e martë, 16 shtator 2008

ALI PASHE TEPELENA

IBRAHIM D. HOXHA HISTORIAN FOLKLORIST

ALI PASHE TEPELENA

(Shkeputur nga Enciklopedia Jugshqiptare)



ALI pasha TEPELENA(1744-1822). Atdhedashës shtetformues. Lindi në fshatin Veliqot të Tepelenës. I biri i Veli Husejn Nazifit me prejardhje turke. Në Hajat Ansiklopedisi, Stamboll, 1932, fq. 124-125(përkthyer nga dr. Vasfi Samim Visoka) thuhet se ishte burrë i pashëm e madhështor; i pëlqente muzika dhe zërat e bukur. Nga një bej i zakonshëm, u ngjit në pasha me tri tuga(bishtra), në shkallën vezir dhe detyrën bejlerbej(komisar i përgjithshëm) i Rumelisë(pjesës Ballkanike të sulltanatit osman). Më 1788 u bë sundimtar i vilajetit me kryeqendër Janinën, “Kapital of Albania”; vilajet që pëmblidhte brenda tij gati tërë jugun shqiptar. Lordi anglez, Xhorxh Gordon Bajroni, në letrën me dt. 12.XI.1809 dërguar nga Préveza së ëmës në Londër, për të i shkruante edhe: “Ali Pashai është njëri nga më të fuqishmit burra të Sulltanatit Osman...Ai ka qënë një luftëtar i madh. Është edhe shumë trim dhe një gjeneral aq i zoti, sa që e quajnë «Buonaparti Musliman» . Është person me rëndësi kaq të madhe, sa që të dyja palët(anglezë e francezë –I.D.H.) e marrin me të mirë dhe duan ta bëjnë për vete, pasi shqiptarët janë kombi më i pashtruar nën sundimin e sulltanit dhe se Aliu formalisht është i varur nga P.L.”. Dr. H. Holland, “Travels in the Jonian Isles, Albania, Thesaly, Macedonia etc. during the jears 1812-1813”, London, 1815, e quan: “Veziri i Shqipërisë”. Dëshmitari anglez, dr. Smart Huges, “Travels in Sicily, Greece and Albania” II, London,. 1820, fq. 84 dhe 233-234). shkruan:"Nuk ka shkallën e një mbreti, po nga fuqia është më i madh se një mbret...Sundimi i Ali Pashait në përgjithësi është dobiprurës për Shqipërinë, në krahasim me gjëndjen në të cilën ndodhej para qeverisjes së tij. Ai është vetë lumturia, po të krahasohet me qeverimin e Moresë dhe shumicën e vendeve të tjera të Turqisë. Shqipëria është më e lumtur dhe e lulëzuar nën sundimin e tij të vetëm dhe të rreptë, se sa e ndarë ndërmjet krerëve të ndryshëm dhe e shqetësuar nga luftimet e tyre të pandërprera... ”. D. Urquhart, “The Spirit...”, I, fq. 152 shkruan: “Sundimi i Ali pasha Tepelenës fuqizoi më tej karakterin luftarak të shqiptarëve”. Koloneli shtabmadhor dhe përfaqësues i qeverisë angleze në Oborrin e A. p. T., Uilliam Martin Liku(W.M.Leake), në librin e vet “Travels....” IV, fq. 224, shkruante edhe: “Është provë e një largpamësie dhe këmbënguljeje në synimet e veta, për të cilat pak burra shteti dhe mbretër ia kanë kaluar atij”. E. Spenser, “Travels...” II, fq. 182 shkruante: “Zotëronte tërë energjitë dhe guximin e racës së tij, një shqiptar i vërtetë, i cili po të kishte arritur të flakte zgjedhën e osmanit, vendi në fund të fundit do të përparonte nën sundimin e tij”. Në Megali Eliniqi Enqiklopedhia, Athinë, 1927, fq. 743, thuhet: “Sundimi i Portës dhe i Sulltanit në vilajetin e tij ishte një lojë nderimi vetëm sa për sy e faqe. Në thelb Aliu komandonte vetëveten, si të ishte vetë shteti”. Uiliam Pllomeri(William Plomer) në librin e vet: ”Ali Pasha: The Dhiamond of Jannina(ALI PASHAI: Diamanti i Janinës) botuar në SHBA më 1970, thotë se A. p. T. luajti një rol të rëndësishëm në kohën e tij dhe ka një vend domethënës në histori. “Një burrë i shumëparaqitshëm, tërheqës, gaztor dhe me guxim të madh...Ai ka qënë quajtur shëmbulli më romantik si Muhamedi, Buonaparti dhe shumë emra të tjerë shumë a pak të njohur. Viktor Hugoi e quajti atë kollos, njeriun e kohës që mund të krahasohej me Napoleon Buonapartin”. Më tej shtonte: “Napoleoni me Aliun ishin si luani me tigrin, apo si shqiponja me skifterin”. Uilliam Pllomeri në paskapakun e librit shkruan: “Nga kryeqyteti i tij, Janina, Aliu ngatërroi(ndërseu) kundër njeri-tjetrit fiset(bajrakët) dhe fuqitë e huaja...Nderohej dhe vlerësohej nga vizitorët e huaj –duke përfshirë edhe lord Bajronin- sepse ishte shumë i këndshëm dhe tërheqës”. Në vijim të veprës së vet U. Pll. shkruan edhe: “Në Greqi ai është paraqitur në balada, këngë popullore dhe të tjera shkrime të tilla. Ai çeli imagjinatën e Bajronit, motivin të paktën e një novele, apo pothuajse si në rapsodinë hungareze nga Mor Jokai. Dumasi e përdori në pjesën më të fundit të jetës së tij tek Konti i Monte Kristos.”. Shkrimtari hungarez, Jokai, veprën e vet mbi A. p. T. e emërtoi: “Lion of Janina”(Luani i Janinës). Vepra ka qënë përkthyer anglisht nga Bain-i; u zbulua më 1938 nga Hasan Abdurrahim Spahiu, përkthyes dhe përshtatës i shumë veprave historianësh e shkrimtarësh të tjerë anglezë. Vepra në fjalë(anglisht) ruhet në arkivo-bibliotekën vetjake të H. A. S.
A. p. T. ishte besnik i përbetuar i racës burimore shqiptare; si i tillë ai nuk e njihte përuljen dhe lëpirësinë. Në vitet kur cilido mbret e perandor evropian e kishte për nder të madh të lidhej me perandorin më të shkëlqyer evropian të kohës, Napoleon Bonapartin, A. p. T. e quante të barabartë me veten. Kjo del në pah fare çiltër nga vargjet në vijim: “Apo mena to veziri,/ qa pose to xheneralis,/ to mali ine haziri,/ stile grosha na to paris”(Nga unë veziri,/ ti, gjeneralit;/ leshi është gati,/ dërgo të hollat ta marrësh). Napoloni kishte porositur për një sasi leshi me të cilin endeshin stofat e teshave të ushtrisë. Po, nga sa duket, ai kërkonte t’i dërgohej leshi pa derdhur ende të hollat. Krenaria, mosmbiçmimi i kundërshtarit dhe papërkulshmëria shqiptare e A. p. T. dallohet fare bukur edhe në qëndrimin ndaj sulltanit, sado që i rrethuar në Janinë. “Emena len’ Ali Pashas,/ me len’ q’Ali Baruti,/ pu vastaksan to polemo/ me to sulltan Mahmuti. (Mua më thonë Ali Pasha,/ më quajnë edhe Ali Baruti,/ që bëj luftë edhe me sulltan Mahmutin).
A. Sladeja, “Records of Travels...” I, fq. 250, shënonte:“Është heroi i shqiptarëve, temë(burim) e këngëve të tyre, i cili, pavarësisht nga tirania e tij, i zotëronte me një ndikim që s’e kishte patur askush që nga koha e Skënderbeut”. Xhevahire Ibrahim Demiri nga Konispoli (1844-1944), dëshmon: “Në kohën e Ali Pashait flî ulku bashkë me delen e nuk e ngit dot”. ”. Th. S. Hugesi, “Travels...” II, fq. 199, vëren edhe: “Rusët ishin aq ziliqarë ndaj pushtetit përherë më të fuqishëm të Ali pasha Tepelenës, sepse tek ai ata shihnin pengesën më të vështirë për planet e tyre në Turqinë Evropiane. Prandaj përpiqeshin me çdo mënyrë të vëzhgonin lëvizjet dhe t’u kundërviheshin planeve të tij”. Kurse në V. VIII,fq 110, shton: “Aspak për t’u lakmuar, me shumë premtime të pamatura, të pamundura për t’u kryer prej agjentëve tanë për të siguruar kështu përkrahjen e tij”. A. Boppi, në veprën e vet, “l’Albania”(fq. 34-35), shënon një pjesë nga shkresa e vitit 1803 që përfaqësuesi francez në Korfuz ia dërgoi qeverisë së vet; në të për A. p. T. thuhet edhe: “Ai mton(pretendon) se nuk i duron as rusët, as anglezët; unë besoj se ai nuk i do më shumë as francezët. Po, meqë nuk ka tjetër qëllim veçse t’i kundërvihet Portës dhe të mbahet në pavarësinë e vet, do të lidhet me fuqinë që do t’i zotohet se do ta ndihmojë për të vazhduar projektet e tij lakmuese...”. Mirëpo, edhe pse ai bëri gjithçka mundej për t’u lidhur me një qeveri shteti evropian, askush prej tyre nuk u tregua e gatshme; shkaku i vetëm ishte se ato qeveri vuanin –si edhe tani- nga lëngata kryqtare, gjë që shfaqet me tërë shëmtimin e vet edhe vitet në vijim. Të vërtetën e vë në dukje fare çiltër dt. Smart Hugesi në veprën e vet “Travels in Sicily, Greece and Albania”, L. 1820, rib. më 1830). Ai vëren se atë lidhje e pengonte “qënia në një fe që e ndalonte të kishte marrëdhënie të përzemërta me pushtetet e krishtera...”. Pra atyre qeverive nuk u pëlqente që mbi lëmshin tokësor të kishte edhe islamizëm, po vetëm kristianizëm; ishte pikërisht kjo mendësi e sëmurë që qeveritë e shteteve të mëdha evropiane i shtyu në ndëshkimin e disahershëm të shqiptarëve të pafajshëm, në dobi të fajtorëve fqinjë. Është për t’u ardhur keq që pushtetarët e qeverive të sapopërmendura pa kurrfarë dorashkash një qëndrim të tillë e mbajnë ende; rrjedhimisht, për faj të tyre gjakderdhja, vuajtjet dhe mjerimet e shqiptarëve vazhdojnë, ndërsa fajtorët s’i prek kush as me një lule.
E vërteta është se A. p. T. i zbuloi me kohë si synimet e pushtetarëve francezë, rusë etj., ashtu edhe paudhësitë e hiletë greke; ai, gjithashtu, ishte në dijeni të plotë se si po ndërthurnin veprimtaritë e tyre. Madje dinte edhe gurët që hidhnin kundër tij nëpërmjet P. L. Për të rralluar –në mos për të penguar tërësisht shigjetat e tyre- ai goditi dhe përzuri njësitë ushtarake franceze napoloniane nga cilido qytet shqiptar që mundi; madje në Prévezë kapi dhe burgosi edhe vet gjeneralin Lasalcet e më pas edhe gjeneralin Bertje. Më 1807 shpartalloi çetat e andartëve të nxitura nga francezët dhe zuri njërin nga krerët kryesorë të tyre, Kaçandonin.(M.E.E.”P.”, fq. 743). Më 1801 mbyti në liqen 18 femra të shpërdala greke –e vërtetë që pranohet edhe në M. E. E.“P”(fq.742)- ndër to edhe të mbesën e mitropolitit të Tërhallës. Pushtetarët francezë dhe rusë, duke përdorur shpegàrdhet(rrugaçet) greke, përpiqeshin të zbulonin gjykimet e A. p. T dhe vendimet shtetërore të tij. Sipas porosive, ato iu ngjiteshin si balta pas këpuce oborrtarëve; madje Frosina –shumë-shumë e bukur, tejet e zgjuar dhe ledhatore- kishte arritur t’i futej në shtrat edhe Muhtarit, të birit të A.P.T. F. Pukëvili, si një nga porosidhënësit më të mundshëm, duke dashur të fshihte gjurmët e veta dhe të dorës franceze që po vërviste pa ndërprerje gurët kundër A. p. T., thotë se veziri urdhëroi mbytjen e Frosinës se ajo nuk iu nënshtrua. Kjo lloj shpifjeje është aq trashanike, sa s’ka sesi të mos kuptohet fare lehtë prej gjithëkujt. Megjithatë të vërtetën e nxjerr në shesh vet bashkatdhetari i tij, gjenerali Guilbaune de Vandoncourt, përfaqësues i qeverisë franceze pranë A. p. T. Në fq. 272 të veprës së vet “Memoirs on the jonian islands...including the life and character of Ali Pasha”(Londër, 1816) shkruan se mbytja e Frosinës u bë për shkaqe politike e jo i shtyrë nga epshet, siç thotë Pukëvili. Që Frosina dhe shoqet e saj merreshin me spiunazh, u duk edhe nga ngjokja(pickimi) që i bëri grekërit të hidheshin aq shumë përpjetë dhe të përplasnin aq tepër fundet. Kjo –veç të tjerave- vërtetohet edhe nga vargjet: “Hjila kandarja zahari/ na riksete sto limi,/ ja na glitosun to nero,/ na pin qira Frosini...”.(Mijëra tonelata sheqer/ t’i hidhni në liqen,/ që të ëmbëlsohet uji,/ të pijë zonja Frosinë...”(Shih, “Bilbila dhe Thëllëza Çame”).
Në njërin nga dokumentet e Arkivit të Institutit të Historisë(dos. A-III.72) thuhet se, sipas historianëve turq, më 1803, pas 15 vjet goditjesh, A. p. T. mundi të nënshtronte sulotët dhe “iu kërcënua qendrës”. Ata thonë edhe se, pasi P.L. vuri nën sundimin e tij Pargën, A. p. T. e ndjeu veten më të fuqishëm se kurrë. “Në dukje i bindur -po që deri asokohe i kishte fshehur qëllimet e veta- hoqi maskën dhe u shpall i pavarur. Pushteti dhe pasuria e tij -të cilat i shërbenin për të luajtur një mijë e një intriga- nga njëra anë dhe zotësia e tij ushtarake nga ana tjetër, e ndihmuan që të bëhej një kundërshtar i tmerrshëm i Sulltanit; u shpall fermanllë(kërcënues) dhe u përgatit fuqi e madhe për t’u dërguar kundër tij”. Historianët në fjalë thonë edhe se, i vënë në dijeni mbi përgatitjet e P.L dhe të Oborrit Osman, A. p. T. –veç përgatitjeve të brenda vilajet-shtetit të Janinës- dërgoi përfaqësuesit e tij kudo ku popullata qe mërzitur nga sundimi osman: në Moldavi, Serbi e Vllahì; mjerisht nuk mundi të gjente dot kurrkund luftëtarë, pasi hieja osmane i tmerronte ende. Armata osmane e gjëndur vetëm përballë fuqisë ushtarake alipashiane shumë më të pakë se ajo, në janar 1822 mundi më në fund ta mbyllte A. p. T. dhe mbeturinat e ushtrisë së tij në një rreth fare të ngushtë brenda Janinës.
A. p. T. pati drejtuar shumë luftime tejet të rrepta dhe të përgjakshme, të gjitha
fitimtare. Përfytja e fundit gjatë të cilës u vra edhe vet ai ndodhi në ndërtesën e manastirit të ujdhezës së Janinës, ku ishte strehuar ato ditë. Burimet mbi ditën e rënies së Ali .p. T. nuk janë të njëzëshme. Në “Hajat Ansiklopedisi”, Stamboll, 1932, fq. 126 -përkthyer nga dr. V.S.Visoka- shënohet 24 qanun-i sânî 1822; pra ditën e martë më dt. 5.2.1822); në të tjera burime shënohet 22 janari(3.2) i po atij viti. Kurse Taq H. Kondillari, i mbështetur në një dokument të gjetur në ndërtesën ku u vra A.P.T. shënon 17(29) janarin.(M.E.E. “P”., fq. 747). Sipas disa historianëve sulotët deshën ta ndihmonin, po A. p. T. i nxitur nga smira(zilia) e fitoreve të grekërve, e përbuzi ndihmën e tyre. Po, për gjithëkënd që rrjedhën e ngjarjeve e njeh mirë, thëniet e historianëve të sapopërmendur janë fjalë në erë; dihet fare mirë se me përjashtim të ndonjë kapedani dhe të një pakice fare-fare të parëndësishme për ngjarjet në zhvillim, shumica e kapedanëve dhe tërë masa sulote tanimë kishin kaluar në anën e grekërve dhe po bëheshin kurban i tyre.
+ +

Sado që i varur nga Porta e Lartë e përherë përballë grackave të hapura e të fshehta të qeverive të shteteve të mëdha evropiane dhe këlyshëve të tyre ballkanikë –mjerisht ndër ta edhe të ndonjë apo të disa krerëve shqiptarë- A.p.T. jo vetëm që arriti të mbështillte brenda një shteti të vetëm gati tërë jugun shqiptar(edhe pse hë për hë sa për sy e faqe në përbërjen e sulltanatit osman dhe nën hijen e Oborrit Osman dhe të P.L.), por ka qënë edhe i pari sundimtar shqiptar që hodhi themelet e një shteti më vete mjaft të përparuar për kohën; ai, edhe pse brenda sulltanatit osman, guxoi të ngrinte dhe e ngriti- një ushtri të veçantë shqiptare. U. M. L. në “Travels in Northern Greece” L., 1835, thotë se ushtria e A. p. T. ishte e veshur e tëra me tesha shqiptare, me fustan e xhamadan.G. LL. Arshi në veprën e vet “Allbanjija i Epir v Konce XVIII-Naçale XIX v.”, Moskva, 1963, fq. 159, thotë se gjatë fushatave uhtarake në ushtrinë e A. p. T. bënin pjesë edhe agallarë dhe bejlerë të ndryshëm: bashkëlidhësit dhe vartësit e tij; ndër ta edhe “Deli Maksuti nga Paramithia, Hasan Agai nga Margëllëçi e Mahmut Dalani nga Konispoli”.
A. p. T. mundësoi edhe zhvillimin e gjuhës dhe kulturës shqiptare, doemos me shumë dinakëri e kujdes, për t’iu ruajtur grushtit osman. Për vënien në jetë të këtij synimi madhështor, ai mblodhi në Oborrin e vet gati tërë ajkën e intelektualëve të kohës dhe u dha atyre tërë ndihmat e domosdoshme. Pra vlera e A. p. T. në historinë kombëtare shqiptare ka qenë e pakrahasueshme deri asokohe. Mbi sa u tha, dr. S. Hugesi në “Travels in....Albania”(v. e p.) vëren se A.P.T. mendonte si ta zgjeronte mbretërinë e tij deri në cakun verior të tokës shqiptare. Taq H. Kondillari në M.E.E.”P”(fq. 747), për A. p. T. shkruan: “...ka qënë një udhëheqës i shkathët dhe përfaqësonjës i denjë i aftësive, cilësive dhe i të metave të racës shqiptare, e cila pas Skënderbeut nuk nxorri tjetër burrë më historik e më të zotin”. Kurse Hristo Meksi në fletoren “Liri e Shqipërisë” nr. 15, Sofi, dt. 6(19).81911, shkruante: ”...ky njeri u ngrit për fitim të kombit shqiptar...”. Ndërsa Asdreni në fletoren “Drita” nr. 73 e 74, Sofi, dt. 1(14) shkurt e 1(14) mars 1906, shkruante: “Për historinë shqiptare Ali Pashai është njeriu më i shquar...Ishte një nga ata që parashikonte ngulitjen(patundshmërinë) e kombit të vet...Kujtimi i tij kurrë nuk duhet të zhduket nga ne...”. Mjerisht, ata që mbajnë në sqetull koburen kr. a-f. dhe në buzë cyrrlen e tyre, s’lënë gur pa përmbysur për ta errësuar sa më keq fytyrën dhe veprën e tij madhore kombëtare; qëllimi i tyre duket sheshit: të mohojnë dhe nxijnë historinë e lavdishme të kombit shqiptar. Ata ngrejnë e ulin përherë e më me zhurmë ndëshkimin e disa fajtorëve hormovitë dhe ca të tjerëve nga Kardhiqi. Madje ata, sado që dihet se cilado që të jetë përgjigjja e atyre trundryshkurve –të cilët hanë bukën e shqiptarit dhe bëjnë punën e asfalianit- sa për të larë gojën, i pyesim: Cili ka qënë dhe është ai sundimtar që nuk i ka ndëshkuar dhe nuk vazhdon t’i ndëshkojë armiqtë e kombit dhe atdheut të vet? Kush nuk e ka ndëshkuar keqbërësin, për më tepër kur u shërben të huajve? Ata llomotitin e shkarravitin vetëm për A.p.T., sepse ashtu i kanë porositur, apo sepse ashtu u thotë truri i tyre i kalbur. Po, në një kohë që për të përçmuar A.p.T. ulërijnë pa pushim si çakenjtë e misrave, nuk duan të mbajnë parasysh se Pjetri I, edhe pse u quajt “i madh”, me dorën e vet u preu kokën me sëpatë mbi kërcu bashkëpunëtorëve më të afërt të tij. Robespjeri vuri në xhiotinë zverkun e aq e aq bashkëpunëtorëve të ngushtë të vet; të njëjtën gjë bëri shumë a pak edhe Kromuelli. Ata bëjnë sikur s’e dinë që jo 200 e ca vjet më parë me të drejtë, po pas mbi 120 vjetëve dhe pa kurrfarë të drejte grekërit therën tërë popullatën –të mëdhenj e të vegjël- e Hormovës. Përse kanë heshtur dhe vazhdojnë të heshtin për të 218 krerët lebër, të cilët në pranverën e 1914-s i çanë me sëpata e thika në manastirin e Leklit, sa ulërimat e tyre dëgjoheshin deri edhe në Dragot, Luzat e Tepelenë? Përse bëjnë sikur e harrojnë therjen e panaritasve? Përse s’u shkon ndër mend për të 100 krerët atdhetarë të dëgjuar çamër që iu shtyp koka me gurë e qyta pushkësh në afërsi të Paramithisë dhe 10-ra e 10-ra të tjerë anë e kënd Çamërisë? Përse nuk duan të dinë për aq e aq bolenas, kuqaritë, alipostivanitë e dëshnicarë të tjerë që grekërit i shkuan si berrat në thikë? Përse nuk e çelin pipthin për të 150 mijë toskët që u dergjën për dy vjet rresht nën degët e ullinjve të Vlorës dhe kashtrave të kënetave të Myzeqesë gjatë rrjedhës së Vjosës, ku gati gjysma gjetën vdekjen e lemeritshme nga uria e sëmundjet? Përse nuk iu dëgjohet zëri për mijëra e mijëra burra, gra e fëmijë të 400 e ca fshatrave që grekërit më 1914 u dogjën shtëpitë e gjithçka tjetër jetese dhe i përplasën të uritur në mes të të ftohtit dhe të nxehtit? Përse nuk ngrenë zërin për mbi 150.000 shqiptarët islamikë çamër, janinas e tejgramozitë që iu grabitën trojet e veta amtare dhe u përzunë përdhunisht në Anadoll në vitet 1923 e mbrapa? Dhe pas aq e aq të tjerave, si nuk pasqyrojnë ku duhet therjen e 7-8 mijë çamërve nëpër Çamëri, dëbimin përdhunisht e mbi 30-32.000 të tjerëve, nga të cilët vetëm rreth 25.000 vetë arritën t’i shpëtonin vdekjes? Të tjerët i rrëmbeu vdekja gjatë udhëtimeve të stërmundimshme dhe mjerimi të tejskajshëm. Dihet se A.p.T. ka qënë rreptësisht i mësyrë nga armiqtë e kombit shqiptar. Ata përpiqeshin që kundër tij kush e kush ta vërviste shkëmbin më të madh; që kush e kush të ngrehte kurthin e pritën më të rrezikshme. Ndër më të rrezikshmit ishte edhe Mocenigua, ministër rus, administrator i republikës qesharake të të 7 ujdhezave jonike. Me shumë para në dorë e plot zvarranikë nën urdhër, kur ndërmjet këtyre, kur ndërmjet oficerëve të shtabmadhorisë perandorake ruse –disa herë nën petkun e diplomatit e disa herë nën petkun e priftit- A.p.Tepelenës ai i shkaktoi shumë ngatërresa e kokëçarje si edhe dëm tejet të madh. Ngatërresa, kokëçarje dhe dëm jo më të vogël A.p.T. i shkaktoi edhe Paparigopulli, konsull rus në Greqi dhe një nga drejtuesit kryesorë të organizatës greke, të ashtuquajturës “Filiqi Eteria”(Shoqëri Miqsh). Ky, herë duke u hequr si dashamirës i tij e herë me anë shqiptarësh të pabesë e bukëshkelës në Oborrin e vet A.p.T.-urdhërzbatues grekësh-.bënin çmos për ta gënjyer A.p.T. dhe për të krimbur, dobësuar sa më shumë dhe shëmbur shtetin e tij. Duke pohuar këtë të vërtetë, Paparigopulli shkruante se pengesën e vërtetë për kryengritjen e pritshme greke që “F.E” mori përsipër të drejtonte, “nuk e përbënte qeveria osmane, por Ali p. Tepelena dhe pushteti i tij. Prandaj, thotë ai, shigjetat kryesore ne i drejtuam kundër shtetit të Ali Pashait, për shkatërrimin e atij shteti”. Dhe ky synim i F. E. –kalbësirë ruse- u vu pikë për pikë në zbatim. Me përjashtim të ndonjerit, tërë të krishterët shqiptarë dhe grekë në shërbim të A. p. T. që i hiqeshin si miq për kokë –duke përfshirë edhe përfaqësuesit e tij diplomatikë, ekonomikë etj. pranë P. L.- 1819-ta i gjeti të antarësuar në F. E.; “tërthorazi u gjënd edhe e dashura e Aliut, Vasiliqi Kondakçiu. Ajo, duke ushtruar një ndikim shumë të madh mbi vezirin, ndihmonte gjithnjë çështjet e grekërve dhe e mbante Aliun...vazhdimisht të nxehur(zemëruar) ndaj Sulltanit”.(Megali Eliniqi Enqiklopedhia “P.”(v. e p., fq. 745). Po në Megali Eliniqi Enqiklopedhia “P.”(v. e p., fq. 745) përmenden emrat e oborrtarëve të A. p. T. që zbatuan një për një udhëzimet e krerëve të “F.E”; ndër ta shënohen edhe: Asimaq Kroqìdhasi, përfaqësues ekonomik i A. p. T. në Stamboll. Mantho Ikonomi, sekretar i besuar i vezirit, sekretarët Kollovoi e Marìnogllui e plot nëpunës të tjerë si edhe aq e aq “besnikë” dhe “miq” të vezirit: Llambro Bejkua, Marko Bóçari, Xhavélla etj.; mjekët G. Saqellari dhe Jan Koleti si edhe “grekërit e shtëpisë ushtarake të vezirit”: Odise Andrucua, G. Karaiskaqi etj. I mbështetur pikërisht në të dhëna të tilla, udhëtari e studiuesi D. Urquharti në librin e vet “La Turquie...” II, fq. 9, shkruante: ”Grekët e ndihmuan sulltanin(Mahmutin –I.D.H.) të mposhtte Ali Pashanë”. Të njëjtën gjë thotë edhe Hristo Meksi në fletoren “Liri e Shqipërisë”(v, e p., dt. 6/19.8.1911): “Grekërit, të cilët punonin me Rusinë për këtë kryengritje(Kryengritjen e viteve 1821-1829, I. D. H.), e tradhëtuan Ali Pashanë. Papo grekërit në njërën anë nëpërmjet fesë dhe turqit në anën tjetër po me anë të fesë e shuan Ali Pashanë...”. Në disa dokumente osmane të kohës përkthyer nga Mehdi Frashëri, thuhet se kur A. p. T. kishte arritur kulmin e fuqisë, në pallat të sulltanit ishte kundërshtari i tij i rreptë, Halet Efendiu, njeri i Patrikanës, po me ndikim të madh në Oborr. Goditja e tij ndodhte ngaqë A. p. T. i jepte më pak të holla nga sa i jepte Patrikana. Kjo, për të lehtësuar kryengritjen greke, përpiqej të nxiste P. L. për të goditur ushtarakisht A. p. T. E, meqë hë për hë s’po i merrte dot lopata ujë, shtynte gjithmonë Halet Efendinë për të përplasur sulltanin me A. p. T. Pas aq e aq kallëzimeve të H. E., sulltani e parashtroi çështjen në këshillin mbretëror. Kryesekretari i mbretërisë, Xhanib Efendiu, duke patur parasysh gjendjen e nderë në Greqi si edhe për të mos nxitur një rrezik në Rumeli, shfaqi mendimin që të paktën dora-dorës të mos ngitej. Mendimi i tij u përkrah nga tërë ministrat. Mirëpo H. E., për të përmbushur me çdo kusht porositë e Patrikanës, vazhdonte përherë e më dëndur, gjithnjë e më me ngulm të bindte sulltanin t’i derdhej ushtarakisht A. p. T. Sulltan Mahmuti, i pazoti për të zbuluar se kush fshihej pas H. E. dhe ç’fshihej pas kallëzimeve të tij, rrëzoi kryeministrin, Rauf Pashanë dhe kryesekretarin, Xhanib Efendinë, sepse këta edhe në takimin e veçantë me sulltanin nuk hoqën dorë nga qëndrimi i tyre i deriatëhershëm. Në vend të tyre sulltani “vuri njerëz të dobët”.(”Diturija” nr. 3, T., 1.I.1927, fq. 97). Taq H. Kondillari në M.E.E. ”P”., fq. 747, shkruan: “Disa turq të mënçur në Stamboll e dinin të vërtetën dhe njoftonin sulltanin se qëndrimi i Aliut ndaj grekërve ishte rrjedhim i nevojshëm dhe se do të ishte me vend ta falte dhe t’ia ngarkonte atij shtypjen e kryengritjes greke, e cila do të arrihej, sepse edhe emri i tij në tërë vendin e rajeve ishte i tmerrshëm dhe zotësia e tij e pakrahasueshme. Po sulltani, duke u tërhequr prej Halit Efendiut dhe, duke ëndërruar thesarët e Aliut...si edhe duke qënë i bindur tërësisht ndaj zotësisë së madhe të Hurshidit, nuk i dëgjoi këshillat e urta...”
Me keqardhje duhet thënë se pas qerres greke ishte lidhur edhe njëri nga më të besueshmit e tij, “shqiptari” Thanas Vaja. Gjatë luftimit që A. p. T. dhe besnikët e vërtetë të tij po përballnin gjeneralët dhe ushtarët osmanë brenda ndërtesës ku qëndronte A. p. T., TH. V. së toku me Vasiliqinë dhe me ndonjë “besnik” tjetër ndodheshin në dhomën ngjitur me atë të A. p. T. ku luftohej për jetë a vdekje. Th. V. s’deshi të dinte se pranë tij po binte shqiptarisht ai që atë nga hiçi e kishte ngjitur pranë tij; i takonte të rrëmbente shpatën e armët e tjera, të luftonte dhe të flijohej, ashtu sikur bënë edhe vëllezërit: Ali-Feim e Selim Çami. Mirëpo ai ishte hequr “besnik” sa për sy e faqe, sepse kështu përmbushi porositë e “F. E”. dhe të patrikut grek të Patrikanës së Fanarit, tek i cili, me të mbaruar A. p. T., vrapoi tek ai në Stamboll së toku me Vasiliqinë, padyshim për ta njoftuar se porosinë e tij e kishte zbatuar pikë për pikë.
Mirënjohës ndaj veprës së lavdërueshme kombëtare e burrërore shqiptare të A. p. T. –e doemos edhe të besnikëve të vet- këngëtarët dhe vjershëtarët shqiptarë i kushtuan atij vargje të shumtë që edhe sot lënë mbresa të thella të pashlyeshme në ndërgjegjen dhe zemrat e çdo atdhetari.(Shih, “Bilbilë e Thëllëza Çame”, Pj. I).
Dikush e padit A.p.T. –së pari greklëvduesi, Fr. Pukëvili- se me veprimet e tij kishte shpënë ujë në mullirin grek. Është e vërtetë që A. p. T. i përkrahu deri diku grekërit, po në formën e qenit në shkardhë. Këtë të vërtetë e vë në dukje gjenerali francez Vandenkur në fq. 268-282 të veprës së vet anglisht. Ai thotë se A. p. T. e dinte që grekërit e urrenin dhe kërkonin të përfitonin sa më shumë prej tij e në fund t’i kthenin krahët dhe shkelmat. Megjithatë ai i ndihmonte, po aq sa ata kundër tij të mos mundnin të zbatonin synimet e veta. Ai i ndihmonte me qëllim që “kur të vinte koha e përshtatshme për t’u ndarë fare nga Porta Osmane”, të mos i kishte kundërshtarë. Me këtë rast duhet bërë e njohur se thënia e laprtpërmendur e F. P. ndaj A, p. T. është një shtrëmbërim me dashje, sepse A.P.T. nuk i patën pëlqyer veprimet krekosëse dhe minuese të francezëve ndaj sundimtarisë së tij, veçanërisht ato të F.P. Diikur ky, për të nënçmuar pushtetin e A.p.T., rrahu karrocierin që i mbarti teshat nga një ndërtesë në tjetrën. A. p. T. e thërriti në pallat dhe shkurt e prerazi- si zakonisht- i tha: “Pukëvil, atë që rreh, këtu e rrahin”. F.P. doli me dridhma nga pallati. Mbledhja në Oborrin dhe ushtrinë e tij si edhe stërvitja në të në shumicë e shqiptarëve dhe e fare pak grekëve, është dëshmia më e pakundërshtueshme se A.P.T. u përpoq vendosmërisht dhe besnikërisht vetëm për Shqipërinë. Është punë tjetër se ata të cilët, kur A. p. T. ishte i tërëfuqishëm i përkuleshin deri në tokë, i lëpiheshin, i betoheshin dhe i stërbetoheshin e kur ai s’e kishte më fuqinë e parë, u treguan bukëshkelës ndaj tij, i kthyen krahët atij dhe çështjes për të cilën ai i kishte ushqyer, rritur e stërvitur si luftëtarë. Madje, me qëllim që ta shpejtonin dobësimin e mëtejshëm të tij –ndërkaq të dobësonin sa më shumë edhe palën osmane- bënin sikur do të bashkëvepronin me ushtrinë alipashiane kundër asaj osmane të përqëndruar para Janinës; po, me të filluar ndeshja, ata avullonin nga sheshi i luftimeve. Kështu tërë vala goditëse e ushtrisë shumë herë më e madhe osmane binte mbi ushtrinë alipashiane. Dhe s’mund të ndodhte ndryshe, përderisa Ali p. T. luftonte për pavarësi shqiptare, kurse Marko Boçari me shokë, “me flamurin me kryq”, për Greqinë. Veprimet në vijim dëshmonin përditë e më tepër këtë të vërtetë. Një nga ato dëshmi ishte thirrja me dt. 28.6.1821 që Marko Boçari me shokë u bënte pargaritëve të mërguar me dashje nga vendlindja dhe të vendosur në anëdetin korfjat përballë. Në të thuhej ”Pargaritë! Gjarpëri u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjtë me kryq valëvitet kudo mbi anëdetin e Epirit...”. (F.P., Histoire de la regeneration de la Grece 1740-1824”..” III. Paris, 1825, fq. 131 e 134). A. p. T. bëri çmos për t’i kthyer pranë vetes –gjë, sidomos për kohën, ishte më me mënd dhe më e drejtë- po çdo përpjekje e tij shkoi huq. Lajkat dhe përrallat greke ua kishin thartuar aq keq trurin, saqë shërimi i tij ishte bërë i pamundur. Mbështetur në djegien e një pjese të madhe të depove nga shpërthimi i një predhe topi osman dhe sidomos në mospranimin e Marko Boçarit për bashkëveprim me A. p. T., përfaqësuesit e P.L. të dërguar nga kryeministri -dhe njëkohësisht komandant i përgjithshëm i ushtrisë, Mehmet-Hurshid Pashai- i shtuan përpjekjet për të bindur A. p.T. të pranonte nënshtrimin dhe dorëzimin e tij. Qahjai Mustafa Pasha, dhëndrri i Veliut, i dërguar i Hurshidit, i tha: ”Mendohu, vezir, të pafetë në flamurët e tyre mbajnë kryqin. Ju nuk jeni më, veçse një vegël në duart e tyre....”.(F.P.,”Histoire de la regeneration de la Grece 1740-1824”, P., 1825, fq. 134).

Nuk ka komente:

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More
10.000 shqiptare myslimane te drejtuar nga Sulejman Çapari shtypen revolten greko-arvanite te viteve 1768-1770. Kete e provon edhe letra e meposhtme e shkruar nga vete Kollokotroni.

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)


MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

Pasi per 500 vjet rresht i mbajtem nen sqetullen tone, hengren e pine ne fshatrat e shtepite tona, na gjunjezoheshin sa kohe kishin nevoje per ne, na kerkonin te beheshim vellam me ta, sepse kishin nevoje per perkrahjen tone ne çameri, por ja sesi u sollen ata me ne gjate gjenocidit ku nenat dhe motrat tona u shfarosen. Keto jane vetem disa nga qindra deshmite qe do te vijojne qe do te tregojne qarte sesi ortodokset shqipfoles ishin drejtuesit dhe indikatoret kryesore te grekeve ne çameri. Keto deshmi dhe qidra te tjerat qe do te vijojne jane ne kunderpergjigje akademike, per sharlatanin ISUF HAJREDINI, qe me genjeshtrat e tij do ti bejne çamet sot te puthen me vrasesit e baballareve te tyre ne çameri. Keta pra zoti Isuf jane vellezerit tane ortodokse.


(1)Muhamet Hodo Mehmetin me porosi te priftit te Karroqit Vasil Xanit (shqipfoles ortodoks) e vrau Marko Goga(suliot shqipfoles) paksa poshte Karroqit. (Treguar nga Merso Birbil Xhaferri nga Ninati dtl. 1887).
Musa Hamit Demi (dtl. 1878) dhe Shuaip Mete Çanua (dtl. 1886) te dy nga Filati tregojne se, shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi nga fshati Sotire se bashku me nje çete gjakataresh si vetja pas Luftes Ballkanike qarkullonin neper Çamerine Verilindore pas asnje lloj ndrojtjeje; ne te njejten menyre si qarkullonte çeta e Çil Mastores, Nikolle Qamos, dhe ajo e Rexhenjve(te treja çetat te perbera dhe komanduara nga shqipfoles ortodokse) ne Çamerine e mesme lindore. Keto çeta u bene tmerri i çameve muslimane. Ata vrisnin e prisnin ne mes te dites ne sy te pushtetareve greke te cilet nuk i ngisnin fare, sepse ata ishin pjese perberese e tyre. Ne vitet 1913-1914 therren ne Kangjele (pllaje ne anen lindore te Filatit) Abdul Abazin e Hasan Dojaken, te dy nga Filati. Po ne vitet 1913-1914 vrane dhe therren mulla Sulejman Mushin nga Galbaqi, dhe Ilmaz Bello Sulon, Sami Sulejman Hoxhen, Sulejman Dule Çuçon, Shaban Sadush Taren, Shaban Zerre Banin, Shefqet Sulejman Hoxhen, dhe Xhaferr Isuf Xhaferrin, te gjithe nga Janjari. Po ne ato vite vrane edhe Beqo Kasimin nga Minina. Ne Shtator-Tetor 1917 shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi bashke me çeten e vet dhe ate te Rexhenjeve kapen ne Shkalle te Zerjanit Qazim Haxhi Lazen, nga Lagjia Zenelat e Filatit dhe te birin e Shuhan Rushanit nga fshati Picar; i pari prej Gurreze po kthehej per ne vendlindje, kurse i dyti po shkonte ne Filat. I thelezuan prane Pjadhulit, qe tu kallnin daten dhe ti mbyllnin brenda shtepive te tyre banoret e fshatrave muslimane te Shkalles se Zerjanit. Te verteten mbi kete gjakesi e nxorren dy horofillake te rrethkomandes se Filatit, duke u fjalosur ne njeren nga kafenete e qytetit, pyetjes se njerit, tjetri ju pergjigj me gjysem zeri : E çe do qe te diç? Vasil Kollovoi me Rexhenjte i hasposen (zhduken) po rri e mos u ndiej. (Deshmi e M.H.D. dhe e SH.M.C.)
Adem Beqir Maksutin nga Paramithia ne vjeshte te 1917 e vrau tek mulliri i Huvjanit( prane Paramithise) Nikolle Kondoi nga Karjoti(shqiptar ortodoks) i cili ishte vene ne sherbim te asfalise greke si ndihmes polic.
Feti Ahmet Dodin 20 vjeçar nga Paramithia e po ate muaj e vrau ne Lefterhuar, Lefter Jani(shqiptar ortodoks)
Xhelal Musa Isufin 50 vjeçar nga Paramithia e vrane te krishteret e Popoves (fshat shqipfoles ortodoks ne linje te Paramithise. ( Treguar nga Riza Nexhip Kali nga Paramithia dtl. 1906)
Ramadan Taho Tahon e picarit 19 vjeçar e therri (1918) Vasil Kollovoi ndermjet vendlindjes dhe fshatit Pjadhul(Shkalle e Zerjanit); tok me te therri edhe djalin e Haxhi Lazes nga Filati. (Treguar nga Islam Omeri dhe Mehmet Hasan Sulejmani nga Picari.)
Ne vjeshten e dyte te 1918-s Vasil Kollovoi me shoket e tij, Jan Kaçarrin(shqiptar ortodoks) nga Karroqi, dhe te birin e Jan Koçonit(shqiptar ortodoks) nga Pallambai ne fushe te Mungulit vrane bujkun Duro Sulejman Mero nga Ninati.
Çeta e kryesuar nga Gole Manxhari (prej fshatit Kellez) i vetembiquajtur Ligor Farmaqi me 27.07.1912 se bashku me çeten e tij futen dhelperisht ne kllape kryetarin e shoqerise shqiptare Bashkimi ne Janine kur ai doli nga fshat çifligu i vet Çudille dhe po shkonte ne fshat-çifligun tjeter te tijin Radhotop. Ata e thelezuan pa asnje meshire duke ja bere trupin copa copa. (A. Livadheos, “I prodhromi tis Apeleftheroseos ton Joaninon” Athine 1964 fq. 11)
Ne Gurrez shqipfolesi Thoma Pituli nga Gumenica dhe çeta qe ai drejtonte lidhen pas nje shtylle Muho Abdi Fetahun nga Grikohori dhe pasi e njomen me vajguri e dogjen per se gjalli. Thoma Pituli dhe pasuesit e tij thelezuan ne Stanel edhe Idriz Jaho Fetahun. Po ashtu Muho Maze Fetahu u masakrua nga Thoma Pituli. Te tre Fetahenjve para vrasjes se pari ju qiten syte, ju prene veshet, hundet, gjuhen, organet gjenitale. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 722)
Njerezit mbeshtetes te Gjirokastritit Dhimiter Fandi i cili ishte ne sherbim te asfalise greke pas vrasjes se tij nga atdhetaret çame te grupit “Vellazeria” i zune prite Sulejman Abullah Memushit nga Galbaqi pasi ja ndane trupin me kama ne kater pjese ja varen neper deget e rrapit aty prane. Nje te mituri qe shtangu nga sa pa aty prane i thane : Te erdhi lik per Mulla Sulejmanin ? Me erdhi belbezoi ai. Eh edhe ne na erdhi per Dhimiter Fandin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 718)
Cil Banua, Foto Ligori dhe Ligor Kosten(te tre shqipfoles ortodokse) nga Cangari ne gusht 1935 vrane 30 vjeçarin Omer Sako Omerin.
Nikolle Kosta e Thoma Fotaqi nga Lugati me 25.06 1928 ne Krua te Gunadhes vrane 23 vjeçarin Abdurrahman Xhafer Bejdon.
Vangjel Jani nga Horistjani dhe shqiptaret ortodokse grekomane qe ai drejtonte ne vitin 1923 ne “Dhrom i Madh” (vend ndermjet Dhrohomise dhe Karbunarit) therren 25 vjeçarin Muharrem Lul Hasanin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 689)
Me 18.12.1924 Aleks Paci nga Bejdeshati, Cil Mastora, e Nikolle Qamua nga Horistjani te vendosur qellimisht ne Dhrohomi-Kristo Duca nga Koroni, Kristo Pula nga Karjoti, Irakli Sulioti, etj ne “Graven e Karaxhait” vrane 29 vjeçarin Haziz Lul Hasanin.
Aleks Paci nga Bejdeshati vrau ne majin e 1925 prane stanit te Ligor Kostes nga Cangari Beqo Mulla Qamilin.
Ne majin e vitit 1943 Miho Ligori, Stavro Nikolla, te bijte e Irakli e Niko Suliotit (te peste shqipfoles ortodokse nga Bejdeshati) ne varrezen e Fsakes vrane Reshit Hazbi Hasanin.
Cil Mastora e Nikolle Qamua ne 1919 vrane Rexho Hasan Baxhanin, tek po leronte aren e vet.
Ne tetor 1943 Koço Nikolla nga Vejniku dhe çeta e tij vrau ne anelumin prane fshatit Zelese Rexhep Hamza Zeqirin.(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 690)
Ne perleshjen e viteve 1912-1913 Nuredin Dema vrau xhaxhane e kapitenit famekeq shqipfoles Delijanaqit, i cili do te masakronte nje numer te madh çamesh me vone. Edhe xhaxhai i tij ishte gjakatar progrek si i nipi.
Sulejman Subhi Dino u vra nga Kollovenjte ne 1918 ne qafe te Plakotise(Markat) se toku me dajen e tij, Met Duçen.
Ne 18-19 Mars 1918 Andon e Miço Hajrudhusha, Neço Pilua, dhe Spiro Ganja nga Pleshavica, dhe Sotir Xhinga nga Povlla therren dhe thelezuan Osman Bilalin. Kur e gjeten bashkefshataret e tij koka i mbahej ende tok me trupin nga nje rripth lekure e zverkut; trupi dhe pellembet e duarve, tere te çara. ( Treguar nga Janjaritet Harun Shipe Mehmeti, Malo Xhelil Tena, Ilmaz Selmani dhe Mustafa Abaz Rumanua)
Ne 27.06.1944 Taq Shtrungari therri lemeritshem ne “Prroin e Shametes” Fuat Prronjon dhe te birin Muhametin. Taqin per shume vite me rradhe e kishte mbajtur Fuati me buke por Taqi e masakroi. Pasi i theu parakrahet dhe kercinjte e kembeve ia shine mishin e trupit duke e rrahur lakuriq me shkop te veshur me kunja metalike.(Fletorja Perlindja e Shqipnies nr. 12 dt. 8/21. 02.1944)
Kosta Lolo Vaso, shqiptar ortodoks nga fshati Mursi kishte ngritur qellimisht nje dyqan ne Konispol, duke u fshehur pas emrit te tregtarit, zhvillonte nje veprimtari te terbuar ne sherbim te Greqise. Ate e vrau Halit Dalani nga familja e shquar atdhetare çame e Daljanejve. Miku familjar i Halitit ortodoksi shqiptar Petro Goga e futi ne kurth duke e ftuar te shikonin fushen, kanalizimet etj te fshatit, dhe e kaloi qellimisht ne vendin ku qe ngritur prita nga shqiptari ortodoks Sotir Lolo Vaso nga Mursia. Duke e qelluar pabesisht e vrane ne pjesen e fushes te quajtur Kandale. ( Treguar nga Ahmet Xhemaliu, Brahim Shaban Mullai, Mehmet Alushi, Nexhip Baçja, dhe Safet Cokalli, te peste Konispolite.)
Vangjel Xhirmiu dhe Aleks Paci vrane ne 1925 ne fshatin Cekurat Galip Lilajn, Gjyzel Shaho Shuaipin, dhe Habib Abdurrahman Bibon. .(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 506)
Ne plot shtepi Paramithitesh sherbenin prej vitesh vajza te krishtera shqiptare nga Frari dhe Çamofshatrat. Si te tilla ato dinin gjithçka ne maje te gishtrinjve te dores. Pak jave para gjemes se 1944 me shkaqe te ndryshme brenda 2-3 diteve, me lloj-lloj genjshtrash ato u terhoqen te gjitha nga shtepite ku ato sherbenin. Perse ? Hamendjet me te peraferta te çojne ne dy perfundime : ja per tu treguar çdo hollesi qe u duhej gjakatareve, ja per te mos u ndodhur aty diten e gjemes nga frika e ndonje hakmarrjeje. Pra ato ishin ne dijeni te plote te gjemes qe do te ndodhte.
Shqiptaret ortodokse te fshatrave çame Foto Kiço, Kristo Foti, Koço Nikolla, Lefter Shtrungari, Nikolle Çeno Nikolle Skapera, dr. Spiro Kurti, nen urdhrat e Major Kranjait pas nje mbjedhjeje ne Mitropolin e Paramithise dolen neper rruge e njoftuan : Urdherohen te gjithe ata qe kane arme ti dorezojne menjehere, se qetesine do ta mbaje ushtria. Askush mos te kete frike. Kedo e quajme vella ; duam te bashkepunojme dhe te ndihmojme njeri tjetrin. Rreth mesdites çetat e perbera nga ekstremistet ortodokse shqipfoles ne sherbim te Greqise te perbera nga Çomenjte, Dokenjte, Pandazenjte(suliote), Dhimo e Sotir Pasko, Kristo Manuri, Petro Bazakua, Thoma Façua, Prift Andoni, teshaqepesje Athina Paço, samareberesi Çil Çoni, Cil Kutupi, Din Jot Barba, vellezerit Dhimo e Gaq Pashko(nga familja e te cileve rrjedh edhe familja e grekomanit te terbuar Gramoz Pashkos qe ska lene gur pa kthyer permbys ne Shqiperi), Dhimo Kasari, Jan Kulla, Jorgaq Boçari, Sotir Boçari(niperit e te sterfolurit Grekoman Marko Boçarit), Jot Keno, Kalope Baburi, Koste e Nikolle Kulla, Nikolle Paço, Nikolle Rafti, Stavro Kasari etj. Keta vrares se bashku me ushtrine greke kryen masakren e tmerrshme te Paramithise. Por ishin ata qe e drejtonin ushtrine greke sepse vetem ata e njifnin qytetit me imtesi sepse kishin vite qe i hanin buken çamit, dhe kur erdhi momenti e therren si dash.
Duke kerkuar shpetim si i mbyturi qe kapet nga floket e tij, plot çame dyndeshin neper shtepite e te krishtereve zotimemarres, si ne ate te Jot Barbes etj. Por per habine e tyre ata vete ua hanin koken te paret, duke i therrur dhe masakruar. Keta sadiste motren e Hasan Behlulit, tre djemte e Hasim Dinos, nder ta dhe nje 5 muajsh- te shoqen dhe 2 bijat e Rexhep Malit, Ihin dhe Lihin i gozhduan me gozhde ne murr si Krishti ne kryq, dhe pasi therren Mulla Çenin argetoheshin me te bijen e tij. (Fletorja “Zeri i Çamerise” nr. 7 Tirane dt. 8.10.1946, fq. 2)
Andon Doko, Koste Rafti nga fshati Lugat i çamerise mberthyen dhe burgosen Shefqet Sulejman Himin(dtl. 1926)
Hare e Nikolle Çoni nga fshati i krishtere Hojke i çamerise, Vangjel Doko, Koste Rafti etj pasi hengren e pine rreth 2-3 ore rresht ne shtepine e myftiut Hasan Abdullahit therren ate, te shoqen, te bijen, dhe te birin.
Taq Shtrungari thelezoi 80 vjeçarin Shaban Gaxirin, e plot te tjere; tregon sesi u fsheh setoku me Ilmaz Muhtarin, dhe Tahsin Muhedinin, mes trareve ne tavan, dhe sesi e nxorri pabesisht miku i tij shqiptar ortodoks Thoma Faço.(Deshmia ruhet ne arkivin personal te Ibrahim D. Hoxhes)
Fatime Prronjo per te shpetuar te bijen Shuquranen nga perdhunimi i Dhimo e Sotir Paskos u dha atyre gjithe çkishte 30.000 dhrahmi, 2 gjysme lire floriri, nje pale vathe ari, nje unaze floriri, dhe çdo send qe u pelqeu. (Fletorja Bashkimi nr 678 Tirane, dt. 4.3.1947 fq. 2)
Rina, gruaja e Foto Raftit u tha zervistev qe Hasan Abdullane ta benin copa-copa.
Koço Nikolla nga fshati Vejnik pasi hengri e piu te shtepia e muftiut Hasan Abdullahit bashke me disa oficere greke, qete qete u çua morri nje gershere qe gjeti ne raft dhe duke qeshur ju afrua muftiut, dhe i tha : Me kete gershere njerzve te tu, do tu presim hundet, veshet e do tu qitim syte. Me te vertete do te beni ate qe thua tha muftiu? Me te vertete, pse per genjeshtra kemi ardhur ne ketu? tha Koçua i egersuar. (Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek Ibrahim D. Hoxha)

FILLIMET E GJENOCIDIT CAM MASAKRA E DERVISHANES 1772


FILLIMET E GJENOCIDIT ÇAM
MASAKRA E DERVIZIANES (DERVISHANES) 1772

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

( Studiues i çeshtjes çame)

Banoret e nje fshati ne krahinen e Sulit te Siperm mohuan krishterimin dhe pranuan islamin. Duke qene se ata pranuan islamin, ata krijuan edhe shume marredhenie te mira me fshatrat e tjera çame te Sulit te poshtem. Shkembime te ndryshme tregtare, ekonomike dhe martesore filluan te beheshin me fshatrat e tjera muslimane te Çamerise dhe sidomos te Paramithise, dhe Margelliçit qe ishin perkatesisht dy, dhe nje ore e gjysem larg nga kryeqendra e Sulit te siperm ku jetonin edhe kleftet ortodokse Suliote. Me lidhjet martesore, dhe shkembimet e ndryshme tregtare ekonomike numri i banoreve te fshatit kaloi nga 100 ne 200 familje muslimanesh çame. Suliote qe kontrollonin gjithe krahinen me briganderine e tyre nuk e kishin me sy te mire pranimin e fese se Osmaneve dhe Çameve nga ky fshat. Ata disa here kishin provokuar banoret e ketij fshati duke vrare banore te pafajshem, dhe duke i marre vajzat e reja si robina ne malet e tyre. Por fakti kryesor ishte se Suli i siperm ishte kthyer ne nje ferr per çamet muslimane dhe per Turqit ishte i pakontrolluar dhe jashte autoritetit te Perandorise Osmane. Ne kete menyre te gjithe banoret e Dervizianes e dinin se nuk kishte askush per ti mbrojtur ata dhe duke qene se ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga Suliotet ata ishin te detyruar qe ti paguanin haraç Sulioteve. Por Suliotet nuk mjaftoheshin vetem me haraçet dhe me taksat qe ju kishin vene çameve te Dervishanes por ata rrembenin shpesh edhe vajza te reja çame muslimane, dhe i merrnin me vete ne shtepite dhe kishat e tyre. Bile ata i perulnin shume çamet e Dervishanes duke i share per faktin se kishin pranuar islamin dhe duke i quajtur tradhetare te Kryqit. Keto çnderime te padurueshme bene qe çamet mos te duronin me dhe ngrinin krye kunder krimineleve ortodokse Suliote, dhe te vrasin disa prej tyre kur ishin futur ne fshat per te grabitur pasurite e çameve. Suliotet kete rast e prisnin me zell te madh ndaj edhe te mbledhur ne nje nga kishat e Sulit ne 26 Korrik 1772 ne diten e celebrimit te Agia Paraskivia ( Shen Parashqevis) zgjollen 700 luftetare per te masakruar fshatin rebel musliman. Sapo arriten ne fshat ata sulmuan fshatin nga te gjitha anet, dhe duke qene se burrat e fshatit nuk ishin ne gjendje te parballonin sulmin e Sulioteve, per shkak te numrit te tyre te paket, dhe te befasise se Sulioteve, fshati rra ne duart e Sulioteve te cilet pa asnje pike meshire i therren te gjitha burrat dhe djemte e rinj te fshatit duke mos lene asnje pa e kaluar ne thike, dhe pa ja prere koken. U lane gjalle vetem femijet grate, dhe plakat sepse edhe burrat pleq u kaluan ne thike dhe u therren. Pasi rrembyen te gjitha vajzat e reja çame ata menjehere deportuan te gjithe te mbijetuarit e masakres se Dervishanes duke i debuar ata nga Krahina e Sulit. Te gjithe grate, dhe jetimet e mbijetuar te Dervishanes u vendosen, ne Arte dhe nje pjese e konsiderueshme e çameve te Artes e kane origjinen nga Dervishana ose Derviziana ne greqisht. Fshati pas deportimit dhe masakres se çameve u popullua nga Suliotet. Pas maskres se Dervishanes governatori i atehershem i Artes i shpalli lufte Sulioteve i indinjuar nga masakra e vellerzerve te tij te gjakut dhe te fese, çamet. Kjo masaker shenon nje nga masakrat dhe spastrimet e para etniko-fetare te gjenocidit çam dhe ishte orkestruar nga kleftet Suliote nen urdhrat e kishes ortodokse greke. Kjo masaker do te shenonte therrjen, çnderimin dhe deportimin e 200 familjeve çame muslimane, fshati i te cileve do te popullohej pastaj nga kleftet Suliote. Eshte per tu theksuar fakti se nje nga familjet qe banonin Sulin ne ate kohe ishte dhe familja e Tusas Zerva, familje nga e cila rrjedh edhe Napoleon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore do te perfundonte vepren famekeqe te filluar nga stergjysherit t tij duke masakruar gjithe çamet dhe duke i deportuar nen hijen e thikave, grate dhe jetimet çame mbetur pa burra, dhe baballare. Ne te njejtin vit, pra 1772 Kapedan Sulejman Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri ne krye te 9000 çamerve do te rrethonte Sulin, duke vrare shume klefte Suliote dhe duke djegur Sulin por pas djegjes se Sulit Sulejmani kampoi ne malet e Sulit dhe u sulmua ne befasi dhe u fut ne kurth nga kleftet Suliote nen komanden e strategeve ruse, te cilen kishin organizuar edhe kryengritjen e Morese ne vitet 1768-1770, kryengritje kjo e shtypur po nga Kapedan Sulejman Çapari ne krye te nje ushtrie prej 10.000 shqiptaresh ku pjesen derrmuese te saj e perbenin çamet. Eshte shume e rendesishme per popullsine çame te emigruar nga vatrat e saja, dhe me banim momentalisht ne Shqiperi apo gjetke qe te vihet ne dijeni se gjenocidi çame nuk ka filluar ne 1821 me revolucionin grek ku Suliotet dhe Greket filluan te masakronin te gjitha fshatrat jugore te Çamerise, as ne 1913 ku pas shembjes se Perandorise Osmane te gjithe çamet e Janines, Artes, dhe ata te Çamerise lindore, jetuan makabrat me te tmerrshme nen hijen e thikave dhe kryqit, as ne 1944 me masakren e madhe te Suliotit Napolon Zerva por shume dekada me pare, ne vitet 1750 kur çami Seit Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri, dhe Delvinioti Mustafa Koka do te rrethonin Sulin, duke vrare shume Suliote, sepse keta te fundit i kishin vene taksa muslimaneve çame te Margelliçit, dhe nqs keta te fundit si paguanin ata kryenin krime nga me monstruozet. Edhe Ali Pashe Tepelena sulmoi Suliotet sepse keta te fundit kishin sulmuar fshatrat muslimane te Çamerise, gjate mungeses se Aliut, dhe me sakte fshatrat e Margelliçit qe eshte nje ore e gjysme ne kembe nga malet e Sulit. . Po te lexojme historine e Çamerise do te kuptojme qarte se çamet pjesen derrmuese te luftes se tyre e kane bere kunder Sulioteve dhe Arvaniteve, duke qene se keta te fundit luftonin per kryqin dhe per nje Greqi te Madhe, ndersa çamet per Çamerine, dhe mosvaresine e tyre nga kleftet Suliote dhe nga kuçedra ballkanike, (Kisha Ortodokse), te cilet luftonin per nje Greqi te Madhe, ose Megali Idea deri ne lumin Shkumbin, ndersa çamet dhe Shqiptaret e tjere per Shqiperine dhe Çamerine deri ne Arte.

SHKRIME KRIJIMTARI DHE LETERSI ÇAME