi shumë ngatërresa e kokëçarje si edhe dëm tejet të madh. Ngatërresa, kokëçarje dhe dëm jo më të vogël A.p.T. i shkaktoi edhe Paparigopulli, konsull rus në Greqi dhe një nga drejtuesit kryesorë të organizatës greke, të ashtuquajturës “Filiqi Eteria”(Shoqëri Miqsh). Ky, herë duke u hequr si dashamirës i tij e herë me anë shqiptarësh të pabesë e bukëshkelës në Oborrin e vet A.p.T.-urdhërzbatues grekësh-.bënin çmos për ta gënjyer A.p.T. dhe për të krimbur, dobësuar sa më shumë dhe shëmbur shtetin e tij. Duke pohuar këtë të vërtetë, Paparigopulli shkruante se pengesën e vërtetë për kryengritjen e pritshme greke që “F.E” mori përsipër të drejtonte, “nuk e përbënte qeveria osmane, por Ali p. Tepelena dhe pushteti i tij. Prandaj, thotë ai, shigjetat kryesore ne i drejtuam kundër shtetit të Ali Pashait, për shkatërrimin e atij shteti”. Dhe ky synim i F. E. –kalbësirë ruse- u vu pikë për pikë në zbatim. Me përjashtim të ndonjerit, tërë të krishterët shqiptarë dhe grekë në shërbim të A. p. T. që i hiqeshin si miq për kokë –duke përfshirë edhe përfaqësuesit e tij diplomatikë, ekonomikë etj. pranë P. L.- 1819-ta i gjeti të antarësuar në F. E.; “tërthorazi u gjënd edhe e dashura e Aliut, Vasiliqi Kondakçiu. Ajo, duke ushtruar një ndikim shumë të madh mbi vezirin, ndihmonte gjithnjë çështjet e grekërve dhe e mbante Aliun...vazhdimisht të nxehur(zemëruar) ndaj Sulltanit”.(Megali Eliniqi Enqiklopedhia “P.”(v. e p., fq. 745). Po në Megali Eliniqi Enqiklopedhia “P.”(v. e p., fq. 745) përmenden emrat e oborrtarëve të A. p. T. që zbatuan një për një udhëzimet e krerëve të “F.E”; ndër ta shënohen edhe: Asimaq Kroqìdhasi, përfaqësues ekonomik i A. p. T. në Stamboll. Mantho Ikonomi, sekretar i besuar i vezirit, sekretarët Kollovoi e Marìnogllui e plot nëpunës të tjerë si edhe aq e aq “besnikë” dhe “miq” të vezirit: Llambro Bejkua, Marko Bóçari, Xhavélla etj.; mjekët G. Saqellari dhe Jan Koleti si edhe “grekërit e shtëpisë ushtarake të vezirit”: Odise Andrucua, G. Karaiskaqi etj. I mbështetur pikërisht në të dhëna të tilla, udhëtari e studiuesi D. Urquharti në librin e vet “La Turquie...” II, fq. 9, shkruante: ”Grekët e ndihmuan sulltanin(Mahmutin –I.D.H.) të mposhtte Ali Pashanë”. Të njëjtën gjë thotë edhe Hristo Meksi në fletoren “Liri e Shqipërisë”(v, e p., dt. 6/19.8.1911): “Grekërit, të cilët punonin me Rusinë për këtë kryengritje(Kryengritjen e viteve 1821-1829, I. D. H.), e tradhëtuan Ali Pashanë. Papo grekërit në njërën anë nëpërmjet fesë dhe turqit në anën tjetër po me anë të fesë e shuan Ali Pashanë...”. Në disa dokumente osmane të kohës përkthyer nga Mehdi Frashëri, thuhet se kur A. p. T. kishte arritur kulmin e fuqisë, në pallat të sulltanit ishte kundërshtari i tij i rreptë, Halet Efendiu, njeri i Patrikanës, po me ndikim të madh në Oborr. Goditja e tij ndodhte ngaqë A. p. T. i jepte më pak të holla nga sa i jepte Patrikana. Kjo, për të lehtësuar kryengritjen greke, përpiqej të nxiste P. L. për të goditur ushtarakisht A. p. T. E, meqë hë për hë s’po i merrte dot lopata ujë, shtynte gjithmonë Halet Efendinë për të përplasur sulltanin me A. p. T. Pas aq e aq kallëzimeve të H. E., sulltani e parashtroi çështjen në këshillin mbretëror. Kryesekretari i mbretërisë, Xhanib Efendiu, duke patur parasysh gjendjen e nderë në Greqi si edhe për të mos nxitur një rrezik në Rumeli, shfaqi mendimin që të paktën dora-dorës të mos ngitej. Mendimi i tij u përkrah nga tërë ministrat. Mirëpo H. E., për të përmbushur me çdo kusht porositë e Patrikanës, vazhdonte përherë e më dëndur, gjithnjë e më me ngulm të bindte sulltanin t’i derdhej ushtarakisht A. p. T. Sulltan Mahmuti, i pazoti për të zbuluar se kush fshihej pas H. E. dhe ç’fshihej pas kallëzimeve të tij, rrëzoi kryeministrin, Rauf Pashanë dhe kryesekretarin, Xhanib Efendinë, sepse këta edhe në takimin e veçantë me sulltanin nuk hoqën dorë nga qëndrimi i tyre i deriatëhershëm. Në vend të tyre sulltani “vuri njerëz të dobët”.(”Diturija” nr. 3, T., 1.I.1927, fq. 97). Taq H. Kondillari në M.E.E. ”P”., fq. 747, shkruan: “Disa turq të mënçur në Stamboll e dinin të vërtetën dhe njoftonin sulltanin se qëndrimi i Aliut ndaj grekërve ishte rrjedhim i nevojshëm dhe se do të ishte me vend ta falte dhe t’ia ngarkonte atij shtypjen e kryengritjes greke, e cila do të arrihej, sepse edhe emri i tij në tërë vendin e rajeve ishte i tmerrshëm dhe zotësia e tij e pakrahasueshme. Po sulltani, duke u tërhequr prej Halit Efendiut dhe, duke ëndërruar thesarët e Aliut...si edhe duke qënë i bindur tërësisht ndaj zotësisë së madhe të Hurshidit, nuk i dëgjoi këshillat e urta...”
Me keqardhje duhet thënë se pas qerres greke ishte lidhur edhe njëri nga më të besueshmit e tij, “shqiptari” Thanas Vaja. Gjatë luftimit që A. p. T. dhe besnikët e vërtetë të tij po përballnin gjeneralët dhe ushtarët osmanë brenda ndërtesës ku qëndronte A. p. T., TH. V. së toku me Vasiliqinë dhe me ndonjë “besnik” tjetër ndodheshin në dhomën ngjitur me atë të A. p. T. ku luftohej për jetë a vdekje. Th. V. s’deshi të dinte se pranë tij po binte shqiptarisht ai që atë nga hiçi e kishte ngjitur pranë tij; i takonte të rrëmbente shpatën e armët e tjera, të luftonte dhe të flijohej, ashtu sikur bënë edhe vëllezërit: Ali-Feim e Selim Çami. Mirëpo ai ishte hequr “besnik” sa për sy e faqe, sepse kështu përmbushi porositë e “F. E”. dhe të patrikut grek të Patrikanës së Fanarit, tek i cili, me të mbaruar A. p. T., vrapoi tek ai në Stamboll së toku me Vasiliqinë, padyshim për ta njoftuar se porosinë e tij e kishte zbatuar pikë për pikë.
Mirënjohës ndaj veprës së lavdërueshme kombëtare e burrërore shqiptare të A. p. T. –e doemos edhe të besnikëve të vet- këngëtarët dhe vjershëtarët shqiptarë i kushtuan atij vargje të shumtë që edhe sot lënë mbresa të thella të pashlyeshme në ndërgjegjen dhe zemrat e çdo atdhetari.(Shih, “Bilbilë e Thëllëza Çame”, Pj. I).
Dikush e padit A.p.T. –së pari greklëvduesi, Fr. Pukëvili- se me veprimet e tij kishte shpënë ujë në mullirin grek. Është e vërtetë që A. p. T. i përkrahu deri diku grekërit, po në formën e qenit në shkardhë. Këtë të vërtetë e vë në dukje gjenerali francez Vandenkur në fq. 268-282 të veprës së vet anglisht. Ai thotë se A. p. T. e dinte që grekërit e urrenin dhe kërkonin të përfitonin sa më shumë prej tij e në fund t’i kthenin krahët dhe shkelmat. Megjithatë ai i ndihmonte, po aq sa ata kundër tij të mos mundnin të zbatonin synimet e veta. Ai i ndihmonte me qëllim që “kur të vinte koha e përshtatshme për t’u ndarë fare nga Porta Osmane”, të mos i kishte kundërshtarë. Me këtë rast duhet bërë e njohur se thënia e laprtpërmendur e F. P. ndaj A, p. T. është një shtrëmbërim me dashje, sepse A.P.T. nuk i patën pëlqyer veprimet krekosëse dhe minuese të francezëve ndaj sundimtarisë së tij, veçanërisht ato të F.P. Diikur ky, për të nënçmuar pushtetin e A.p.T., rrahu karrocierin që i mbarti teshat nga një ndërtesë në tjetrën. A. p. T. e thërriti në pallat dhe shkurt e prerazi- si zakonisht- i tha: “Pukëvil, atë që rreh, këtu e rrahin”. F.P. doli me dridhma nga pallati. Mbledhja në Oborrin dhe ushtrinë e tij si edhe stërvitja në të në shumicë e shqiptarëve dhe e fare pak grekëve, është dëshmia më e pakundërshtueshme se A.P.T. u përpoq vendosmërisht dhe besnikërisht vetëm për Shqipërinë. Është punë tjetër se ata të cilët, kur A. p. T. ishte i tërëfuqishëm i përkuleshin deri në tokë, i lëpiheshin, i betoheshin dhe i stërbetoheshin e kur ai s’e kishte më fuqinë e parë, u treguan bukëshkelës ndaj tij, i kthyen krahët atij dhe çështjes për të cilën ai i kishte ushqyer, rritur e stërvitur si luftëtarë. Madje, me qëllim që ta shpejtonin dobësimin e mëtejshëm të tij –ndërkaq të dobësonin sa më shumë edhe palën osmane- bënin sikur do të bashkëvepronin me ushtrinë alipashiane kundër asaj osmane të përqëndruar para Janinës; po, me të filluar ndeshja, ata avullonin nga sheshi i luftimeve. Kështu tërë vala goditëse e ushtrisë shumë herë më e madhe osmane binte mbi ushtrinë alipashiane. Dhe s’mund të ndodhte ndryshe, përderisa Ali p. T. luftonte për pavarësi shqiptare, kurse Marko Boçari me shokë, “me flamurin me kryq”, për Greqinë. Veprimet në vijim dëshmonin përditë e më tepër këtë të vërtetë. Një nga ato dëshmi ishte thirrja me dt. 28.6.1821 që Marko Boçari me shokë u bënte pargaritëve të mërguar me dashje nga vendlindja dhe të vendosur në anëdetin korfjat përballë. Në të thuhej ”Pargaritë! Gjarpëri u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjtë me kryq valëvitet kudo mbi anëdetin e Epirit...”. (F.P., Histoire de la regeneration de la Grece 1740-1824”..” III. Paris, 1825, fq. 131 e 134). A. p. T. bëri çmos për t’i kthyer pranë vetes –gjë, sidomos për kohën, ishte më me mënd dhe më e drejtë- po çdo përpjekje e tij shkoi huq. Lajkat dhe përrallat greke ua kishin thartuar aq keq trurin, saqë shërimi i tij ishte bërë i pamundur. Mbështetur në djegien e një pjese të madhe të depove nga shpërthimi i një predhe topi osman dhe sidomos në mospranimin e Marko Boçarit për bashkëveprim me A. p. T., përfaqësuesit e P.L. të dërguar nga kryeministri -dhe njëkohësisht komandant i përgjithshëm i ushtrisë, Mehmet-Hurshid Pashai- i shtuan përpjekjet për të bindur A. p.T. të pranonte nënshtrimin dhe dorëzimin e tij. Qahjai Mustafa Pasha, dhëndrri i Veliut, i dërguar i Hurshidit, i tha: ”Mendohu, vezir, të pafetë në flamurët e tyre mbajnë kryqin. Ju nuk jeni më, veçse një vegël në duart e tyre....”.(F.P.,”Histoire de la regeneration de la Grece 1740-1824”, P., 1825, fq. 134).

e hënë, 15 shtator 2008

GJËMAT DHE KÓBET GRÈKE NË ÇAMËRÍ

Ibrahim D. Hoxha, historian e folklorist.


GJËMAT DHE KÓBET GRÈKE NË ÇAMËRÍ

Jan G. Shàrra në veprën e vet “Istoria tis Periohjis Igumenìcas 1500-1950”, Athinë, 1985 thotë “Besimi i çamërve për islamin është shumë i thellë...i kurrërrejtshëm është edhe betimi i tyre, i quajtur «Shàrt»...Askush s’e shkeli ndonjëherë, pasi u betua”.

Përpìrja e shqiptarëve islamikë nga kryqtarët athino-fanaritë –veçanërisht i atyre islamikë në Çamëri- ka qenë e hershme dhe e parapërcaktuar; ajo i ka rrënjët në vet génin grek. Ajo ka qenë shfaqur botërisht me tërë egërsinë e vet sidomos me të lindur shteti grek(1829). Atëherë tërë çamërit islamikë të vendosur në Moré(Peloponéz) –dhe shqiptarë të tjerë të besimit islam- u përpinë tërësisht¹; shpëtuan vetëm disa qindra që s’i kapën dot. Njëri prej atyre shembujve rrënqethës ka qenë edhe ai që i ndodhi Qamil bej Korìnthit, njëri nga burrat më me ndikim në krejt Morénë, pasanik i madh prej Salicës, fshat në malësinë lindore të Gumenìcës; ai prej shumë vitesh më parë ishte vendosur në Korìnth. Sekretar – llogaritar të kamjes së tij kishte punësuar një grek; ky, si i tillë, për sy e faqe i qëndronte “me ujë në gojë”, domethënë tërësisht përunjësisht i bindur; kurse fshehtazi fare i pabesë. Në njërin prej mëngjeseve, kur ai si zakonisht pinte kafen, Qamil b. Korinthi e pyéti: “More, Hrìsto, flitet se kryengritësit grekë janë afruar prapa malit; ti a ke dëgjuar gjë?”. Hristua, ndonëse me ta ishte në lidhje të ngushta prej kohësh dhe në dijeni të gjithëçkaje –për më tepër se nga pasuria e Q. b. K. kushedi sa herë u kishte dhënë fshehtazi shuma të mëdha lirash ari- qetë-qetë iu përgjegj: “Habitem, bej, me mëndjen tënde. Si mund të besosh që rrjepacakët e zbatharakët grekë të kenë guxim t’i afrohen Korìnthit!”. Pas fare pak ditësh, kur Q. b. K. po pinte sërisht kafen e mëngjesit tok me shërbëtorin e pabesë grek, pa se tatëpjetë faqes së malit po zbrisnin varganë-varganë me flamurë grekë e duke kënduar kryengritësit. Tejet i habitur dhe shumë i shqetësuar Q. b. K. pyeti prapë shërbëtorin e vet: “More Hristo, ç’janë ata që varen poshtë pllajës së malit?”. Hristua po qetë-qetë iu përgjegj: “Komitët grekë, bej dhe në vahzhdim shtoi: “Po zotrote mos u trondit, mos ki frikë, se nuk të gjën gjë prej gjëje! Tët shoqe do ta marr unë grua, vajzën e madhe filan kapedan, të mesmen filan kapedan e të voglën, Fatimenë filan kapedan. Do u ndërrojmë edhe dinin e t’i kthejmë kaùre, do u mësojmë edhe gërqìshten e do t’i bëjmë greke. Për zotërinë tënde ç’të keqe ka?”. Q. b. Korinthi tejet i zemëruar i tha: “More jezit, pa unë ti dhe familjen tënde prej aq vjetësh ju kam mbajtur jo vetëm frymën me bukë, po edhe me ç’ju ka dashur zemra e ti ke përfituar nga përzemërsia ime për të më ngrënë kokën?!”. Hristua qetë-qetë si zakonisht iu përgjegj: “Edhe që prej dhjetë brezave të na kesh mbajtur, përsëri dushman të kam patur”. Q. b. Korinthi rrëmbimthi i tha: “Aj sahat që pret ti s’të gjën dot sa unë të jem gjall!ë!”; pa e zgjatur më, “fap” qiti koburen, e shkrehu disa herë mbi të dhe e përplasi të vdekur për tokë Trìmat çamër islamikë që Q. b. K. mbante me vete e hipën familjarisht në një lundër, çanë nëpër Gjirin e Korìnthit, po përballë Lepàntos ndeshën me një lundër komitësh grekë. Në përfundim të kacafytjes trup me trup, edhe pse dolën mundës, shpëtuan vetëm disa prej tyre dhe Fatimeja; tërë të tjerët –përfshi edhe vet Q. b. Korinthin- u vranë.. Trimat e pakë që shpëtuan, më në fund arritën në anëdetin çam dhe u ngjitën në fshatin Salìcë. Xhevahìre Ibrahim Demìri, besimtare e dalluar prej Konispoli më pati thënë se Fatimeja rreth 90-vjeçare vdiq në prag të shpërthimit të Luftës Ballkanike, kur Xhevahirja ishte 55-vjeçàre.
E bëra këtë përshkrim të shkurtër për të vënë në dukje një të vërtetë aksjomë: se gjykimi grek ka qenë dhe vazhdon të jetë polifemist-bizantin; se armiqësinë ndaj islamizmit e ka patur dhe vazhdon ta ketë përjetësisht në gjak, të ngulitur pashkulshmërisht në ndjenjat e veta. Këtë të vërtetë e kanë theksuar në shkrimet dhe vargjet e veta Asdreni, Çajùpi, L. Skëndua, Vrùhua etj. Kështu që shtazëritë greke ndaj shqiptarëve islamikë –kryesisht atyre çamër- kanë qenë të paramenduara dhe të parapërgatitura me kohë, që sa shteti grek arriti të delte nga “mëma”.
Për të arritur ku ua kishte ënda, ku u rrinte përherë mendja, pushtetarët grekë gjithsa herë kujtonin se u pati ardhur zogu në dorë, derdhnin ushtrinë greke drejt veriut; këtë bënë më 1854, 1878, 1897 dhe 1912. Çdo çam islamik që kapnin, e thernin apo e bënin shoshë me plumba Të tri herët e para -kryesisht “Yçinxhi Kollordù”(Truparmatë e tretë) me qendër në Janinë tok me qindra çamër dhe lebër të armatosur u thyente brinjët dhe i bënte t’ia mbathnin me bisht në shalë si qen të rrahur. Mirëpo kjo arrihej me jo pak luftëtarë osmanë: turq dhe shqiptarë që flijoheshin; kjo e vërtetë dëshmohet edhe në këta vargje: “Të xhumà më të xhumà², ndodhi e shkrreta hatà, mulla Qemali u vra, nek hidhej si ezhdërhà në bedenë, në kalà...”. (I. D. Hoxha, “Bilbila dhe Thëllëza Çàme”, T., 2007, fq.....). Armatat flakeshin jashtë vendit, po ç’kishin lënë pas? Shkrumb e hi, qindra familje çamërish me vaj e lot në sy; plagët e çelura në viset ku ato shkelnin ishin lemerìtëse: nënat qanin të bijtë, nuset burrat, motrat të vëllezërit, fëmijët jetimë të etërit. Kësaj plage aq tmerruese i shtohej edhe shkrumimi i shtëpive, grabitja e mallit etj; pra vendi zhytej në mjerim e varfëri të thellë.
* *
Çamëria –si edhe tërë Shqipëria- ishte nën pushtetin osman; po grekërit, nëpërmjet priftërinjve, mësuesve të shkollave greke, avokatëve, mjekëve dhe nëpunësve të ndryshëm shtetërorë e privatë në qytete dhe fshatra krijonte shoqëri e organizma të tjera të fshehta; të tilla kanë qenë AMV(Shërbimi i fshehtë ushtarak grek), “Bashkimi Epirotik” etj. me anën e tyre nxiste dhe armatoste shqiptarët e krishterë kundër atyre islamikë; armët e municionet nga Korfuzi natën zbriteshin në anëdetin e Çamërisë; “tavanët e kishave ishin shndërruar në depo, veçanërisht të pagjetshme”. (Jan G. Shàra, “Istoria tis periohjis Igumenìcas 1500-1550”, Athinë, 1985, fq. 231-537). Në mbështetje të veprimtarisë së tyre në Çamëri dhe rreth Janinës fuste çeta andartësh(komìtë) të përbëra prej kusaro-gjakatarësh nga më të tmerrshmit; këto çeta u ngrenin mendjen shqiptarëve të krishterë vendës dhe i bënin bashkëveprues në vrasjet, grabitjet dhe gjithfarë ligësish. Me porosi të atyre shoqërive dhe organizmave çetat në fjalë rreth vitit 1900 vranë njërin nga më të rëndësishmit e parësisë konispolìte, Halit Bilal Dalànin; po asokohe në afërsi të Margëllëçit vranë hafëz Met-hat Topólën. Në pazarin e Pleshavìcës vranë Hasan Idriz Mustafanë dhe Selim Mehmet Isuf Mànen nga Kóska; në afërsi të Filàtit vranë Halil Muharrem Mustafanë. Në rrugën Janinë-Paramithì vranë Hasan aga Kasim beun nga Minìna.J. G. Sharra në veprën e vet “Istoria tis...”, fq. 232 thekson qëndrimin armiqësor të “të krishterëve kundër myslimanëve gjatë qindvjeçarit 19 e në vazhdim”. Një shfaqje e kësaj veprimtarie “e cila quhej arritje dhe bëhej e tregohej me krenarì, ishte grabitja e bagëtive. Tufa të tëra kaloheshin nga anëdeti i Jonit në ata evropianë”. Tregon se në fshatin e vet, “Kastrizë strehohej cilido që vriste një mysliman; prej andej fshehtazi dërgohej në Korfuz”. Në vijim ai përmend emrat e bashkëfshatarëve vrasës dhe ata të të vrarëve prej tyre. “Kiço e Nikollë Trandafili vranë Tahir Durrahmanin. Kìço Vasili e Kostë Zói vranë Maze Durrahmanin. Pilo Trandafili vrau Maksut Durrahmanin” nga Shùlashi. “Kìço Duka e Koço Polióni vranë në pritë aganë e Lofàtës”, vendbanim pranë Gumenìcës. Vrasësit “Miltiàdh e Nikollë Kufàlla nga Pleshavìca –të cilët në qershor 1909 vranë pranë Filàtit Halil Muharrem Rushìtin nga Kóska- tok me të motrën u strehuan në shtëpi të Foto Nasho Qirìcit(në Kastrìzë), nga pas një jave u kaluan në Korfuz. Theodhori Làkua vrau në Gumenìcë Rexho Sulejmanin dhe një tjetër mysliman. U strehuan tek i kunàti, Vasil Shtrungari në Shùlash nga u kaluan në Korfuz. Llùkë Thomài nga Plotaréja vrau Saliko Musanë; u strehua në Grikëhuar nga u kalua në Korfuz; po kështu edhe Llukë Pandi nga Ledheza që vrau një musliman. Mìtra Nàni vrau bashkëfshatarët Musa e Mustafa Izet Abaz Muharremin nga Shùlashi. Tok me vëllezërit Dhionìs e Ziso Nanin u kaluan në Korfuz. Hedhja në Korfuz bëhej nga lundërtari Spiro Gjaùri prej Korfuzi, i paguar dhe i ngarkuar posaçërisht për atë veprimtari. Jan G. Sharra, duke vijuar me të tilla trimërira të grekta, përmend edhe vrasjen e një myslimani nga Kostë Dilaveri, të cilin priftërinjtë dhe veglat e tjera greke e fshehën për gjithnjë në Péshtan, fshat në malësinë lindore të Gumenìcës. Në shkresën me dt. 14.XI.1912 që Kostandin Varatàsi -guvernator i Korfùzit- ia dërgonte M.P.B. në Athinë, i thoshte se para pak ditësh në malësinë lindore të Filatit çetat e Spiro Kremidhës dhe krerëve të tjerë vranë telegrafonistin Halil Bìxhon nga Filati dhe të 7 fillrojtësit shoqërues të tij. Po ato çeta të pasnesërmen –vijonte ai- në pritën e zënë në Gurin e Kuq(fshat në kanjonin e madh të Kalamàit) kishin vrarë 80 qeraxhinj që po ktheheshin nga Janina në Filàt.(Aleksandër Livadhéos, “I Prodhrómi tis apeftereosis ton Joaninon”, fq. 29-30).
* *
Pushtetarëve grekë u jepnin zemër e fuqi qeveri vendesh të ndryshme: ajo e cariàtit rus dhe disa qeveri shtetesh evropiàne; me ndihmën e gjithanëshme të pakursyer të tyre, pas dërrmës që pësoi në pranverën e 1897-s, i mori shpejt këmbët; dhe, më 18.X.1912 e tërë ajo ushtri iu vërsul Çamërisë dhe Janinës. “Yçinxhì- Kolordù”, e vënë para fuqish më të mëdha, pas një qëndrese në fortesën e Pesë Pùseve dhe të disa nyjeve të tjera, duke u mbrojtur, u përqëndrua në fortesën e ngritur në Bezhàn, 14 km. në jug të Janinës. Kurse në Çamëri, njësitë ushtarake dhe andarte mësyese greke përballeshin vetëm nga rreth 3.000 luftëtarë çamër të jashtë shërbimit ushtarak, të armatosur sa për t’i quajtur të atillë. Meqë mësyesit po shtoheshin nga dita në ditë –kurse mbrojtësit po treteshin për ditë e më shumë- gjëndja u rëndua tej maset. Kjo dëshmohet nga tejshkrimi me dt. 27.12.1912 që gjeneral Hamdi bej Margëllëçi –komandant i mbrojtësve në brezin e jugut(gjatë Lumit të Zi)- dërguar kryeministrit të qeverisë së përkohshme në Vlorë, Ismail Qemalit. “Ka 8 ditë që po luftohet deri brenda në qytete. Në vend të shumë burrave me emër që dhanë jetën, po shtërngohen të rendin gratë”. Kurse në tejshkrimin me dt. 22.I.1913 dërguar po Ismail Qemalit, ai i thoshte: “Çamëria ndodhet në grahmat e fundit”. (“Qeveria e Vlorës dhe veprimtaria e saj (28.XL.1912 – 22.I.1913)”, Tiranë, 1963, fq. 87-88). Në mbështetje të kërkesave të gjeneral H. b. Margëllëçit në ndihmë të mbrojtësve në Çamëri arritën njëkohësisht dy taburë, njëri i dërguar nga Delvina prej Komitetit “Mbrojtja Kombëtare” dhe tjetri nga Janina, i dërguar prej Ali Riza Pashait, komandant i “Batë-Ordù”(Armata Perëndimore), i cili me disa taburë të armatës së komanduar prej sapo kishte mbrritur në Janinë. Arritja e atyre tabórëve në Çamëri e Janinë mundësoi vazhdimin e mbrojtjes së vendit edhe 3 muaj të tjerë, sado që në kushte rrethimi dhe përpjesëtimi trupash e armatimesh ku e ku më të pakta; më 7 mars 1913 ushtria greke arriti të pushtonte Janinën dhe pas pak ditësh edhe Çamërinë. Njësitë ushtarake greke u turrën tërbimthi me zjarr e hekur mbi jetën, nderin dhe pasurinë e çamërve dhe janinasve islamikë. Tok me fishkëllimat e flurudhave të plumbave të shprazura nga tytat e pushkëve, mitralozëve dhe kobureve, veshët e dëshmorëve islamikë dëgjonin edhe shfryrjet poshtëruese të llojit grek: “Na su hjéso to bistisu”(u dhj. besën), “Gamoto Muaméto”(U q. Muhametin) etj. Rrùfulli(torrnàdua) e parë thithi 10-tra e 10-ra nga ç’gjeti përpara. Vjershëtari drenovàr, Asdréni, tërë urrejtje shkruan: “Dhelpra – greku po na gjuan,/ mos na lërë vent për varr,/ na shkel vatrën,/ na merr gruan,/ na hyn brenda si kusar! Këtij qeni me tërbim, ah, ju toskë-vetëtima,/ bini, trima, pa pushim!”.(Fletorja “Atdheu”, nr. 12, Kostancë, dt. 18/31.I.1913, fq. 4).
* *
Me të shkelur në Paramithi, me urdhër të mitropolìtit Neofìt(Jerothé Aftuliàdhi) dhe të kolonel Ipitit, gjatë 10-ditshit të fundit të marsit 1913 ushtarët arrestuan 100-ndra çamër islamikë nga më të dalluarit; 100³ prej tyre i grinë në vendin e quajtur “Lìver”, rreth 2 km. në veri të Paramithisë.(Lista emërore gjëndet e botuar në fq. 110/1,2.3 e 4 të librit “Çamëria dhe Janina në vitet 1912-1922”, v. e p.). Atyre që përpëliteshin ende duke vdekur, u shtypën kokën kujt me shkelma, kujt me qyta pushke, kujt me shkëmbenj etj. Në Paramithi, ndër të tjerë atë ditë vranë edhe dy burrat më të shquar të qytetit: Fuàt Aga Prrónjon e Subhi bej Sulejman bej Dinon; i pari kishte mbajtur me bukë për 6 muaj rresht taburin që “Batë-Ordù” e pati dërguar në Paramithì si edhe rreth 300 e ca luftëtarë çamër të armatosur; i dyti kishte drejtuar luftëtarët e ballit lindor të mbrojtjes nga pushtimi prej ushtrisë mësyese greke. Të dy këta burra ajkë, i shinë me shkopinj të veshur me gozhdë dhe thela-thela, i hodhën në humnerën në jug të qytetit. Gjëma si ajo në Lìver ndodhën edhe në rrethe të tjerë të Çamërisë, ndonëse jo aq masive sa ajo. Arrestimet dhe burgimet ishin të pandalshme. Një përfaqësi jugshqiptarësh, ndër të cilët edhe atdhetari i mirënjohur, Haki Musa Sejkua nga Filati, më 31.V.1913, Buçbergerit -përfaqësues i qeverisë austro-hungareze në Janinë- i kishte dorëzuar një ankesë, ku thuhej se burgjet greke ishin mbushur plot e përplot me të arrestuar nga pushtetarët grekë. Buçbergeri përmbajtjen e ankesës ua njoftonte me tejshkrimin dt. 7.6.1913 eprorëve të vet në Athinë e Stamboll. (I. D. Hoxha, “Çamëria dhe Janina....”, fq. 109). Në librin “Shënime mbi Çamërinë”, fq. 1, thuhet: “Krerët më me rëndësi u therën; shpëtuan vetëm ata që morën malet. Mundimet ishin të panumërta dhe të papërshkrueshme. Arrestime, vrasje pa gjyq e keqpërdorime nga më të ndryshmet”. Lumo Skëndua (Mitat Frashëri) me atë rast shkruante: “Toka shqiptare jo vetëm e shkelur, por edhe e mbytur në gjak, e mbuluar me tym e me hi po lëngon. Një cmir i moçëm, një cmir i njerëzve të dobët e të poshtër po buçet...”.(“Kalendari Kombiar”, 1914). Duke shfryrë tërë duf e mllef urrejtjen dhe zemërimin kundër egërsive greke, Jan Vrùhua, në fletoren “Liri e Shqipërisë”, Sofì., dt. 4/17.7.1913 thoshte: “Politika greke është një politikë e fëlliqur dhe kusare, është nga ato të cilat nuk u shëmbëllejnë as kohëve të mesme!...Ndër viset e zaptuara të Shqipërisë qeveria e Athinës ka çuar njerëz të hurit e të litarit...Me veprimet përpirëse dhe me sjelljet e shëmtuara na apin të drejtë t’i quajmë egërsira të 20-tit shekull; këta helàqë duhen quajtur më egërsira nga çdo egërsirë tjetër...Grekët na provojnë me bënja të padyshimta që kurrën e kurrës do të mos pushojë armiqësia greko-shqiptare, aty e sa të shuhemi njera palë prej nesh! Kjo duhet të dihet mirë...!”.
* *
Pliumbat, thikat e hanxharët e njësiteve ushtarake greke pas kërdisë së Lìverit nëpër Çamëri –sidomos në vitet 1913-1925- brimuan e thelëzuan shumë e shumë burra të tjerë të shquar islamikë në çdo qytet e fshat të Çamërisë; prej tyre edhe: Beqir mulla Qamil Bejdeshàtin, Haziz Lul Hoxhën, Lam Karafìlin, Min Lul Xhemalìnë e Xhafer Nelo Mùçon nga fshati Dhrohomì. Refat Kaso Dùçe Sejkon, Met Dùçe Sejkon, Qazim haxhi Làzen e Sami Xhafer Sejkon nga Filàti. Ferit Bilal Abdullah Memushin dhe të nipin e tij, Kadri Dalipin, Qamil Musanë, Resul Korrelin, Vejsel Pàshon e Xhelo mulla Sùlo Abdullah Memushin nga Galbaqi. Harun Lazen, Nelo Balon, Nuri Sime Hamit Pashon e Shefqet Mustafanë nga Gardhìqi. Càno(Hasan) Pìron, Màze Bàlon, Min Tushen, Osman Dalipin, Resul Ahmet Taìpin e Rexhep Bànon* nga Grikëhóri. Ahmet Dule Kondon, Fejzo Abaz Mehmet Peltékun, Hasan Dalan Kasimin, Hazbi Sulejman Alinë, Ilmaz Sulo Béllon, Isuf Dule Kondon, Mérjemé Hóxhën(e varën në tra dhe e dogjën tok me të kunàtin ulók, Refat Smail Hoxhën), Osman Bilal Didànin, Sadush Abdul Tare Rumànon, Sami Sulejman Hoxhën. Sulejman Dule Çùçon, Shaban Sadush Tàren, Shaban Zérre(Uzeìr) Shabanin, Shefqet Sulejman Hoxhën, Shemo Osman Omerin, Xhafér Isuf Xhàfon e Zejnel Dùlen nga Jànjari. Màlkë Osman Bùshin nga Karbunàri. Ali Brahimin; barinjtë Behlul Prróin e Qazim Dine Omerin i vranë kur këta të dy po milnin lopët e veta në Vrinë; hoxhë Saliko Ali Brahimin dhe të birin 14-vjeçar, i therën në pllajën e quajtur “Mohjìllë”, ndërmjet Konispolit dhe Lopsit. Selim Abazin e Zane Haninë vet i 3-të nga Konispoli. Làze Lumanin nga Kóska. Shaban Brahimin e Shuhàn Béqon nga Kùçi i Gumenìcës. Abaz Abazin e Haxhi Vélon nga Lopsi. Hamit Jakup Jatroin e Murat Alush Gjuzélin nga Margëllëçi. Duro Sulejman Kasimin, Habibé Cénen (plakë e verbër dhe e mbajtur nga përdhési), Xhelo Beqo Omerin (vdiq gjatë rràhjes), Zàne Burékun (plak i shurdhër dhe i verbër) etj. nga Markati. Malo Muratin, Muhamet Nuh Mùhon e Vesel Kasim Ademin nga Minìna. Lìço(Alì) Muhedin Daùtin e Tefik Habìlin nga Nikolìcani. Fejzullah Sulejman Çìtën, Haki Bésho Veìzin (e dogjën së gjalli tok me shtëpinë e vet), Méte Seìt Hàlon(Halimin), Muhamét Hodo Mehmetin, Selim Resul Halìlin(e dogjën të gjallë tok me shtëpinë), Rubijé Hasanin(po nga Ninàti) shumë plakë dhe e verbër, e dogjën së gjalli tok me shtëpinë. Sadik Tàhon e Zeqir Sadìkun nga Nuneshàti. Abedin Eminin, Adem Beqir Maksùtin, Çafa(Mustafa) Malo Latifin, Feìm Ahmet Dódin, Nexhìp Méten, Nuh Hasim Dinon, Qamil Alushin nga Paramithìa. Rasim Harif Memlézin, po nga Paramithìa -imam i xhamisë “Sulltan Bajazit”- në ramazan (korrik 1913) kur po çelte faltoren, me urdhër të atypëratyshëm të n/prefektit, Panajot Zórbos, horofillakët e rrahën derisa vdiq në vend.(I, D. Hoxha, “Çamëria dhe Janina...”, fq. 192-193), Sulejman Subhi bej Dinon, Tahir Bollàtin(e çanë me thika dhe e thelëzuan me hanxharë) e Xhelo Musa Isufin nga Paramithìa. Idriz Mustafa haxhi Jaho Zejnon, Mehmet Halil Zejnon e Vejsel Féren nga Petrovìca. Ramadan Shuho Rushanin nga Picari. Bido Binózin e Usnì Pirùshin nga Pjadhuli. Emin Xhanàrin nga Rrëzani. Hate Resulin nga Vàrfani. Vejsel Husejn Làkon nga Vóla. etj. Rrahjet masive -shpesh herë deri në vdekje, sidomos nëpër fshatra- ishin në rend të ditës. Të tilla dukuri lemeritëse u shfaqën kudo, po më të theksuara dhe më rrënqethëse ishin ato të bëra në fshatrat Arpìcë, Dhrohomì, Grikëhùar, Kardhiq, Konispol, Lóps, Markat, Minìnë, Nìstë, Skupìcë (e Paramithìsë), Shùlash, Vàrfan etj. Në Kóskë gjatë rrahjeve të krejt fshatarëve, Sabri Xhemo Béjkua vdiq. Në Vërvë rrahja (gjatë së cilës Tahir Nùrja vdiq) dhe grabitja e një shume të madhe të hollash –si kudo gjetkë- u shoqëruan edhe me njëfarë tragji-komedie –nëse mund të quhet e tillë- greke. Pas rrahjes masive 3-4 vetë nga ata që arritën të qëndronin ende në këmbë, shkuan në Filat për t’u ankuar tek pushtetarët eprorë të rrethit. Rrethkomandanti i horofillaqisë u tha: ”Mos ua vini re, janë djem(të rinj), kanë dashur të bëjnë shakà!”. Njëri, të cilit veç shtëpisë e bagëtisë –si të gjithëve- tha se i kishin rrëmbyer edhe këpucët. Sërish Oficeri në fjalë iu përgjegj: “S’ është e mundur, do t’i kesh harruar diku udhës nga erdhe!”.(Treguar nga Nazif Purrìzua e Isklam Halili nga Vërva). Gropat dhe të çarat në trup -mbeturina të plagëve të shkaktuara prej shkopit dhe goditjeve me tyta, qyta e mjete të tjera hekuri a druri- shumë çamër i shoqëruan deri në fund të jetës së tyre; madje disa prej tyre vdiqën kur ato rridhnin ende gjak e qelb. Disa prej fshatrave: Janjarin, Ninatin, Markatin i shkrumbuan tërësisht; të tjerë pjesërisht. Edhe grabitjet të shoqëruara me dhunë nuk ishin më pak të dhimbshme. Më 1914 Harif Salinë, Haxhi Dulen e Mamo Haxhinë nga Arpica, pasi i burgosën dhe i rrahën aq egërsisht sa ata, nga ç’të vdisnin, u dhanë 100 lira turke ari dhe tërë sendet me vlerë: Sahatë, unaza etj. Po atë vit njësiti ushtarak rrethoi fshatin Varfan dhe, duke i shtruar egërsisht në dru, detyroi secilin që të paguante një shumë të madhe të hollash të arta. Të njëtën gjë bënë në çdo fshat; në Shùlash dy vetë vdiqën në rrahje e sipër.
Në fletoren “Pópulli”, dt. 2.5.1914 thuhet: “Një kapiten (Harilla –I. D. Hoxha) i ushtrisë greke me një tufë ushtarësh në Konispol mblodhi të tërë popullin e fshatit në një shesh. Më parë zuri myderrizin, hoxhët dhe 4-5 nga të parët e fshatit dhe i vari lakuriq kokëposhtë në një pemë. Nga të rrahurit e tepërt vdiqën: hoxhë (Rexhep) Bozhùlja dhe sheh Tahiri(Tahir Çàzja. –I.D.H). U rrahën e u shkretuan më të shumtët e fshatarëve, 30 vetë prej të cilëve janë duke vdekur”. Në gojëdhënat tregohet se të shoqen e Maze Hamit Zejnos, nuse 8-muajshe shtatzënë, e vinin para burrave krejt të zhveshur dhe, duke i treguar me shkop organet mashkullore, i bërtisnin: “Shihe-shihe sa e ka”; prej turpit ajo plasi në vend. kryeplaku, haxhi Abdul Kasimi, hoxhë Shaban Kasimi, Haxhi Brahim Halilpashua e plot të tjerë, për shërimin e plagëve të shkaktuara gjatë rrahjes, qëndruan nga 5-6 muaj në dyshek. Pushtetarët grekë rrëmbyen bereqetet dhe në vend të tyre në Konispol dhe fshatrat e banuara prej shqiptarësh islamikë shpunë krrunde sharre.(Kujtime të Adile Haxhi Brahim Halilpashos nga Konispoli, dtl. 1895 dhe të Harun Shipe Mehmetit nga Janjari, dtl. 1892). Ndërkaq, ndaluan konispolitët të zbrisnin në fushën e vet për mbjelljen e tokave të tyre. Beqo Zejnun Dauti nga Konispoli(dtl. 1893) tregon se ata që s’bindeshin, i vrisnin; ai tregon edhe se në gusht të 1914-s në Shëndódhërr atij me shokë disa “autonomistë veriepirìtë” u vranë qentë dhe u grabitën “të 400 dhìtë”; u ankuan tek komandnatin ushtarak grek në Konispol dhe ky i dërgoi në Gjirokastër. “Gjukatësi grek, na tha: «Kthéuni në Konispol, se dhît doj gjëjm e do ua dërgojmë». Mirëpo ato akoma nuk po vinë!!!”. Njëherit me të këqijat e tjera, ushtria dhe andartët grekë shpunë dhe përhapën në Konispol një lloj lìje, lëngatë që vishte trupin me kokrra të mëdha plot qelb; trupi i të sëmurit skuqej dhe ënjtej e vetëm rrallë mund të shmangej vdekja. Por edhe kush mundi të “shërohej” gropat në fytyrë e ndiqnin gjatë tërë viteve që i kishin mbetur. Lëngata e llahtarshme dhe uria gjatë atyre 3 vjetëve dërguan në varr aq e aq burra, gra e sidomos fëmijë. Varrezat prej 10-tra gropash secila anëve të Konispolit: në Arë të Goxhéllës, në Breg të Gùmës (Këma e Shàrrës), në Gropë të Métos, në Shakanéle, në Vardhâr etj. janë treguesit më të besueshëm të shfarosjeve në fjalë.
Përbindshmëritë greke në Çamëri ishin aq të egra sa shqetësuan shumë edhe disa qeveri vendesh të ndryshme evropiàne. Me porosi të qeverisë italiane, përfaqësuesi i saj në Athinë më 14.12.1912 i tërhoqi vërejtjen qeverisë greke. (Rénco Falàski, “Ismail Kemal bej Vlora”, Romë, 1985, fq. 131). Ndërsa përfaqësuesi i qeverisë austro-hungareze në Athinë, me tejshkrimin e vet dt. 25.12. 1912 eprorëve të tij u bënte të ditur se, në përgjigje të zëngritjes së vet pranë qeverisë greke për barbaritë e vartësve të saj në Çamëri, M.P.J. i Greqisë në formë vërejtjeje i pati thënë: “:..nuk do të ishte tepër me vend për t’u kujdesur në mënyrë të veçantë për çamërit!”. Pushtetarët grekë, si të pafytyrë që janë, në vend që të turpëroheshin para botës për poshtërsitë dhe fajet e tyre aq të shëmtuara, me egërsitë dhe keqbërësitë e veta edhe mburreshin. Kjo dëshmohet edhe nga fjalët e një gazetari grek: “Turkoshqiptarët (pra çamërit dhe toskët e tjerë, siç i quanin dhe vazhdojnë t’i quajnë grekërit- I. D. Hoxha) muarr një afsh të hidhur”.(“Atdhéu”. Dt. 12/25.5.1913). * *
Për zhdukjen e çamërve islamikë nuk lanë dredhi e shpifje pa shpikur. Kur Çamëria dhe Janina u pushtuan nga ushtria greke(mars 1913), pushtetarët turq i paditën si mbeturina turke, të lëna atje për krmbjen e shtetit grek. Duke përdorur këtë si shkak, iu vërsulën atyre me dhëmbë e me këmbë. Në dimërin e viteve 1921-1922, kur armatat e tyre pushtuese po dërrmoheshin në fushat e Anadollit Perëndimor nga ushtria osmane qemaliste, pushtetarët grekë ndërmorën një tjetër fushatë për zhdukjen e çamërve islamikë. Hajrié Adem Bakua e dtl. 1906 dhe Din Met Meri(Mergjushi) të dy nga Paramithia tregojnë se në muajin e ramazanit me urdhër të Naftopullit, rrethkomandant në Paramithi, tok me Mitro Çàçin e Petro Pallomatain, kryetar e n/kryetar bashkie horofillakët mblodhën tërë burrat. “Pas nja 2-3 ditëve horofillakët u futën me pahir në shtëpitë e Abedin, Karaman, Rexhep e Veli Prronjos, Man Shanit, Mazar Dinos e shumë të tjerëve; arrestuan gratë e i shpunë në burgun ku kishën mbillur edhe burrat; pastaj në si të grave katër horofillakë zërjën burrat një nga një, i ndëjën mbëdhê e i rihjën me shkopinj sikur shtipjën misîr. I rrahjën aq shumë, sa Malko Met Merit i nxuarr fanellën bashkë me lëkurë. Dikue i rrahur, u bërrtisnë: «Hë, doni Shqipëri? Ja, najeni!» – e vët me shkopinj”.
Pasi i arrestonin burrat e secilit fshat e qytet dhe i mbyllnin në bodrume, i qitnin një nga një dhe, duke i goditur, u bërtisnin: “Hë thuajna me çìlët e keshët mbledhur fjalën e ku i keni fshehur rrovolet, duféqet, topat, xhephanétë?. Në përgjigje të fjalëve: “Me asnjë; ju e dini sagllàm që s’kemi gjë më dun-jâ nga këto që më kërkoni”, lëvonte shkopi, bàcat, shkelmat, pështymat, shkulja e mustaqeve e raprezalje shtazarake nga më të përdhunshmet. Kur të rrahurin e kishin bërë petë, rridhnin rrëke pyetjet: “Sa të ka paguar Shqipëria? Ku e keni Shqipërinë? Kur do vinjë ajo t’u shpëtonjë?”. Veip Lam Memon nga Paramithia kur e pyesnin duke e rrahur, u përgjigjej: “Pa Shqipëria isht shtet e jo kollov me bar që te màrrinj u në kraha e t’ua sjellinj jûve këtu!”. E, kur përgjigjjet e viktimës s’kishte se si t’i kënaqte, horofillakët dhe eprorët e tyre rrokullisnin breshër njërën pas tjetrës sharjet e llojit grék. Pasi i zhdëpën në dru burgjeve, qindra çamër islamikë gjatë një të ftohti të lahtarshëm i zvarrisën udhëve nëpër Çamëri dhe në vijim prej Çamërie në Janinë. I ngjeshën nëpër bodrumet e kalasë, ku kishin rrasur edhe plot e plot islamikë janinas, konicàrë e visesh të tjera shqiptare brenda shtetit grek; u dergjën disa muaj në vendfrymëmarrjet ku i mbanin mbyllur.
Gjthnjë me barré në dorë, pushtetarët grekë paudhësisht për zhdukjen e çamërve islamikë nga vatrat dhe malli i tyre, vunë në zbatim marrëveshjen greko-turke të janarit 1922. Vetëtimthi ata arritën të zbonin 30.000 çamër e 40.000 shqiptarë islamikë nga Janina, Konìca dhe fshatrat e Follorìnës e të Kosturit. Mundën t’i shmangeshin dëbimit rreth 45.000 çamër vetëm pasi këtë çështje ata dhe qeveria shqiptare arritën ta ndërkombëtarizonin e si rrjedhim Lidhja e Kombeve e detyroi qeverinë greke të hiqte dorë nga paudhësia e saj. Pasi edhe ajo gjyle greke mbeti pa shpërthyer kundër çamërve, për shfarosjen e tyre qeveria greke përdori Luftën Italo-Greke të viteve 1940-1941.
Jan G. Shàrra në veprën e vet “Istoria tis....”, fq. 618, 629, 631 e 632 shkruan: “Qeveria greke këmbëngulëse në politikën e saj, e larguar nga e vërteta dhe nga populli vazhdoi gabimet e veta. Internoi menjëherë gjithë myslimanët nga 18 vjeç e lart dhe la popullsinë çamoshqiptare të pambrojtur nga elementët keqbërës të popullatës së krishterë....Sapo burrat ikën në internim, padrejtësitë në kurriz të myslimanëve nga pushtetarë publikë dhe banorë të krishterë vazhduan në forma të ndryshme. Me shkak gjoja të hetimeve apo të paraqitjes për çështje vetjake, pushtetarët thërrisnin në zyrat e tyre zonja bukuroshe dhe i përdhunoin. Disa nga të krishterët e pandërgjegjshën lojtën mëndsh; plaçkitjet e shtëpive dhe grabitjet e kafshëve bëheshin haptazi. Përdhunimet e vajzave dhe të grave me emër ishin të shumta. Dalja e detyrueshme me dhunë e grave myslimane në disa fshatra ishte e madhe.....Disa nga Kastrìza, Shùlashi e Mavrudhi u lëshuan në Varfan, plaçkitën haptazi shtëpitë e myslimanëve dhe rrëmbyen gjërin e gjallë të tyre...Këto të këqia bëheshin me symbyllësinë(lejën) e me bekimin e shtetit...Qeveria nuk deshi të lëshonte urdhrat përkatëse për të penguar disa reparte ushtarake, disa pushtetarë publikë dhe disa keqbërës të krishterë që kryenin vrasje, dhunime, plaçkitje e veprime të shëmtuara në dëm të popullsisë së pambrojtur çamoshqiptare, që përbëhej nga pleq, gra e fëmijë të pafajshëm”. Pjesën e mbetur të popullatës çame islamike -kryesisht fëmijë, pleq e plaka në myk dhe vajza e gra- pushtetarët grekë vendosën t’i asgjësonin në ditët e fundit të marsit 1941. Këto si edhe ata që dergjeshin në çarqet e vdekjes të ujdhezave egjeìke shpëtuan “nga fìlli”. Brenda 4 ditëve (-10 mars) ushtria greke u shpartallua nga ushtria gjermane e bullgare, ndërsa shteti grek u gjunjëzua para Boshtit Romë-Berlin-Tokjo dhe u bë bashkëvepruese e tij; me këtë pozicionìm asaj iu ruajt e drejta e vazhdimit të sundimit të saj në Çamëri; kështu, krahas fitimtarëve mbetën në fuqi edhe ato organe greke që ishin edhe më parë. Duke përfituar nga kjo, ata patën mundësi që herë pas here aty-këtu të vrisnin njerin pas tjetrit plot burra islamikë me rëndësi. Ndër ata që u bënë shoshë nga plumbat e tyre, ishin edhe mjeku aq i zoti, Jahja Kasim aga Jatroi nga Margëllëçi tok me Tefik Qemal Haxhìnë nga Karbunari, një nga burrat më trima dhe nga kundërshtarët më të rreptë të pushtetit grek; ata u grinë me plumba nga horofillakët e rrethkomandës së horofillak-karabinierëve të Paramithìsë në janar 1942.
Ndërkaq në malet e Sulit grekërit kishin ngritur një armatë me njerëz të hurit e të litarit. Më 27.6. 1944 njëri prej regjimenteve të asaj armate mundi të hunte në Paramithì; bishat përbërëse të tij u vërsulën bishërisht mbi popullatën e pambrotur islamike. Njerëzia ia dhanë vrapit të ndjekur nga breshëritë e plumbave; në mesditë rrugët, rrugicat, oborret dhe kopshtijet ishin mbuluar prej gati 700 kufomash, ndër to edhe ajo e myftiut, Hasan Abdullah Mulazimit dhe burrave të tjerë më të rëndësishëm, ndër to edhe të plot e plot grave dhe vajzave. Për këtë përpirësi greke J. G. Shàra në veprën e vet “Istoria tis...”, fq. 668 shkruan: “Urrejtja që vlonte brenda tyre shpërtheu egërsisht mbi gratë, fëmijët, pleqtë e të pafajshmit. Hyrja dhe gjakësitë e tyre në Paramithì s’lanë asnjë dyshim mbi të ardhmen e pakicës(shqiptare islamike –I. D. Hoxha). Kërdìa, dhunimet, plaçkitjet, djegiet e keqbërësitë e tjera vunë vulën e tyre në çdo vend të Çamërisë”. Ndërsa Niko Zhàngua në veprën e vet “Imperialìzmi anglez dhe qëndresa kombëtare 1940-1945”, duke folur mbi përbindshmërinë e kryqtarëve athino-fanaritë EOEA- sitë EDHES-të në Paramithi, ndër të tjera vëren: “Barbarìzëm në Paramithì. Historia ditëtë që vijuan fsheh fytyrën e vet nga turpi”.(J. G. Sharra, “Istoria tis....”, v. e p., fq. 668). Tërë ç’kishin arritur të mbeteshin gjallë –kryesisht femra, fëmijë e pleq e plaka- u rrasën gati një mbi një nëpër bodrumë. Të nesërmen e gjëmës në Paramithì(27.6.1944), EOEA-sitët hynë në fshatin Karbunâr. As atje s’lanë kënd të gjallë nga sa zunë. Niko Zhangua në veprën e vet vijon: “Tërë çamërit që u gjetën në Karbunâr, u vranë dhe u hodhën nëpër hendeqe: një nënë me 7 fëmijë si edhe të vegjël të tjerë, tri vajzat e Muharrem Agushit, nusja e Hodos dhe Ajshê Agushi”.(J. G. Sharra, “Istoria tis...”, v. e p. ,fq. 669). Pas dy ditësh ata arritën në Margëllëç; “e plaçkitën egërsisht; të vetmit që s’kishin mundur të mërgoheshin, ishin plaku Qamil i paralizuar prej vitesh dhe e shoqja e tij; i therën të dy brenda shtëpisë së vet”. (J.G. SH., “Istoria...”, fq. 699). Niko Zhangua shënon: ”...ata që kapeshin nëpër fshatra, kaloheshin në thikë; nuk bëhej përjashtim as për fëmijët, gratë e të sëmurët. Shpëtonin vetëm ca të pakë që kishin shumë para dhe lira florì, me të cilat riblenin jetën e tyre dhe iknin drejt kufìrit. Paturpësitë e poshtërsitë e EDHES-itëve vunë kudo vulën e njollës së zezë”. (J. G. SH., “Istoria...”, fq. 669). Në fshatin Livadhâr vranë Izet Lovidhen, të birin, të shoqen dhe të bijën në bahçen ku punonin. Ditët e fundit të korrikut 1944 grinë të 58 vetët që gjetën në Pàrgë, përfshi edhe myderrizin e qytetit, tok me familjen e vet: dy të bijtë, të shoqen dhe të bijën.(Lista e mërore gjëndet në “Enciklopedi Jugshqiptare” II, ende e pabotuar). Në Vólë vranë këdo që zunë, kurse në fshatin Skrropjonë të Margëllëçit femrat e familjes të Sako Banushit i përdhunuan dhe pastaj i thelëzuan. Në fshatin Kastrìzë shuan të 16 pjesëtarët e 2 familjeve, të vetmet familje islamike në atë fshat: të Halil Rustemit e Hasan Sùlçes; grinë burrat dhe në vijim përdhunuan për 3 ditë rresht vajzat dhe gratë, njëra nga të cilat disa muaj shtatzënë. Pasi ishin velur me kënaqësitë e veta shtazaràke, gratë në fjalë dhe fëmijët e tyre i shpunë në vendin e quajtur “Tre Ullìnjtë” (ndërmjet fshatrave Mavrùdh dhe Vàrfan dhe i vranë grékçe, domethënë me musibéte që s’ka gjuhë t’i tregojë e penë që t’i përshkruajë. “Haziz Hate Shabìnin, të vetëmin që arritën të kapnin në fshatin Shùlash, e pushkatuan aty pranë, në vendin e quajtur «Gropa e Mihailìdhit». Kufomën e Mehmet Abazit që kishte vdekur para dy muajsh e qitën nga varri dhe e tërhoqën zvarrë nëpër rrùgët e fshatit. (J. G. Shàrra, “Istoria tis....”, fq. 699). Pas Përbindshmërive në Paramithi, Pàrgë, Vólë dhe gati në tërë fshatrat e përtej e këtej Kalamàit, lemeri të ngjashme ndodhën edhe në Filat dhe fshatrat rreth tij. EOEA-sitët e EDHES-it, pasi grinë me plumba mbi 75 vetë në fshatin Spàtar, hynë edhe në Filat. Niko Zhangua thotë: “Njerëz të egër e barbarë që kërkonin lira e plaçkë hynin si zotër nëpër shtëpitë, dhunonin vajza e gra dhe vrisnin kë të donin”. (J. G. SH., “Istoria...”, fq. 669). Ndërsa J. G. Shàrra nga ana e vet thotë se, kur zervistët morën Filatin, “në vendin e quajtur «Vànër» vranë 65 çamër islamikë; dhjetra të tjerë i hodhën poshtë nga lartësitë e Urës së Nàçit”. Po dihet se edhe rreth 50 të tjerë i grinë në buzëlumin ndërmjet qytetit Filàt dhe fshatrave Galbàq e Vërselë. Në fq. 665 të “Istoria tis....” J. G. Sharra shkruan: “Gjakësitë në Paramithì dhe thellimi i keqbërësive nuk linin asnjë dyshim se, po të donin të mbijetonin si popull, duhej të çrrënjoseshin”. Po J. G. Sharra në fq. 670 të “Istoria tis...” vëren: “Kush donte të jetonte, duhej të linte truallin e shenjtë të atdheut të vet, shtëpinë, pasurinë dhe të merrte rrugën e mërgimtarit”. Në rrethana të tilla, kush arrinte, mërgohej ngutësisht; duke bërë fjalë për varganin e pandërprerë shumë kilometrash të të shpërngulurve çamër islamikë të mbetur ende gjallë, J. G. SH. në fq. 665 të veprës së vet, shkruante: “Tabloja që paraqitnin ishte rrënqethëse dhe e vajtueshme...mijëra vetë: burra, gra, fëmijë, pleq e plaka në një vargan kilometrash të ngjashëm me një gjarpër në lëvizje e arixhinj në pamje, me dhimbjen dhe keqardhjen në fytyrat e tyre, të ngarkuar me çka kishin mundur të merrnin me vete, ecnin nëpër udhën që konjukturat fatkeqe me veprime të paramenduara u krijuan kaq pësime ç’njerëzore dhe të ashpra”.

Niko Zhàngua në veprën e vet shkruan edhe: “ Èrë e qelbur në shtëpitë e Sali Hafuzit, ku kishin mbyllur gra e fëmijë; vdekje fëmijësh, pamje rrënqethëse e grave myslimane që hiqeshin zvarrë e, edhe pse të uritura dhe të cfilitura, përdhunoheshin e rriheshin nga oficerët zervistë gjatë 6 muajve që u mbajtën të burgosura”. (“Actes agressifs du gouvernement manarcho-fasciste grecs contre l’Albanie”, Tiranë, 1947, kreu XIV, fq. 64-65). Rreth 350 prej tyre që kishin mbetur ende gjallë, në kujdesin e një anglezi u detyruan t’i nisnin në këmbë për në Shqipëri, udhëtim ky që dihej se veç raskapitjes së atyre grave e fëmijëve të tretur, ishte plot me rreziqe të mëdha. Duke u hedhur këndej Kalamait me një palo trap, jo pak prej tyre u rrëzuan në rrymën e lumit dhe u mbytën. Gjatë tërë udhëtimit ato ishin përherë të mësyra nga gjithfarë rrugaçi, përdhunuesi dhe kusari grek e shqiptari të krishterë. Pas më se dy ditë e ca udhëtimi, gjatë një nate tejet të ftohtë e me shtrëngata bore u prunë deri në kufirin shtetëror dhe u lanë atje në mëshirën e shtëllungave të borës dhe të ftohtit ku “këputej perona”. Të lagura deri në palcë dhe duke mos ditur nga të lëviznin, u sorollatën brinjave malore dhe grykave tërë natën. Mëngjezi u gdhi kur 25 vetë kishin ngrirë; ndër to edhe Hafizeja 7-vjeçare, e bija e muhtiut të Paramithìsë, Hasan Abdullah Mulazimit, e vetmja prej familjes së tij që kishte mbetur gjallë nga kasaphana e 27.6.1944 dhe nga vuajtjet e 6 muajve burg. Asaj nate atje kishte vdekur edhe Minêja, e shoqja e hoxhë Husejn Efendiut si edhe e bija, Hasibêja, e shoqja e Sami Dinos nga Paramithia, vrarë nga zervistët më 27.6.1944 në Paramithi; kishte vdekur, gjithashtu edhe Hismâja 12-13 vjeç, e bija e mulla Halilit nga Dhrohomìa, vrarë nga zervistët në Paramithi më 27.6.1944.
Po mjerimet e çamërve ende s’kishin marrë fund. Në muajin janar 1945, kur ushtria ELLAS-ite EAM-ite i përzuri gjakatarët e Zervës nga Çamëria e Janina, qindra çamërve të mbetur në mjerim të plotë e duke vdekur aty-këtu rrugëve, iu desh të ktheheshin në vatrat dhe mallin e vet. Mjerisht, gjatë 10-ditshit të parë të marsit, egërsirat zerviste u rikthyen në Çamëri. Vrasjet e therjet e bëra prej tyre ishin edhe më tmerruese se ato të vitit të kaluar; kush s’ishte grirë ende prej breshërive të plumbave, i fluturonte koka prej hanxharëve, thikave e sëpatave. Mbi 500-600 kufoma njomën me gjak vendin brenda dy ditëve.
Kur në Çamëri grekërit s’kishin lënë më këmbë shqiptari islamik të gjallë, drejtësia e padrejtë greke të gjithë çamërit –të madh e të vogël- i dënonte me vdekje, u hiqte përjetësisht të drejtën e autoktonìsë dhe tërë pasuritë e tyre i bënte bir për vete të shtetit grek.(J. G. SH., “Istoria tis...”, fq. 673). Mbi sa ndodhi, J. G. Shàrra në fq. 670 të veprës së tij të përmendur shkruante: “Në Çamërì u shkelën ligjet e njerëzimit dhe u njollos historia e saj nga këto ordhì njerëzish të egër”; ndërsa në fq. 672 vëren: “Këto ishin përfundimet e politikës së urrejtjes së fesë (islamike –I. D. Hoxha) dhe të politikës së çmëndur të EDHES-it; ato, pasi vulosën me gjak, lotë e rrënime fatin e të dy bashkësive (islamike dhe ortodokse në Çamëri), patën si përfundim çrrënjosjen e çamoshqiptarëve nga toka e të parëve të tyre, nga shtëpitë e pasuritë e tyre...”.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. Lumo Skëndo(Mitat Frashëri), “Kalendari Kombiàr” nr. ,T. 192 ,fq.

2. Duket se luftimet për shkatërrimin e rrethit të armatës greke, e cila më 1854 kishte qarkuar taburët osmanë në kalanë e Nàrtës, zgjatën një javë.
3. Lista emërore e tyre gjëndet në fq. 110/1,2.3,4 të librit: “Çamëria dhe Janina në vitet 1912-1922”, T. 1996.
*. Këtë dhe plot të tjerë i patën djegur të gjallë.
Tirànë, më dt. 15.09.2008

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More
10.000 shqiptare myslimane te drejtuar nga Sulejman Çapari shtypen revolten greko-arvanite te viteve 1768-1770. Kete e provon edhe letra e meposhtme e shkruar nga vete Kollokotroni.

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)


MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

Pasi per 500 vjet rresht i mbajtem nen sqetullen tone, hengren e pine ne fshatrat e shtepite tona, na gjunjezoheshin sa kohe kishin nevoje per ne, na kerkonin te beheshim vellam me ta, sepse kishin nevoje per perkrahjen tone ne çameri, por ja sesi u sollen ata me ne gjate gjenocidit ku nenat dhe motrat tona u shfarosen. Keto jane vetem disa nga qindra deshmite qe do te vijojne qe do te tregojne qarte sesi ortodokset shqipfoles ishin drejtuesit dhe indikatoret kryesore te grekeve ne çameri. Keto deshmi dhe qidra te tjerat qe do te vijojne jane ne kunderpergjigje akademike, per sharlatanin ISUF HAJREDINI, qe me genjeshtrat e tij do ti bejne çamet sot te puthen me vrasesit e baballareve te tyre ne çameri. Keta pra zoti Isuf jane vellezerit tane ortodokse.


(1)Muhamet Hodo Mehmetin me porosi te priftit te Karroqit Vasil Xanit (shqipfoles ortodoks) e vrau Marko Goga(suliot shqipfoles) paksa poshte Karroqit. (Treguar nga Merso Birbil Xhaferri nga Ninati dtl. 1887).
Musa Hamit Demi (dtl. 1878) dhe Shuaip Mete Çanua (dtl. 1886) te dy nga Filati tregojne se, shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi nga fshati Sotire se bashku me nje çete gjakataresh si vetja pas Luftes Ballkanike qarkullonin neper Çamerine Verilindore pas asnje lloj ndrojtjeje; ne te njejten menyre si qarkullonte çeta e Çil Mastores, Nikolle Qamos, dhe ajo e Rexhenjve(te treja çetat te perbera dhe komanduara nga shqipfoles ortodokse) ne Çamerine e mesme lindore. Keto çeta u bene tmerri i çameve muslimane. Ata vrisnin e prisnin ne mes te dites ne sy te pushtetareve greke te cilet nuk i ngisnin fare, sepse ata ishin pjese perberese e tyre. Ne vitet 1913-1914 therren ne Kangjele (pllaje ne anen lindore te Filatit) Abdul Abazin e Hasan Dojaken, te dy nga Filati. Po ne vitet 1913-1914 vrane dhe therren mulla Sulejman Mushin nga Galbaqi, dhe Ilmaz Bello Sulon, Sami Sulejman Hoxhen, Sulejman Dule Çuçon, Shaban Sadush Taren, Shaban Zerre Banin, Shefqet Sulejman Hoxhen, dhe Xhaferr Isuf Xhaferrin, te gjithe nga Janjari. Po ne ato vite vrane edhe Beqo Kasimin nga Minina. Ne Shtator-Tetor 1917 shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi bashke me çeten e vet dhe ate te Rexhenjeve kapen ne Shkalle te Zerjanit Qazim Haxhi Lazen, nga Lagjia Zenelat e Filatit dhe te birin e Shuhan Rushanit nga fshati Picar; i pari prej Gurreze po kthehej per ne vendlindje, kurse i dyti po shkonte ne Filat. I thelezuan prane Pjadhulit, qe tu kallnin daten dhe ti mbyllnin brenda shtepive te tyre banoret e fshatrave muslimane te Shkalles se Zerjanit. Te verteten mbi kete gjakesi e nxorren dy horofillake te rrethkomandes se Filatit, duke u fjalosur ne njeren nga kafenete e qytetit, pyetjes se njerit, tjetri ju pergjigj me gjysem zeri : E çe do qe te diç? Vasil Kollovoi me Rexhenjte i hasposen (zhduken) po rri e mos u ndiej. (Deshmi e M.H.D. dhe e SH.M.C.)
Adem Beqir Maksutin nga Paramithia ne vjeshte te 1917 e vrau tek mulliri i Huvjanit( prane Paramithise) Nikolle Kondoi nga Karjoti(shqiptar ortodoks) i cili ishte vene ne sherbim te asfalise greke si ndihmes polic.
Feti Ahmet Dodin 20 vjeçar nga Paramithia e po ate muaj e vrau ne Lefterhuar, Lefter Jani(shqiptar ortodoks)
Xhelal Musa Isufin 50 vjeçar nga Paramithia e vrane te krishteret e Popoves (fshat shqipfoles ortodoks ne linje te Paramithise. ( Treguar nga Riza Nexhip Kali nga Paramithia dtl. 1906)
Ramadan Taho Tahon e picarit 19 vjeçar e therri (1918) Vasil Kollovoi ndermjet vendlindjes dhe fshatit Pjadhul(Shkalle e Zerjanit); tok me te therri edhe djalin e Haxhi Lazes nga Filati. (Treguar nga Islam Omeri dhe Mehmet Hasan Sulejmani nga Picari.)
Ne vjeshten e dyte te 1918-s Vasil Kollovoi me shoket e tij, Jan Kaçarrin(shqiptar ortodoks) nga Karroqi, dhe te birin e Jan Koçonit(shqiptar ortodoks) nga Pallambai ne fushe te Mungulit vrane bujkun Duro Sulejman Mero nga Ninati.
Çeta e kryesuar nga Gole Manxhari (prej fshatit Kellez) i vetembiquajtur Ligor Farmaqi me 27.07.1912 se bashku me çeten e tij futen dhelperisht ne kllape kryetarin e shoqerise shqiptare Bashkimi ne Janine kur ai doli nga fshat çifligu i vet Çudille dhe po shkonte ne fshat-çifligun tjeter te tijin Radhotop. Ata e thelezuan pa asnje meshire duke ja bere trupin copa copa. (A. Livadheos, “I prodhromi tis Apeleftheroseos ton Joaninon” Athine 1964 fq. 11)
Ne Gurrez shqipfolesi Thoma Pituli nga Gumenica dhe çeta qe ai drejtonte lidhen pas nje shtylle Muho Abdi Fetahun nga Grikohori dhe pasi e njomen me vajguri e dogjen per se gjalli. Thoma Pituli dhe pasuesit e tij thelezuan ne Stanel edhe Idriz Jaho Fetahun. Po ashtu Muho Maze Fetahu u masakrua nga Thoma Pituli. Te tre Fetahenjve para vrasjes se pari ju qiten syte, ju prene veshet, hundet, gjuhen, organet gjenitale. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 722)
Njerezit mbeshtetes te Gjirokastritit Dhimiter Fandi i cili ishte ne sherbim te asfalise greke pas vrasjes se tij nga atdhetaret çame te grupit “Vellazeria” i zune prite Sulejman Abullah Memushit nga Galbaqi pasi ja ndane trupin me kama ne kater pjese ja varen neper deget e rrapit aty prane. Nje te mituri qe shtangu nga sa pa aty prane i thane : Te erdhi lik per Mulla Sulejmanin ? Me erdhi belbezoi ai. Eh edhe ne na erdhi per Dhimiter Fandin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 718)
Cil Banua, Foto Ligori dhe Ligor Kosten(te tre shqipfoles ortodokse) nga Cangari ne gusht 1935 vrane 30 vjeçarin Omer Sako Omerin.
Nikolle Kosta e Thoma Fotaqi nga Lugati me 25.06 1928 ne Krua te Gunadhes vrane 23 vjeçarin Abdurrahman Xhafer Bejdon.
Vangjel Jani nga Horistjani dhe shqiptaret ortodokse grekomane qe ai drejtonte ne vitin 1923 ne “Dhrom i Madh” (vend ndermjet Dhrohomise dhe Karbunarit) therren 25 vjeçarin Muharrem Lul Hasanin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 689)
Me 18.12.1924 Aleks Paci nga Bejdeshati, Cil Mastora, e Nikolle Qamua nga Horistjani te vendosur qellimisht ne Dhrohomi-Kristo Duca nga Koroni, Kristo Pula nga Karjoti, Irakli Sulioti, etj ne “Graven e Karaxhait” vrane 29 vjeçarin Haziz Lul Hasanin.
Aleks Paci nga Bejdeshati vrau ne majin e 1925 prane stanit te Ligor Kostes nga Cangari Beqo Mulla Qamilin.
Ne majin e vitit 1943 Miho Ligori, Stavro Nikolla, te bijte e Irakli e Niko Suliotit (te peste shqipfoles ortodokse nga Bejdeshati) ne varrezen e Fsakes vrane Reshit Hazbi Hasanin.
Cil Mastora e Nikolle Qamua ne 1919 vrane Rexho Hasan Baxhanin, tek po leronte aren e vet.
Ne tetor 1943 Koço Nikolla nga Vejniku dhe çeta e tij vrau ne anelumin prane fshatit Zelese Rexhep Hamza Zeqirin.(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 690)
Ne perleshjen e viteve 1912-1913 Nuredin Dema vrau xhaxhane e kapitenit famekeq shqipfoles Delijanaqit, i cili do te masakronte nje numer te madh çamesh me vone. Edhe xhaxhai i tij ishte gjakatar progrek si i nipi.
Sulejman Subhi Dino u vra nga Kollovenjte ne 1918 ne qafe te Plakotise(Markat) se toku me dajen e tij, Met Duçen.
Ne 18-19 Mars 1918 Andon e Miço Hajrudhusha, Neço Pilua, dhe Spiro Ganja nga Pleshavica, dhe Sotir Xhinga nga Povlla therren dhe thelezuan Osman Bilalin. Kur e gjeten bashkefshataret e tij koka i mbahej ende tok me trupin nga nje rripth lekure e zverkut; trupi dhe pellembet e duarve, tere te çara. ( Treguar nga Janjaritet Harun Shipe Mehmeti, Malo Xhelil Tena, Ilmaz Selmani dhe Mustafa Abaz Rumanua)
Ne 27.06.1944 Taq Shtrungari therri lemeritshem ne “Prroin e Shametes” Fuat Prronjon dhe te birin Muhametin. Taqin per shume vite me rradhe e kishte mbajtur Fuati me buke por Taqi e masakroi. Pasi i theu parakrahet dhe kercinjte e kembeve ia shine mishin e trupit duke e rrahur lakuriq me shkop te veshur me kunja metalike.(Fletorja Perlindja e Shqipnies nr. 12 dt. 8/21. 02.1944)
Kosta Lolo Vaso, shqiptar ortodoks nga fshati Mursi kishte ngritur qellimisht nje dyqan ne Konispol, duke u fshehur pas emrit te tregtarit, zhvillonte nje veprimtari te terbuar ne sherbim te Greqise. Ate e vrau Halit Dalani nga familja e shquar atdhetare çame e Daljanejve. Miku familjar i Halitit ortodoksi shqiptar Petro Goga e futi ne kurth duke e ftuar te shikonin fushen, kanalizimet etj te fshatit, dhe e kaloi qellimisht ne vendin ku qe ngritur prita nga shqiptari ortodoks Sotir Lolo Vaso nga Mursia. Duke e qelluar pabesisht e vrane ne pjesen e fushes te quajtur Kandale. ( Treguar nga Ahmet Xhemaliu, Brahim Shaban Mullai, Mehmet Alushi, Nexhip Baçja, dhe Safet Cokalli, te peste Konispolite.)
Vangjel Xhirmiu dhe Aleks Paci vrane ne 1925 ne fshatin Cekurat Galip Lilajn, Gjyzel Shaho Shuaipin, dhe Habib Abdurrahman Bibon. .(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 506)
Ne plot shtepi Paramithitesh sherbenin prej vitesh vajza te krishtera shqiptare nga Frari dhe Çamofshatrat. Si te tilla ato dinin gjithçka ne maje te gishtrinjve te dores. Pak jave para gjemes se 1944 me shkaqe te ndryshme brenda 2-3 diteve, me lloj-lloj genjshtrash ato u terhoqen te gjitha nga shtepite ku ato sherbenin. Perse ? Hamendjet me te peraferta te çojne ne dy perfundime : ja per tu treguar çdo hollesi qe u duhej gjakatareve, ja per te mos u ndodhur aty diten e gjemes nga frika e ndonje hakmarrjeje. Pra ato ishin ne dijeni te plote te gjemes qe do te ndodhte.
Shqiptaret ortodokse te fshatrave çame Foto Kiço, Kristo Foti, Koço Nikolla, Lefter Shtrungari, Nikolle Çeno Nikolle Skapera, dr. Spiro Kurti, nen urdhrat e Major Kranjait pas nje mbjedhjeje ne Mitropolin e Paramithise dolen neper rruge e njoftuan : Urdherohen te gjithe ata qe kane arme ti dorezojne menjehere, se qetesine do ta mbaje ushtria. Askush mos te kete frike. Kedo e quajme vella ; duam te bashkepunojme dhe te ndihmojme njeri tjetrin. Rreth mesdites çetat e perbera nga ekstremistet ortodokse shqipfoles ne sherbim te Greqise te perbera nga Çomenjte, Dokenjte, Pandazenjte(suliote), Dhimo e Sotir Pasko, Kristo Manuri, Petro Bazakua, Thoma Façua, Prift Andoni, teshaqepesje Athina Paço, samareberesi Çil Çoni, Cil Kutupi, Din Jot Barba, vellezerit Dhimo e Gaq Pashko(nga familja e te cileve rrjedh edhe familja e grekomanit te terbuar Gramoz Pashkos qe ska lene gur pa kthyer permbys ne Shqiperi), Dhimo Kasari, Jan Kulla, Jorgaq Boçari, Sotir Boçari(niperit e te sterfolurit Grekoman Marko Boçarit), Jot Keno, Kalope Baburi, Koste e Nikolle Kulla, Nikolle Paço, Nikolle Rafti, Stavro Kasari etj. Keta vrares se bashku me ushtrine greke kryen masakren e tmerrshme te Paramithise. Por ishin ata qe e drejtonin ushtrine greke sepse vetem ata e njifnin qytetit me imtesi sepse kishin vite qe i hanin buken çamit, dhe kur erdhi momenti e therren si dash.
Duke kerkuar shpetim si i mbyturi qe kapet nga floket e tij, plot çame dyndeshin neper shtepite e te krishtereve zotimemarres, si ne ate te Jot Barbes etj. Por per habine e tyre ata vete ua hanin koken te paret, duke i therrur dhe masakruar. Keta sadiste motren e Hasan Behlulit, tre djemte e Hasim Dinos, nder ta dhe nje 5 muajsh- te shoqen dhe 2 bijat e Rexhep Malit, Ihin dhe Lihin i gozhduan me gozhde ne murr si Krishti ne kryq, dhe pasi therren Mulla Çenin argetoheshin me te bijen e tij. (Fletorja “Zeri i Çamerise” nr. 7 Tirane dt. 8.10.1946, fq. 2)
Andon Doko, Koste Rafti nga fshati Lugat i çamerise mberthyen dhe burgosen Shefqet Sulejman Himin(dtl. 1926)
Hare e Nikolle Çoni nga fshati i krishtere Hojke i çamerise, Vangjel Doko, Koste Rafti etj pasi hengren e pine rreth 2-3 ore rresht ne shtepine e myftiut Hasan Abdullahit therren ate, te shoqen, te bijen, dhe te birin.
Taq Shtrungari thelezoi 80 vjeçarin Shaban Gaxirin, e plot te tjere; tregon sesi u fsheh setoku me Ilmaz Muhtarin, dhe Tahsin Muhedinin, mes trareve ne tavan, dhe sesi e nxorri pabesisht miku i tij shqiptar ortodoks Thoma Faço.(Deshmia ruhet ne arkivin personal te Ibrahim D. Hoxhes)
Fatime Prronjo per te shpetuar te bijen Shuquranen nga perdhunimi i Dhimo e Sotir Paskos u dha atyre gjithe çkishte 30.000 dhrahmi, 2 gjysme lire floriri, nje pale vathe ari, nje unaze floriri, dhe çdo send qe u pelqeu. (Fletorja Bashkimi nr 678 Tirane, dt. 4.3.1947 fq. 2)
Rina, gruaja e Foto Raftit u tha zervistev qe Hasan Abdullane ta benin copa-copa.
Koço Nikolla nga fshati Vejnik pasi hengri e piu te shtepia e muftiut Hasan Abdullahit bashke me disa oficere greke, qete qete u çua morri nje gershere qe gjeti ne raft dhe duke qeshur ju afrua muftiut, dhe i tha : Me kete gershere njerzve te tu, do tu presim hundet, veshet e do tu qitim syte. Me te vertete do te beni ate qe thua tha muftiu? Me te vertete, pse per genjeshtra kemi ardhur ne ketu? tha Koçua i egersuar. (Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek Ibrahim D. Hoxha)

FILLIMET E GJENOCIDIT CAM MASAKRA E DERVISHANES 1772


FILLIMET E GJENOCIDIT ÇAM
MASAKRA E DERVIZIANES (DERVISHANES) 1772

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

( Studiues i çeshtjes çame)

Banoret e nje fshati ne krahinen e Sulit te Siperm mohuan krishterimin dhe pranuan islamin. Duke qene se ata pranuan islamin, ata krijuan edhe shume marredhenie te mira me fshatrat e tjera çame te Sulit te poshtem. Shkembime te ndryshme tregtare, ekonomike dhe martesore filluan te beheshin me fshatrat e tjera muslimane te Çamerise dhe sidomos te Paramithise, dhe Margelliçit qe ishin perkatesisht dy, dhe nje ore e gjysem larg nga kryeqendra e Sulit te siperm ku jetonin edhe kleftet ortodokse Suliote. Me lidhjet martesore, dhe shkembimet e ndryshme tregtare ekonomike numri i banoreve te fshatit kaloi nga 100 ne 200 familje muslimanesh çame. Suliote qe kontrollonin gjithe krahinen me briganderine e tyre nuk e kishin me sy te mire pranimin e fese se Osmaneve dhe Çameve nga ky fshat. Ata disa here kishin provokuar banoret e ketij fshati duke vrare banore te pafajshem, dhe duke i marre vajzat e reja si robina ne malet e tyre. Por fakti kryesor ishte se Suli i siperm ishte kthyer ne nje ferr per çamet muslimane dhe per Turqit ishte i pakontrolluar dhe jashte autoritetit te Perandorise Osmane. Ne kete menyre te gjithe banoret e Dervizianes e dinin se nuk kishte askush per ti mbrojtur ata dhe duke qene se ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga Suliotet ata ishin te detyruar qe ti paguanin haraç Sulioteve. Por Suliotet nuk mjaftoheshin vetem me haraçet dhe me taksat qe ju kishin vene çameve te Dervishanes por ata rrembenin shpesh edhe vajza te reja çame muslimane, dhe i merrnin me vete ne shtepite dhe kishat e tyre. Bile ata i perulnin shume çamet e Dervishanes duke i share per faktin se kishin pranuar islamin dhe duke i quajtur tradhetare te Kryqit. Keto çnderime te padurueshme bene qe çamet mos te duronin me dhe ngrinin krye kunder krimineleve ortodokse Suliote, dhe te vrasin disa prej tyre kur ishin futur ne fshat per te grabitur pasurite e çameve. Suliotet kete rast e prisnin me zell te madh ndaj edhe te mbledhur ne nje nga kishat e Sulit ne 26 Korrik 1772 ne diten e celebrimit te Agia Paraskivia ( Shen Parashqevis) zgjollen 700 luftetare per te masakruar fshatin rebel musliman. Sapo arriten ne fshat ata sulmuan fshatin nga te gjitha anet, dhe duke qene se burrat e fshatit nuk ishin ne gjendje te parballonin sulmin e Sulioteve, per shkak te numrit te tyre te paket, dhe te befasise se Sulioteve, fshati rra ne duart e Sulioteve te cilet pa asnje pike meshire i therren te gjitha burrat dhe djemte e rinj te fshatit duke mos lene asnje pa e kaluar ne thike, dhe pa ja prere koken. U lane gjalle vetem femijet grate, dhe plakat sepse edhe burrat pleq u kaluan ne thike dhe u therren. Pasi rrembyen te gjitha vajzat e reja çame ata menjehere deportuan te gjithe te mbijetuarit e masakres se Dervishanes duke i debuar ata nga Krahina e Sulit. Te gjithe grate, dhe jetimet e mbijetuar te Dervishanes u vendosen, ne Arte dhe nje pjese e konsiderueshme e çameve te Artes e kane origjinen nga Dervishana ose Derviziana ne greqisht. Fshati pas deportimit dhe masakres se çameve u popullua nga Suliotet. Pas maskres se Dervishanes governatori i atehershem i Artes i shpalli lufte Sulioteve i indinjuar nga masakra e vellerzerve te tij te gjakut dhe te fese, çamet. Kjo masaker shenon nje nga masakrat dhe spastrimet e para etniko-fetare te gjenocidit çam dhe ishte orkestruar nga kleftet Suliote nen urdhrat e kishes ortodokse greke. Kjo masaker do te shenonte therrjen, çnderimin dhe deportimin e 200 familjeve çame muslimane, fshati i te cileve do te popullohej pastaj nga kleftet Suliote. Eshte per tu theksuar fakti se nje nga familjet qe banonin Sulin ne ate kohe ishte dhe familja e Tusas Zerva, familje nga e cila rrjedh edhe Napoleon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore do te perfundonte vepren famekeqe te filluar nga stergjysherit t tij duke masakruar gjithe çamet dhe duke i deportuar nen hijen e thikave, grate dhe jetimet çame mbetur pa burra, dhe baballare. Ne te njejtin vit, pra 1772 Kapedan Sulejman Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri ne krye te 9000 çamerve do te rrethonte Sulin, duke vrare shume klefte Suliote dhe duke djegur Sulin por pas djegjes se Sulit Sulejmani kampoi ne malet e Sulit dhe u sulmua ne befasi dhe u fut ne kurth nga kleftet Suliote nen komanden e strategeve ruse, te cilen kishin organizuar edhe kryengritjen e Morese ne vitet 1768-1770, kryengritje kjo e shtypur po nga Kapedan Sulejman Çapari ne krye te nje ushtrie prej 10.000 shqiptaresh ku pjesen derrmuese te saj e perbenin çamet. Eshte shume e rendesishme per popullsine çame te emigruar nga vatrat e saja, dhe me banim momentalisht ne Shqiperi apo gjetke qe te vihet ne dijeni se gjenocidi çame nuk ka filluar ne 1821 me revolucionin grek ku Suliotet dhe Greket filluan te masakronin te gjitha fshatrat jugore te Çamerise, as ne 1913 ku pas shembjes se Perandorise Osmane te gjithe çamet e Janines, Artes, dhe ata te Çamerise lindore, jetuan makabrat me te tmerrshme nen hijen e thikave dhe kryqit, as ne 1944 me masakren e madhe te Suliotit Napolon Zerva por shume dekada me pare, ne vitet 1750 kur çami Seit Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri, dhe Delvinioti Mustafa Koka do te rrethonin Sulin, duke vrare shume Suliote, sepse keta te fundit i kishin vene taksa muslimaneve çame te Margelliçit, dhe nqs keta te fundit si paguanin ata kryenin krime nga me monstruozet. Edhe Ali Pashe Tepelena sulmoi Suliotet sepse keta te fundit kishin sulmuar fshatrat muslimane te Çamerise, gjate mungeses se Aliut, dhe me sakte fshatrat e Margelliçit qe eshte nje ore e gjysme ne kembe nga malet e Sulit. . Po te lexojme historine e Çamerise do te kuptojme qarte se çamet pjesen derrmuese te luftes se tyre e kane bere kunder Sulioteve dhe Arvaniteve, duke qene se keta te fundit luftonin per kryqin dhe per nje Greqi te Madhe, ndersa çamet per Çamerine, dhe mosvaresine e tyre nga kleftet Suliote dhe nga kuçedra ballkanike, (Kisha Ortodokse), te cilet luftonin per nje Greqi te Madhe, ose Megali Idea deri ne lumin Shkumbin, ndersa çamet dhe Shqiptaret e tjere per Shqiperine dhe Çamerine deri ne Arte.

SHKRIME KRIJIMTARI DHE LETERSI ÇAME