e mërkurë, 23 prill 2008

Cameria dhe Janina ne vitet 1912-1922


Nga libri "Cameria dhe Janina ne vitet 1912-1922" e autorit Ibrahim D. Hoxha.



Meqenese nuk jam autor i ketij libri do te mund te shkruaj te dhenatte sakta pa bere asnje ndryshim.Veprat e Ibrahim D. Hoxha:I-Te vetat:1) "Kenge popullore came", "Neper udhen e penes shqiptare","Turqitdhe shqiptaret","Keshtu luftuam ne", "Caparenjte-RefoCapari","Bibliografi e Institutit te studimeve Petagogjike" dhekjo "Cameria dhe Janina ne vitet 1912-1922"2)Me bashkeautore : "Fjalori enciklopedik", "Ndizet zemra ngagezimi", "Proza popullore", "Yje te pashuar" dhe "Kenget na burojnesi gurra"3)Mbi 250 punime historike, folklorike, gjuhesore,artistike,publicistike etj.a) Botuar ne te perkohshmet: "Studime historike", "Revistapedagogjike", "Nentori", "Mbrojtja", "Perla", "Shkenca- teknika dhejeta" si edhe "Vatra e kultures"b)Botuar ne 15-diteshe, javore e ditore: "Atdheu", "Balli ikombit", "Bashkimi", "Cameria vatraamtare","Dardania", "Dielli", "Drita", "Dritaislame","Fitorja", "Flaka e vellazerimit" dhe "Hena e Re"(te dyja neShkup), "Kosova", "Legaliteti","Mesuesi", "Ortadogu(Stamboll)", "Patrioti", "Republika", "Rilindja", "Rilindjademokratike" dhe "Zeri i Atdheut"4).Disa emisione radio-televizive mbi historine, gjuhen, kengetpopullore etj.II- TE te tjereve: Qamil Izet Cami, "Fabula dhe vjersha" dhe MuhametCami, "Jusufi e Zulehaja".ne vazhdim


Cameria dhe Janina ne vitet 1912-1922


HYRJEShqiperia tejtehu ka qene e lakmuar dhe e mesyre nga gjithfaregrykesish te huaj. Mesymjet e tyre te herepashershme jane teshoqeruar me deme vecanerisht te renda dhe me pasoja shume-shume tehidhura. Por ajo qe shkaktoi vendit tronditjen me rrenqethese dhekombit gjakesi e vaje te panumerta, gjema e mjerime tejet tedhimbshme, ishte shtrengata apo me drejt vrungullima e viteve 1912-1913.Kryengritja 4-vjecare mbarekombetare ne veren e 1912-s u ngjit nekulme te tilla, nga mund te kalohej pa shume veshtiresi ne krijimine shtetit shqiptare. Kjo gje lakmitareve fqinje u shkaktoi morrnicashume pickuse, pasi me ngritjen e ketij shteti atyre u mbyllejnjehere e pergjithmone shtegu per grabiteri te metejshme.{1}-Sicdihet, grabiqaret serbe me 1878 shqyen nga trungu shqiptare Pirotin,Nishin, Vranjen, Medvegjen, Bujanovcin etj. Po ate vit Mali i Zigelltiti Tivarin, Shpuzen, krahinen ne lindjete saj. Tere atograbiteri u bene pjeserisht me fuqite e armeve, pjeserisht mevendimet e Fuqive te Medha Evropiane.Prandaj, me te pare se flaket kryengritese po perhapeshin ane e kendShqiperise, ata zune te hungeronin e te kercellitnin dhembet perheree me me zemerim, gjithnje e me me duf e kercenim. Duke lene he perhe menjane merite e mosmarveshjet e ashpra qe kishin ndermjet tyre,qeverite e mbreterit fqinje zune te aviteshin ngahere e me afernjera-tjetres; dhe, kur vec e vec e kur bashkarisht ngrinin lloj-lloj pengesash qe mundonin per kryengritjen shqiptare, duke krijuarnje kohesisht edhe gjithfare veshtiresish per pjesmaresit e saj.Sa me teper ngjiteshin flaket e kryengritjes shqiptare, sa me tepapermbajtshme dukeshin ato, aq me teper egersoheshin kusaretfqinje; rrjedhimisht aq me te hapta dhe me te shpeshta beheshinveprimet e dhumshme te tyre ndaj Shqiperise dhe kryengritesveshqiptare.Keshtu, p.sh, sapo ceta e studentve shqiptare me Ibrahim-Naxhine nekrye arriti fshehtazi nga Stambolli ne Korfuze, kryqeveritari i asajujdhesze, Kostandin Varatasi,{1}-Lonidhe Naci ne shkrimin:"Ngalegjenda jone kombetare", kushtuar atdhetarit Omer Capari, KostandinVaratasin e cileson "filo-shqiptare te cquar".-Fletorja "Fjala eKorces2 nr.14,Korce, 24.6.1944, fq.3.vuri si kusht: ja zbritjen e tyre ne Ulqin, ja dorezimin neStamboll. Mirepo mencuria, guximi dhe zotesia e Ibrahim-Naxhiut, AliBeqir Kurballit nga Margelleci, Xhezo Haremit nga Vlora dhe e SabriAbazit nga Delvina bene qe Varatasi dhe kryqetaret athino-fanaritebashkeveprus te ngeleshin me gisht ne goje. Naten, ndermjet 12-13korrikut1912 ceta u shpetoi suve te vezhgusve dhe vesheve tepergjuesve kryqtare-fanarite te kryeqendres se ujdhezes dhe zbritine Ksamil. Pasi pershkoi Vurgun e Delvinen mespermes, u ngjit neLaberi.Lefter Venizellua, kryeminister i atehershem i shtetit grek,gjykimin dhe vendimin etij e shpalli me keto fjale: "Po qe se Turqianuk do te jete ne gjendje te mposhte kryengritjen ne Shqiperi tejugut, do te dergoje Greqia ushtare per ta bere ate gje".{1}-Fletorja "Patris", organ zyrtare ikryeministrit Lefter Venezillo.Fletorja"Lajmetari" Sofia,dt.26.6.(9.7).1912.Njeherish me ane te kercenimit, fletorjavenizelite "Patris"(Atdheu), ne njeren nga kryeshkrimet e vetaulerinte me te madhe: "Poshte duart nga Ipiri, se fuqia greke do teja u thyeje! {1}-Fletorja "Liri e Shqiperise", nr.51 e 53, Sofia,dt.5(18).8.1912 dhe dt 16(29).8.1912.: dhe tere kjo, sepse kryqtaretathino-fanarite ate pjese te vendit tone-pra,Toskerine apoJugunshqiptare-e quanin "Elinikotati hora", d.mth.vend teresishtgrek.ne vazhdim(5-6)Meqe kryengritesit shqiptare s`donin t`ua vinin veshin llomotitjevete tyre, qeveria, dhe shtabmadheria athino-fanarite krahaskercenimeve te rrepta me ane te shtypit ndaj atdhetareve shqiptare eledhatimit maramendes ndaj atyre me "dy **** ne karroqe", zune tefusin fshehtazi arme e municione kudo qe mundoheshin. Ajoperbindshmeri kryhet nen drejtimin e ketyre e krereve te degeve Adhe B te "Bashkimit Ipirotik".{1}-"Bashkimi ipirot" u ngrit nga qeveria kryqtare athino-fanaritene Athine me 1906, si njera nga organizmat me perbindeshe te saj. Nekrye krye(sa per sy e faqe) u vu rrenegati Spiro Milo Zani ngaHimara, nentoger andarteshe i disa vjetmeparshem. Deget A dhe B ungriten prej kryqtaresh athino-fanarite(kryesisht oficere)vecanerisht te stervitur per veprimtari shkaterruse. Ata strehoeshinne perfaqesite qeveritare ne Janina e ne Preveza, duke u fshire nenpetkun e zyrtareve te atyre perfaqesive.-Aleksander Livadheos, "Iprodhormi tis apeleftetheroses ton Joaninon", Athine 1964, faqe 30-Fondi i Arkivit te Institutit te Historise. A-IV-233, faq 3.Ndihmesit dhe bashkefajtoret e tyre kryesore ishin dhespotet emitropolive te Janines, Paramithise (Jerothe Aftulidhi) dhe Konicese Vellait, Spiridhonit, te fshehur quajturi "Drini". Te veshur metesha prifti dhe duke u hequr sikur merreshin me veprimtari fetare,ata, ne te verteteishin frymezuesit dhe organizatoret e gjithfarengaterresash, mosmarrveshjesh dhe prapesish. Njeherit ata ishin edheurdhezbatuesit me dinake dhe me te bindur ndaj qeverise kryqetareathino-fanarite.Nder deshmite e pambarim mbi sa u tha jane dhe paudhesite dhengacmimet e organizuara kunder Fuat Bej Frasheri ne Lure dhe nevendbanimet e tjera te qarkut te Prevezes, si p.sh. ne fshatciflikunImam Caush, prone e Husejn pasha Dinos. Kjo del nga letra me dat.11(24).3.1910 qe mitropoliti i Prevezes ia dergonte perfaqesiseqeverirare kryqtare athino-fanarite ne Preveze. Sipas udhezimeve tedrejtperdrejta te kryqetareve athino-fanarite te lartepermendur dhete eproreve te vet, tere anekufirin tokesor prej Mecove e deri negjirin e Prevezes u mbushen me depo me te fsheta armesh. Nder nyjetme te medha ne anedetin e Camerise, ku me ane te lufteanijeve dhe temjeteve te tjera lundruse zbraseshin armatimet, ishin edhe Gjiri iGomares(kryesisht ne buzedetin prane fshatrave Rrenjas, Lija eLuce), ne Gjirin e Shen-Janit, ne Saraqine(prane fshatit Rrapez), negjiret e Paganese e te Ftelese etj. Armet e municionetshperndaheshin po fshehtazi gjithandej neper te beselidhurit me anete rrogetareve, me teper me ane te prifterinjve murgjeve dhesherbetoreve te tjere. Merimanga kryesore qe nderthuri ate rrjete tekobshem dhe ate veprimtari te menxyrshme neper Cameri, ishte njeoficer madhor i asfalise, qe paraqitej si shenjt-sherues; ai ishtederguar nga Athina dhe ishte vendosur ne kishen e sapongriturposacerisht prane fshatit Sevasto, afer Paramithise.Per te perzier e per te turbulluar gjendjen sa me keq qe te qe emundur, krahas paudhesive e ligesive te tjera, qeveritaret dhekryqetaret e tjere athino-fanarite drejtues pergatites cetagjakataresh e kusaresh dhe qe nga 10-diteshi i pare i gushtit 1912zune t`i futnin fshehtaz neper krahinat shqiptare kufitare. Atobenin per vete edhe gjakatore- kusare vendas dhe bashkefajtonin meta.Kryetaret e cetave: Jan Puteci, Gole Manxhari, Spiro Kremidha etj.ishin porositur qe ne zbatim te detyrave te caktuara te vinin neperdorim edhe plumbin, qofte dhe ne brenda neper qytete. Neshenjester duheshin vene se pari, prijesit, nder te cilet qeneshenuar edhe Qiningua dhe Thanas Skupi nga Janina. Nje nga ato ceta,ku bente pjese edhe Sotir Lolo Vasua prej fshatit Mursi, vrau neudhetim e siper prane fshatit Mursi Halit Bilal Dalanin ngaKonispoli, kur ai ishte duke kullotur grigjen e dhenve te tij. Njetjeter cete e cila strehoej ne fshatin Pleshavice e qe ne perberjene saj ishin edhe disa gjakatore kusare nga ai fshat, vrane nepazarin e fshatit te sapopermendur Hasan Idriz Mucon, Selim MehmetIsuf Manen e Veso Taren; kurse Ali Pashon e plagosen. Qe te katertketa ishin bashkefshatare e bashkeluftetare te Muharrem Rushitit,pjestare te cetes se tij.Nje cete tjeter me te njejten perberje, vrau ne vendin e quajturVaner prane Filatit te birin e vetem te Muharrem Rushitit, Hlilin,kur ai po shkonte udhes tek dajot e vete ne Filat.ne vazhdim(8)ne vazhdim(8):Ceta e perbere nga Nikolle Kutupi e Zorkadhenjte prej Popove dhedisa te tjere mundi te vriste hajdutce ne Lumare(disa km. neperendim te Janines) nder te tjere dhe te birin e udheruajtesit dheshoqeruesit e postes Paramithi-Janine; se toku me ta edhe HasanKasim aga Saliun nga Minima, i cili shkonte ne Janine per te prere eqepur teshat e dhenderrise se vet: kurse Uzeir Tahirin nga Mazrrekete plagosen. Njera prej cetave, ajo e drejtuar nga rrenegati GoleManxhari(i quajtur "Farmaqi") prej fshatit Kellez te rrethit teGjirokastres,{1}-Deshmi e Vasiliqi Taqe Dedes(Vasit), dtl. 1907 nga Kellezi.me 9.8.1912 zuri pabesisht ne rruge te madhe ndermjet fshatraveciflik Cudille e Radhotop kryetarin e shoqerise "Bashkimi" teJanines, atdhetarin e flakte Kadri Gjaten dhe , pasi e mundoi grekce8 ore, e beri copa-copa.{1}-E vrane me 27.7.(9.8).1912 se toku me trimin e vete Jasharin,kur ishin duke kaluar nga fshati-ciflik Cudille ne fshatin-ciflikRadhotop. Ndersa Jashari mbeti i vrare ne bresherine e pare, Kadrinee plagosen e pasi e kapen e theren me mundime te medha pas disaoresh.-Fletorja "Drita" nr. 80.Manastir, dt.9/22.8.1912.Perbindshmeria dhe burracakeria qe kryen ata levdohej vetem ngaKryqetaret athino-fanarite.{1}-Leter pa krye e pa date e Maliq H. Ramit nga Gjirokastra,derguar dikujt. Pervec Kadri Gjates- per te cilin shenon se e vranePuteci me shoke ne fshat-ciflikun etij te quajtur Radhotop- shenonedhe "...i vrane me shume mundime dhe u lane nje leter". Po, letraeshte e gjymtuar, s`merret vesh se cilet kane qene atdhetaret etjere te vrare egersisht prej Putecit me shoke. Arkivi Qendror iShtetit. Fondi 54, dos.67/2,fq.162.Pasi vrasja e Kadri Gjates u be afer Janines,per me teper parahundeve te vetmbrojtjeve te Gardhiqit (te Janines), Jane Puteci zurite vepronte gati sheshit, duke u krekosur si "pisqolle evgjiti".Keshtu vetem dy dite pas vrasjes se Kadri Gjates ai guxoi te bentenje mbledhje me kreret e cetave te vogla ne shtepine e Nasho Ganjesne fshatin Arahovice. Mirepo ai ai harroi se atje i thoshin Cameri.Me ta marre veshe tubimin ne fjale, nje grupe fare i vogelluftetaresh camer u sulen drejt Arahovices,Hllomoit e Koqinishtes.Mirepo fuqia e tyre nuk ishte e mjaftushme per te bere ate ckaduhej.Meqe s`u moren masat e duhura, cetat greke te gjakatoreve-kusarevemoren zemer dhe u perhapen me ne veri. Mire thone:"Kur mungon macjaminjte bejne dasem ne mes te odes". Kjo ndodhi edhe merrenegatet "Farmaqi" dhe dajen e tij Jan Putecin prejLagjes "Varrosh" te Gjirokastres, te dy ata dhe pasuesit e tyreasfalia dhe horofillaqia greke nga Korfuzi i hodhi ne anedetinshqiptar perballe, prej, nga ata, ne bashkepunim me Thimjo Lolin-pjesetar i hershem e cetave greke ne Maqedhoni- zune te bridhninneper pyjet e Sorones e te Bufit dhe ne fshatrat rreth e rrotull,duke grire cdo atdhetare qe mundonin ta vinin ne shteg a ne dore:nder ta ishte edhe Brreshanjt zhulatas, te cilet i vrane ne vendin equajtur Cakallo, kur po shtegtonin per ne kullotat dimerore. Ugrabiten edhe bagetite.Per te pastruar vendin nga keta krimba te huaj, atdhetare terendesishem shqiptare ngriten cetat e veta : ceta e prire nga SaliMurati prej Vranishtit te Lumit te Vlores dhe nga Mustafa Kofinaprej fshatit Fterre u vu ne ndjekje te tyre. Naten ndermjet 9 e 10Shtatorit 1912 qarkuan fshatin Cuke te rrethit teSarandes "kapetanet" Jan Puteci e Gole Manxhari me shoke, tecilet "te shitur tek grekerit qe prej 4 vjetesh" nuk linin dy gurebashke e gje papermbysur: duke mos ua mbajtur qe te qendronin balleper balle me rrethuesit, per t`i shpetuar ndeshkimit, ia mbathenfshehtazi si bretkosat neper vijen e mullirit: mirpo edhe ai shtegeu ishte zene. Puteci, Golemi dhe tre shoket e vet; horofillaku NikoMarko nga Narta, Dhimo Stillua nga Kasim-Allaibej dhe nje i panjohurqe vraponte pas tyre, u blluan nga plumbat e pritezenesve. Duke berefjale per kete ngjarje, Adile Haxhi Halil-Pashua nga Konispoli, neshenje hakmarrje ndaj gjakatoreve- kusareve qe kafshuan gjuhen neCuke, permendi keto vargje fjaleurtesie:"Ori dhelper gjakesore,/zoqte kelloses m`i more./ me lekure m`i pagove".Thimjua me shoket e vet dhe tere c`mbeten te tjere perfituan ngarasti dhe ia mbathen nga syte kembet.{1}-Ne "Dielli" nr. 172, dt.24.X.1912, thuhet se ne ate ndodhi moripjese edhe ceta e Muharrem Rushitit. Ka te ngjare te kete qenendonjera prej pjese te asaj cete: ajo e prire nga Abedin MadanMuharremi, apo ajo e prire nga Nazif Shero Murtua; e dyta ka qene meteper mundesi.Saliu e Mustafai me shoke iu vune pas hap pas hapi dhe i arriten nefshatin Krane;ne ndeshjen e shkurter qe u be atje me 14.9.1912,Thimja u pjagos. I pazoti per te qendruar me gjate, ia theri ne pikete vrapit sa i hanin kembet me tere pasuesit e vet dhe u struken neKorfuz.ne vazhdim(10)Pa dashur te zinin mend dhe te ndalnin revanin qe kishin marre,cetat e perbera prej kryqtaresh athino-fanarite vazhdonin tezhyteshin perhere e me thelle ne pellgun e keqberesve . Nje cetegjakatore-kusare kryqetaresh athino-fanarite vrau ne priten e zenene perruan e vendit te quajtur Lefke- vend ndermjet fshatraveLidizde e Karroq- Fejzo Abaz Mehmet Petlekun nga fshati Janjar(bashkeluftetari kryesor i Muharrem Rushitit ne fshatin e vet) dheMete Seit Beqir Halon (djslosh 16-17-vjecar) nga fshati Ninat. Do tekishin vrare edhe Hasef Laze Veizin e Sadik Ahmet Demon po ngaNinati, qe ishin duke udhetuar se toku; po keta te dy, duke qenedjem te shkathet e shume te shpejte, vrapuan tatepjete pyllit tedendur, te ndjekur nga bresherite e plumbave; ketij te fundit iu"pre gjaku" dhe vdiq pas disa ditesh. Te gjithe ata ishin duke ukethyer ne shtepite e veta nga panairi qe behej ne vendin e quajturRrips(ndermjet fshatrave Karroq, Smines dhe Lidizde). Me 20.9.1912nje cete prej 38 andarto-kusaresh priti ne vendin e quajturLivadhaqa 15 qeraxhinj camer qe po ktheheshin nga Janina ne fshatinAprice dhe ne qytetin Parge; andarto-kusaret u grabiten atyregjithcka kishin me vete.{1}- Leter e Omer Caparit dt.11(24).9.1912, derguar nga Filati-Fletorja "Drita" nr.86,Manastir, dt.20.9(3.x).1912, fq.2.Sipas deshmive te bashkekohesve, ceta ishte e Nikolle Kutupit dhe eZorkadhenjve me shoke. Kurse 3 dite me pase nje cete tjeter andarto-kusare kryqetaresh athino-fanarite prej 80 vetesh hyri ne mesdite nefshatin Ninat dhe mori rob Fejzullah Sulejman Citen-oficere nepension- si edhe dy fshatare te tjere e tre xhandare, gjithashtupesioniste. Ne ndjekje te tyre u vu menjehere Muharrem Rushiti meceten e vet.{1}- Leter e Omer Caparit me dt.11(24).9. !912. "Drita" nr. 86,Manastir, dt.20.9(3.x).1912.Duke vazhduar ndjekjen, ai doli ne malesine e qeramices dhe teAhureve, e pasi perzuri cetat ne fjale deri tutje{1}- Nga andartet e kapur u muarr vesh se Dhimiter Fandi, nenpunes imonopolit te duhanit ne Filate, ishte nje nga drejtuesit kryesore teandarteve ne krahinen e Filatit. Duke qene pergjegjes per aq e aqgjakesi e keqberesi te tjera ne ate rreth, u vendos asgjesimi i tij,u ndeshkua nga Abdul Qazim Zaimi prej Filati, nje nga luftetaret metrima te cetes se Muharrem Rushitit.u kthye pas dhe kaloi ne rrethin e Delvines, ku asgjesoi nje ceteandarto-kusaresh prej 18 kryqetaresh athino-fanarite. Mirpo edhe pseandarto- kusaret po hanin grushta pas grushtash, te dytin me dermuesse te parin, prapeseprap vazhdonin te endeshin neper viset shqiptaredhe zhduknin kedo atdhetare qe hasnin perpara; nder ata qe asokoherane nen tehet e kamave dhe te plumbave te tyre, ishte edhe HafezMitat Topola nga Margelleci i Camerise dhe shume i degjuari kapedanSpiro Ballkameni, njeri nga ceteprijesit me trima dhe te zote.{1{- Fletorja "Drita" nr. 88, Manastir,dt.11(24).x.1912.* *U tha se gjate veres se 1912-s vala kryengritese u ngjiten rrufeshemdhe me shpejte u be e paperballushme; ne ato kushte Oborri Osman dhePorta e Larte u binden se s`kishin udhe tjeter pervec armepushimit,gje te cilen edhe e kerkuan. Pas fare pak ecejakesh dhe ngurimesh tedypaleshme, perfaqesuesit perkates e gjeten fjalen me njeri-tjetrindhe marreveshja u arrit. Me te pala osmane zotohej- nder te tjera-qe tere nenpunesit shteterore ne Shqiperi nga me i larti tek me iulti qe s`e dinin gjuhen e vendesve, te zevendesoheshin meshqiptare. Gjithmone ne pershtatje me marreveshjen, njesitekryengritese hyne fitimtare neper qytete te ndryshme te Veriut dhete Jugut Shqiptar. Kudo qe hynin, kryengritesit vinin dore mbi depote armeve, lironin te burgosurit politike dhe vetvetiu beheshinzoterues te gjendjes. Mirepo pranimi prej pales osmane i kerkesavete kryengritesve shqiptare dhe hyrja e tyre fitimtare ne qytete tendryshme shqiptare sidomos ne disa anesore, si p.sh. ne Shkup,Kumanove, Qiperli (Velesh), Kratove, Prishtine, Berane, Gjakove,Kollashin, Peje (madje deri ne Pazar te Ri e Senice) etj.-praktikisht shpuri ne prag te pranimit boterisht se ne to andej epas shqiptari do te ishte " zot moralisht, kombetarisht elenderisht",{1}- "Kalendari kombiar" i vitit 1914 dhe leter me dt.15(28).8. 1912derguar nga Nikolle Ivanai disa bashkeluftetareve te tij.- ArkiviQendror i shtetit. Fondi 44, Dosje 20,fq.1-6.pra, ishte arritur keshtu thuajse ne prag te vetqeverimit. Kjo gjegrabitqaret fqinje athino-fanarite dhe eksarhonacertaniste (te ciletfitoret shqiptare i verenin me mllef, urrejtje e meri),i helmoi dhei terboi deri ne marrezi. Fletorja "Estja", zedhenese eqeverisegreke, duke bere te njohur cmendurine e qarqeve eprorekryqetare athino-fanarite, borriste:{1}- Hunguriste; ne ngjashmeri me demin e kaun qe " hedh shesh" dukekruar briret ne nje tufe shkuresh."Po te jete se shqiptaret me levizjen e sotme te kerkojne te shkelininteresat e Bullgarise, Morese,{1}- Per nje kohe te gjate me emrin "More " nenkuptohej shteti grek.dhe te Serbise, atehere qe te tria-sic kemi edhe lidhjen e fshehte-duhet te shqyrtojme bashkarisht kete ceshtje me shume rendesi".{1}- Fletorja "Liri e Shqiperise" nr.52,Sofia,dt.11(24).8.1912.Dhe , meqe ceshtja e vetqeverimit te Shqiperise asokohe vetvetiuishte vene ne rendin e dites se diplomacise evropiane-gje qe upermend edhe pak me larte-gati tere fletushkat e kryqetareve athino-fanarite po ngjireshin se cjerruri kunder asaj mundesije; madje disaprej tyre ne te njejten kohe njoftonin: Qeveria e Morese protestoine Fuqite e Medha kunder qellimit te tyre qe kane per t`i dheneShqiperise vetqeverimin".{1} Fletorja "Liri e Shqiperise" nr. 53, Sofia,dt.16(29).8.1912.Duke bere ne fjale per qellimet, synimet dhe parapregatitjet eqarqeve grabiqare kryqetare athino-fanarite dhe eksarho-nacertanisteve te vendeve fqinje, "Guri i Cjapit" ne nje shkrim tebotuar ne "Kombi" nr.35 e 36 (Boston,dt 3 e 10.V.1907), nder tetjera verente: Kombet fqinje presin... me goje hapur te marrin nganje cope ...prej Shqiperise ....kane leshuar propoganda tefarmakosura neper Shqiperi... Rrezikun me te madh Shqiperia e ka ngagreket..."Si me pare edhe asaj here qarjet dhe ankesat e kryqetareve athino-fanarite e eksarho-nacertaniste fqinje me Shqiperine i keputenshpirtin "baba carit"Oborri dhe qeveria e Carit Rus qe vazhdonte te ushqenin gjithnje eme unshem synimet e Pjetrit I te mbiquajtur "i madh" dhe teKaterines II te mbiquajtur gjithashtu " e madhe "jo vetem qe meziprisni shkakun per te zgjuar hijen dhe ndikimin e vet mbi Ballkan,por edhe e nxisnin panderprerje ate me te gjitha fijet dhe mjetet emundeshme. Prandaj, me te celur gojen mendaraket e vet ballkanike,me ndihmen dhe sipas udhezimeve te politikaneve dhe ushtarakeve telarte te Carit Rus u ngit edhe e quajtura "Lidhje Balkanike" eperbere nga Bullgaria, Greqia, Mal i Zi dhe Serbia. Kjo lidhje-sipasburimeve te kohes-u ngrit "me ndihmen e Rusise shume kohe me pare"se te shperthente shtrengata qe goditi Sulltanin Osman per tirrembyer zoterimet e tij te deriatehershme ne Ballkane, brenda tecilave asokohe permblidhjej edhe Shqiperia. Sipas asaj lidhjejeqeverite e shteteve fqinje me Shqiperine ne marreveshje perkatese menjera-tjetren (marrveshje te miratuara dhe te bekuara padyshimnga "baba cari" , Rrasputini, Eksarhu e Patriku) parashikonin qeGreqia te gllaberonte Toskerine dhe Serbia Gegerine,{1}- Ne marreveshjen fillestare ishte parapare qe Serbia te merrteedhe Beratin. Kurse Mali i Zi si kelyshi me i vogel qe ishte qeparashikuar te merrte Beranen, Gjakoven, Pejen ,Prizrenin, Rozhanin,Shkodren etj.-Fletorja "Atdheu" nr. 5.Kostance, dt.1(14).X.1912,fq.3duke shenuar si cak ndares lumin Shkumbin.{1}- Jan P. Vruho, leter me dt. 14(27).X.1912, derguar nga Tubhari iegjiptit, botuar ne fletoren "Atdheu" nr.6, Kostance.ne vazhdim(13)Me t`u arritur marreveshjet politiko-ushtarake, qeverite e shtetevefqinje filluan ethshem te pergatiteshin sheshit per perleshjen eaqshumedeshiruar dhe te aqshumepritur. Duke bere fjale mbi sa u fol,Jan Vruhoja verente: "Sapo te kater vilajetet...u njohen se janeShqiperi, sapo qeveria osmane... zuri t`u ape shqiptareve te drejtakombetare, pernjehere u hoq cipa dhe u duk lugati sheshit; kulcedrate Ballkanit cfaqen me thonjte e tyre te mrehte, me te cilet duan ekerkojne te coptojne e te shqyejne cdo gje shqiptare e ta cdukninnga faqja e dheut".Zevendesimi aty-ketu i nenpunesve turq te vilajetit, vendimi per tebotuar turqisht-shqip fletoren zyrtare te vilajetit, e sidomosemerimi ne gusht 1912 i ferik (gjeneral-divizioni) Hasan-Tahsinpasha Mesarese kryeqeveritare i vilajetit te Janines "egersoi"dhe "marrosi" politikanet e Greqise dhe Ethniqi Eterine"{1}- Shoqeria kombetare (greke); shoqeri luftenxitese, e cilasynonte dhe bente cmos qe te perpinte tere Jugun Shqiptare, perfshiedhe Durresin.sepse ata ate vilajet- i cili me perjashtim te qarkut te Korcespermblidhte brenda tij tere Jugun Shqiptare- e quanin "Elinikotatihora"{1}- Vendi teresisht(krejtesisht ) grek-Fletorja "Athina" nr.3Kostance,dt.1(14)9.1912,fq.2Po sipas disa burimeve te kohes, kunder valiut shqiptare te JaninesShfaqnin edhe te ashtuquajturit Xhon Turq (Turqit e Rinj), te ciletecnin "kunder frymes shqiptare", pra kunder tij ishin duke goditurnjehere ne te njejtin drejtim dy ushta: Turqit e Rinj dhe kryqetaretathino-fanarite. Keshtu, ndersa te paret ngrenin vazhdimisht zerinne kupe te qiellit tek eproret e partise "Ittihat veterakki"(bashkime perparim), te dytet dergonin panderpretje ankesa tek kryqetaretkrere ne Patrikane te Satmbollit dhe tek ata te Sinodhit ne Athine.Te dyja ato grupime perdornin "shume vegla te poshtra" per tedebuar "valiun prej ketej".* *Oborri i Cariatit Rus dhe qeveria e shtabmadhoria e tij iu perveshme mish punes per te pergatitur mish-mashin dhe thertorenballkanike. Shtypi rus, zedhenes i qarqeve drejtuese cariste-ohraniste vazhdonte te gumezhinte, duke shperdare perhere e medendur eren e barutit dhe te gjakut. Po, per te mos ngelur vetem sime 1878-kur edhe pse fitues, u detyruan t`u peruleshin vendimeve teme te fuqishmeve- kreret cariste ne prag te shperthimit teshtrengates dhe te perleshjes, zune te bridhnin andej-kendej, duketrokitur sa ne nje porte ne tjetren.Sazonovi, Kryeministri iatehershem i Carit Rus, vrapoi ne Inglitere; u takua mekryeministrin e Britanise se Madhe, sir Eduart Grein, te cilit iparashtroi gjykimin e vet mbi Ballkanin.Pasi me te e gjeti fjalen rreth qendrimit te metejshem ne kete pjesete Evropes, u kthye ne strofken cariste te Pjeterburgut, nga kushperthyen menjehere gjemimet.. Te bindur se tanime me "Mbretereshene deteve"{1}- Quhej keshtu per shkake te kolonive te gjithandejshme dhe teflotes se madhe.punet i kishin bere bara-bara, zedhenesit kryesore te oborrit dhe teqeverise te Carit Rus zune te shfrynin e te shkumezonin, duke dalehaptazi ne krah te gjakederdhesve.Aleksander Stolipini botoi ne "Novoje Vremja" nje shkrim, ku pasilevdonte ministrin e luftes qe kishte thene se ushtria ruseishte "gati kurdohere" qe te hynte ne lufte, shtonte : "Rusia duhett`u ndihe shteteve ballkanike me ushtrine e saj. Kursefletushka "Novoje Vremja" nga ana e asaj-po gjithmone si zedhenese eqarqeve drejtuse te Cariatit Rus- pasi njoftoi se qeveria ruse ishteduke ndihmuar qeverite e Bullgarise, Greqise, Malit te Zi dheSerbise qe ishin marre veshe dhe kishin mbledhur ushtrine e vet,shpallte: "Keto mbreteri kane leje te plote qe t`i ndreqin punet etyre me Turqine me lufte apo me te mire".{1}- Fletorja "Liri eShqiperise" nr.57,Sofia, dt.22.9(5.X.)1912.Kur cdo pergatitje te domosdoshme e kishin bere, pasi "baba cari"dhe perkrahesit e miqte etjere te tyre-kryesisht ne qeverine anglezedhe franceze.etjUshtria malazeze u urdherua te behej kurban i pare; me 9.X.1912 ajoiu versule Shqiperise, duke ndezur keshtu ate zjarre te madhe qeperpiu ne vitet e pastajshme jo vetem Ballkanin e tere, po sherbeuedhe si shkendije per te ndezjen e flakeve qe perpiu krejt Evropendhe e mbyten ate ne gjak e mjerime. Ajo ushtri, duke patur pararojembi 1.500 malesore te Mbishkodres, u vuri topin fshatrave te Krajesdhe te Bregut te Bunes, e pasi i plackiti,i dogji nje per nje.{1}-Fletorja "Liri e Shqiperise" nr. 58,dt.12(25).X..1912.fq.1ne vazhdim(16)Duke bere fjale per perleshjet e dites se pare te fillimit teluftes, "Sokoli", ne shkrimin e vet deshmon: Qe ne mengjes topat eMalit te Zi, te komanduar prej djalit te vogel te krajlit, KnjazPetros, zune te godisnin kalane e Pllanices, perballe fshatitmusliman Dinoshit. Malesoret shqiptare para e ushtria malazeze pastyre iu turren kalase. Po ate dite tere topat fushore e malore teMalit te Zi goditen Decicin, Shipshanikun, Rogamine e Vranjen; meshume Decicin, si pike strategjike, te cilin e godisnin edhe dy topa149, te qitur ne Suke te Grudes. Mbi 1500 malesore me kapicat nekoke te blera prej Nikolles- ne te cilat qe shkruar edhe emri i tij-dhe tri kolona malazeze iu versulen Decicit; ne dreke e moren memijra britma "zhivo". Vune flamurin malezias dhe te nesermenmalesoret dogjen flamurin musliman Koplik...Duke vazhduar me furimesymjen, ushtria malazeze me 19.X.1912 mundi te zinte Gushine,kurse me 5,15,17dhe 18 nentor 1912 zuri perkatesisht Gjakoven,Malesine, Shengjinin dhe Lezhen etj. Ushtria serbe, e cila mesymjenkunder vendit tone e filloi me 18.X.1912 pas 6 ditesh mundi temposhte fuqite mbrojtese ne Novi-pazar, Podijeve e Kumanove dhe tecante ne thellesi te tokes shqiptare. Dy dite me vone e me pastajajo mundi te zinte Mitrovicen, Vushtrine, Prishtinen, Ferizajn,Kacanikun, Gjilanin, Shkupin etj. Kurse me 3,7dhe 9-nentore pushtoiperkatesisht Tetoven, Kicoven e Perlepin. Me 22 zuri Manastirin dheme 23 e 24-nentore edhe Ohrin e Strugen. Ne vijim ajo kaperceu edheQafen e Thanes dhe me 29-nentore arriti te zinte edhe Elbasanin,Tiranen e Durresin.Qe ne prage te shperthimit te Luftes Ballkanike MPJ te Serbisekishte thene: "Shqiperia eshte e denuar per coptim e vdekje". Kursekryeministri serb, Pacici, i dehur nga fitoret e rrufeshme teushtrise se vet dhe te bashkeluftetareve te saj ne mungese te fuqivete barabarta, nepermjet fletoreve "Mesaxhero" dhe "Le journal",shpalli: "Bota as duhet te mendohet per ceshtje shqipe dhe perShqiperi. Shqiperia duhet te coptohet". Prej atyre krakerimaves`mund te mbetej heshtur as kjaz Nikolla, kreu i shtetit mikroskopikMali i Zi; ai "urdheroi" me te madhe: S`duhet as te flitet pervetqeverim te Shqiperise, se kjo gje nuk mund te ngjase kurre.Ndersa kur Koferenca e Ambasadoreve ne Londer po shqyrtonte teardhmen e shtetit shqiptare, permasat (shtrirjen)dhe fytyren e tij(krejt i pavarur apo nen vartesi te dikujt). "Qeveria ruse(njoftonte fletorja "Kolinische zeitung") do te kundershtoje per njeShqiperi vete qeverisese". Duke bere fjale mbi sa u tha ne fletorene sapopermendur lidhur me qendrimin e qeverise se Carit Rus ndajShqiperise, fletorja "Liri e Shqiperise" ne po ate numer shfaqtehabine e saj per shumefaqesine dhe lekundjet e asaj qeverie. "Liri eShqiperise" shenonte me ate rast se, ndersa me pare qeveria e CaritRus kishte pase njoftuar se donte qe Shqiperia te ishte shtetveturdherues nen hijen e Sulltanatit Osman, "tani nuk do fare". Dhekur qeveria austro-hungareze i terhoqi vemendjen qeverise serberreth pushtimeve ne Shqiperi, fletorja ruse "Novoje vremja",zedhenese e qarqeve drejtuese te Carit Rus, tere krekosjeshkruante: "Serbia nuk duhet te trembet fare nga Austria, kur kandihmese Rusine, Angline e Francen.Nga sa u tha, u vertetua ne menyre te pakundershtushme gjykimi iperpikte i atdhetareve tane peneperdorues te kohes, se equajtura "Luftte Ballkanike" qe kryekeput grabiqare, me synimkryesisht shkyerjen dhe gllaberimin e Shqiperise. Lidhur me kete,duket e domosdoshme permendja e percaktimit te shqiptarolindorit JanN. Mihal Lehova, icili asokohe, ne shkrimin e vet membirresht "Lufta ne siujdhezen ballkanike", theksonte edhe ketofjale"... vinomjet qe u dha shqiptareve Turqia, ua turbulluanmendjen kusareve, te cilet me dhelperi, me propaganda, me shkolladhe me prifterit e tyre kerkonin te hynin dhe te beheshin zoter neshtepite tona. Si e pane qe me kete nuk do arrinin qellimin e vete,iu leshuan te mjeres Shqiperi...dhe me arme ne dore duan terrembejne vendet e saj". Kurse Lumo Skendua (Mithat Frasheri) dyvjet me vone, shenonte: "Armiqte tane...me ndihmen dhe mbrojtjen eRusise ne dukje u lidhen kunder Turqise, po ne te vertet nuk menduangje tjeter, vec coptimin e Shqiperise dhe fikjen gjer edhe emrinshqiptar".{1}- Fletorja "Atdheu"nr.6, Kostance, dt.16(29).X.1912,fq.1{2}-"Kalendari Kombiar" 1914.Kjo teme eshte e hapur me shume per te treguar historine e vertetete Camerise dhe jo per te debatuar apo kundershtuar mendimet e njeritjetri.Tema per problemet qe ka ceshtja came, mund te hapen dhe ne CeshtjenKombetare, me mendimet e pjesetareve te ketij forumi.Ju flm. per mirekuptimin!

Nuk ka komente:

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More
10.000 shqiptare myslimane te drejtuar nga Sulejman Çapari shtypen revolten greko-arvanite te viteve 1768-1770. Kete e provon edhe letra e meposhtme e shkruar nga vete Kollokotroni.

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)


MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

Pasi per 500 vjet rresht i mbajtem nen sqetullen tone, hengren e pine ne fshatrat e shtepite tona, na gjunjezoheshin sa kohe kishin nevoje per ne, na kerkonin te beheshim vellam me ta, sepse kishin nevoje per perkrahjen tone ne çameri, por ja sesi u sollen ata me ne gjate gjenocidit ku nenat dhe motrat tona u shfarosen. Keto jane vetem disa nga qindra deshmite qe do te vijojne qe do te tregojne qarte sesi ortodokset shqipfoles ishin drejtuesit dhe indikatoret kryesore te grekeve ne çameri. Keto deshmi dhe qidra te tjerat qe do te vijojne jane ne kunderpergjigje akademike, per sharlatanin ISUF HAJREDINI, qe me genjeshtrat e tij do ti bejne çamet sot te puthen me vrasesit e baballareve te tyre ne çameri. Keta pra zoti Isuf jane vellezerit tane ortodokse.


(1)Muhamet Hodo Mehmetin me porosi te priftit te Karroqit Vasil Xanit (shqipfoles ortodoks) e vrau Marko Goga(suliot shqipfoles) paksa poshte Karroqit. (Treguar nga Merso Birbil Xhaferri nga Ninati dtl. 1887).
Musa Hamit Demi (dtl. 1878) dhe Shuaip Mete Çanua (dtl. 1886) te dy nga Filati tregojne se, shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi nga fshati Sotire se bashku me nje çete gjakataresh si vetja pas Luftes Ballkanike qarkullonin neper Çamerine Verilindore pas asnje lloj ndrojtjeje; ne te njejten menyre si qarkullonte çeta e Çil Mastores, Nikolle Qamos, dhe ajo e Rexhenjve(te treja çetat te perbera dhe komanduara nga shqipfoles ortodokse) ne Çamerine e mesme lindore. Keto çeta u bene tmerri i çameve muslimane. Ata vrisnin e prisnin ne mes te dites ne sy te pushtetareve greke te cilet nuk i ngisnin fare, sepse ata ishin pjese perberese e tyre. Ne vitet 1913-1914 therren ne Kangjele (pllaje ne anen lindore te Filatit) Abdul Abazin e Hasan Dojaken, te dy nga Filati. Po ne vitet 1913-1914 vrane dhe therren mulla Sulejman Mushin nga Galbaqi, dhe Ilmaz Bello Sulon, Sami Sulejman Hoxhen, Sulejman Dule Çuçon, Shaban Sadush Taren, Shaban Zerre Banin, Shefqet Sulejman Hoxhen, dhe Xhaferr Isuf Xhaferrin, te gjithe nga Janjari. Po ne ato vite vrane edhe Beqo Kasimin nga Minina. Ne Shtator-Tetor 1917 shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi bashke me çeten e vet dhe ate te Rexhenjeve kapen ne Shkalle te Zerjanit Qazim Haxhi Lazen, nga Lagjia Zenelat e Filatit dhe te birin e Shuhan Rushanit nga fshati Picar; i pari prej Gurreze po kthehej per ne vendlindje, kurse i dyti po shkonte ne Filat. I thelezuan prane Pjadhulit, qe tu kallnin daten dhe ti mbyllnin brenda shtepive te tyre banoret e fshatrave muslimane te Shkalles se Zerjanit. Te verteten mbi kete gjakesi e nxorren dy horofillake te rrethkomandes se Filatit, duke u fjalosur ne njeren nga kafenete e qytetit, pyetjes se njerit, tjetri ju pergjigj me gjysem zeri : E çe do qe te diç? Vasil Kollovoi me Rexhenjte i hasposen (zhduken) po rri e mos u ndiej. (Deshmi e M.H.D. dhe e SH.M.C.)
Adem Beqir Maksutin nga Paramithia ne vjeshte te 1917 e vrau tek mulliri i Huvjanit( prane Paramithise) Nikolle Kondoi nga Karjoti(shqiptar ortodoks) i cili ishte vene ne sherbim te asfalise greke si ndihmes polic.
Feti Ahmet Dodin 20 vjeçar nga Paramithia e po ate muaj e vrau ne Lefterhuar, Lefter Jani(shqiptar ortodoks)
Xhelal Musa Isufin 50 vjeçar nga Paramithia e vrane te krishteret e Popoves (fshat shqipfoles ortodoks ne linje te Paramithise. ( Treguar nga Riza Nexhip Kali nga Paramithia dtl. 1906)
Ramadan Taho Tahon e picarit 19 vjeçar e therri (1918) Vasil Kollovoi ndermjet vendlindjes dhe fshatit Pjadhul(Shkalle e Zerjanit); tok me te therri edhe djalin e Haxhi Lazes nga Filati. (Treguar nga Islam Omeri dhe Mehmet Hasan Sulejmani nga Picari.)
Ne vjeshten e dyte te 1918-s Vasil Kollovoi me shoket e tij, Jan Kaçarrin(shqiptar ortodoks) nga Karroqi, dhe te birin e Jan Koçonit(shqiptar ortodoks) nga Pallambai ne fushe te Mungulit vrane bujkun Duro Sulejman Mero nga Ninati.
Çeta e kryesuar nga Gole Manxhari (prej fshatit Kellez) i vetembiquajtur Ligor Farmaqi me 27.07.1912 se bashku me çeten e tij futen dhelperisht ne kllape kryetarin e shoqerise shqiptare Bashkimi ne Janine kur ai doli nga fshat çifligu i vet Çudille dhe po shkonte ne fshat-çifligun tjeter te tijin Radhotop. Ata e thelezuan pa asnje meshire duke ja bere trupin copa copa. (A. Livadheos, “I prodhromi tis Apeleftheroseos ton Joaninon” Athine 1964 fq. 11)
Ne Gurrez shqipfolesi Thoma Pituli nga Gumenica dhe çeta qe ai drejtonte lidhen pas nje shtylle Muho Abdi Fetahun nga Grikohori dhe pasi e njomen me vajguri e dogjen per se gjalli. Thoma Pituli dhe pasuesit e tij thelezuan ne Stanel edhe Idriz Jaho Fetahun. Po ashtu Muho Maze Fetahu u masakrua nga Thoma Pituli. Te tre Fetahenjve para vrasjes se pari ju qiten syte, ju prene veshet, hundet, gjuhen, organet gjenitale. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 722)
Njerezit mbeshtetes te Gjirokastritit Dhimiter Fandi i cili ishte ne sherbim te asfalise greke pas vrasjes se tij nga atdhetaret çame te grupit “Vellazeria” i zune prite Sulejman Abullah Memushit nga Galbaqi pasi ja ndane trupin me kama ne kater pjese ja varen neper deget e rrapit aty prane. Nje te mituri qe shtangu nga sa pa aty prane i thane : Te erdhi lik per Mulla Sulejmanin ? Me erdhi belbezoi ai. Eh edhe ne na erdhi per Dhimiter Fandin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 718)
Cil Banua, Foto Ligori dhe Ligor Kosten(te tre shqipfoles ortodokse) nga Cangari ne gusht 1935 vrane 30 vjeçarin Omer Sako Omerin.
Nikolle Kosta e Thoma Fotaqi nga Lugati me 25.06 1928 ne Krua te Gunadhes vrane 23 vjeçarin Abdurrahman Xhafer Bejdon.
Vangjel Jani nga Horistjani dhe shqiptaret ortodokse grekomane qe ai drejtonte ne vitin 1923 ne “Dhrom i Madh” (vend ndermjet Dhrohomise dhe Karbunarit) therren 25 vjeçarin Muharrem Lul Hasanin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 689)
Me 18.12.1924 Aleks Paci nga Bejdeshati, Cil Mastora, e Nikolle Qamua nga Horistjani te vendosur qellimisht ne Dhrohomi-Kristo Duca nga Koroni, Kristo Pula nga Karjoti, Irakli Sulioti, etj ne “Graven e Karaxhait” vrane 29 vjeçarin Haziz Lul Hasanin.
Aleks Paci nga Bejdeshati vrau ne majin e 1925 prane stanit te Ligor Kostes nga Cangari Beqo Mulla Qamilin.
Ne majin e vitit 1943 Miho Ligori, Stavro Nikolla, te bijte e Irakli e Niko Suliotit (te peste shqipfoles ortodokse nga Bejdeshati) ne varrezen e Fsakes vrane Reshit Hazbi Hasanin.
Cil Mastora e Nikolle Qamua ne 1919 vrane Rexho Hasan Baxhanin, tek po leronte aren e vet.
Ne tetor 1943 Koço Nikolla nga Vejniku dhe çeta e tij vrau ne anelumin prane fshatit Zelese Rexhep Hamza Zeqirin.(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 690)
Ne perleshjen e viteve 1912-1913 Nuredin Dema vrau xhaxhane e kapitenit famekeq shqipfoles Delijanaqit, i cili do te masakronte nje numer te madh çamesh me vone. Edhe xhaxhai i tij ishte gjakatar progrek si i nipi.
Sulejman Subhi Dino u vra nga Kollovenjte ne 1918 ne qafe te Plakotise(Markat) se toku me dajen e tij, Met Duçen.
Ne 18-19 Mars 1918 Andon e Miço Hajrudhusha, Neço Pilua, dhe Spiro Ganja nga Pleshavica, dhe Sotir Xhinga nga Povlla therren dhe thelezuan Osman Bilalin. Kur e gjeten bashkefshataret e tij koka i mbahej ende tok me trupin nga nje rripth lekure e zverkut; trupi dhe pellembet e duarve, tere te çara. ( Treguar nga Janjaritet Harun Shipe Mehmeti, Malo Xhelil Tena, Ilmaz Selmani dhe Mustafa Abaz Rumanua)
Ne 27.06.1944 Taq Shtrungari therri lemeritshem ne “Prroin e Shametes” Fuat Prronjon dhe te birin Muhametin. Taqin per shume vite me rradhe e kishte mbajtur Fuati me buke por Taqi e masakroi. Pasi i theu parakrahet dhe kercinjte e kembeve ia shine mishin e trupit duke e rrahur lakuriq me shkop te veshur me kunja metalike.(Fletorja Perlindja e Shqipnies nr. 12 dt. 8/21. 02.1944)
Kosta Lolo Vaso, shqiptar ortodoks nga fshati Mursi kishte ngritur qellimisht nje dyqan ne Konispol, duke u fshehur pas emrit te tregtarit, zhvillonte nje veprimtari te terbuar ne sherbim te Greqise. Ate e vrau Halit Dalani nga familja e shquar atdhetare çame e Daljanejve. Miku familjar i Halitit ortodoksi shqiptar Petro Goga e futi ne kurth duke e ftuar te shikonin fushen, kanalizimet etj te fshatit, dhe e kaloi qellimisht ne vendin ku qe ngritur prita nga shqiptari ortodoks Sotir Lolo Vaso nga Mursia. Duke e qelluar pabesisht e vrane ne pjesen e fushes te quajtur Kandale. ( Treguar nga Ahmet Xhemaliu, Brahim Shaban Mullai, Mehmet Alushi, Nexhip Baçja, dhe Safet Cokalli, te peste Konispolite.)
Vangjel Xhirmiu dhe Aleks Paci vrane ne 1925 ne fshatin Cekurat Galip Lilajn, Gjyzel Shaho Shuaipin, dhe Habib Abdurrahman Bibon. .(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 506)
Ne plot shtepi Paramithitesh sherbenin prej vitesh vajza te krishtera shqiptare nga Frari dhe Çamofshatrat. Si te tilla ato dinin gjithçka ne maje te gishtrinjve te dores. Pak jave para gjemes se 1944 me shkaqe te ndryshme brenda 2-3 diteve, me lloj-lloj genjshtrash ato u terhoqen te gjitha nga shtepite ku ato sherbenin. Perse ? Hamendjet me te peraferta te çojne ne dy perfundime : ja per tu treguar çdo hollesi qe u duhej gjakatareve, ja per te mos u ndodhur aty diten e gjemes nga frika e ndonje hakmarrjeje. Pra ato ishin ne dijeni te plote te gjemes qe do te ndodhte.
Shqiptaret ortodokse te fshatrave çame Foto Kiço, Kristo Foti, Koço Nikolla, Lefter Shtrungari, Nikolle Çeno Nikolle Skapera, dr. Spiro Kurti, nen urdhrat e Major Kranjait pas nje mbjedhjeje ne Mitropolin e Paramithise dolen neper rruge e njoftuan : Urdherohen te gjithe ata qe kane arme ti dorezojne menjehere, se qetesine do ta mbaje ushtria. Askush mos te kete frike. Kedo e quajme vella ; duam te bashkepunojme dhe te ndihmojme njeri tjetrin. Rreth mesdites çetat e perbera nga ekstremistet ortodokse shqipfoles ne sherbim te Greqise te perbera nga Çomenjte, Dokenjte, Pandazenjte(suliote), Dhimo e Sotir Pasko, Kristo Manuri, Petro Bazakua, Thoma Façua, Prift Andoni, teshaqepesje Athina Paço, samareberesi Çil Çoni, Cil Kutupi, Din Jot Barba, vellezerit Dhimo e Gaq Pashko(nga familja e te cileve rrjedh edhe familja e grekomanit te terbuar Gramoz Pashkos qe ska lene gur pa kthyer permbys ne Shqiperi), Dhimo Kasari, Jan Kulla, Jorgaq Boçari, Sotir Boçari(niperit e te sterfolurit Grekoman Marko Boçarit), Jot Keno, Kalope Baburi, Koste e Nikolle Kulla, Nikolle Paço, Nikolle Rafti, Stavro Kasari etj. Keta vrares se bashku me ushtrine greke kryen masakren e tmerrshme te Paramithise. Por ishin ata qe e drejtonin ushtrine greke sepse vetem ata e njifnin qytetit me imtesi sepse kishin vite qe i hanin buken çamit, dhe kur erdhi momenti e therren si dash.
Duke kerkuar shpetim si i mbyturi qe kapet nga floket e tij, plot çame dyndeshin neper shtepite e te krishtereve zotimemarres, si ne ate te Jot Barbes etj. Por per habine e tyre ata vete ua hanin koken te paret, duke i therrur dhe masakruar. Keta sadiste motren e Hasan Behlulit, tre djemte e Hasim Dinos, nder ta dhe nje 5 muajsh- te shoqen dhe 2 bijat e Rexhep Malit, Ihin dhe Lihin i gozhduan me gozhde ne murr si Krishti ne kryq, dhe pasi therren Mulla Çenin argetoheshin me te bijen e tij. (Fletorja “Zeri i Çamerise” nr. 7 Tirane dt. 8.10.1946, fq. 2)
Andon Doko, Koste Rafti nga fshati Lugat i çamerise mberthyen dhe burgosen Shefqet Sulejman Himin(dtl. 1926)
Hare e Nikolle Çoni nga fshati i krishtere Hojke i çamerise, Vangjel Doko, Koste Rafti etj pasi hengren e pine rreth 2-3 ore rresht ne shtepine e myftiut Hasan Abdullahit therren ate, te shoqen, te bijen, dhe te birin.
Taq Shtrungari thelezoi 80 vjeçarin Shaban Gaxirin, e plot te tjere; tregon sesi u fsheh setoku me Ilmaz Muhtarin, dhe Tahsin Muhedinin, mes trareve ne tavan, dhe sesi e nxorri pabesisht miku i tij shqiptar ortodoks Thoma Faço.(Deshmia ruhet ne arkivin personal te Ibrahim D. Hoxhes)
Fatime Prronjo per te shpetuar te bijen Shuquranen nga perdhunimi i Dhimo e Sotir Paskos u dha atyre gjithe çkishte 30.000 dhrahmi, 2 gjysme lire floriri, nje pale vathe ari, nje unaze floriri, dhe çdo send qe u pelqeu. (Fletorja Bashkimi nr 678 Tirane, dt. 4.3.1947 fq. 2)
Rina, gruaja e Foto Raftit u tha zervistev qe Hasan Abdullane ta benin copa-copa.
Koço Nikolla nga fshati Vejnik pasi hengri e piu te shtepia e muftiut Hasan Abdullahit bashke me disa oficere greke, qete qete u çua morri nje gershere qe gjeti ne raft dhe duke qeshur ju afrua muftiut, dhe i tha : Me kete gershere njerzve te tu, do tu presim hundet, veshet e do tu qitim syte. Me te vertete do te beni ate qe thua tha muftiu? Me te vertete, pse per genjeshtra kemi ardhur ne ketu? tha Koçua i egersuar. (Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek Ibrahim D. Hoxha)

FILLIMET E GJENOCIDIT CAM MASAKRA E DERVISHANES 1772


FILLIMET E GJENOCIDIT ÇAM
MASAKRA E DERVIZIANES (DERVISHANES) 1772

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

( Studiues i çeshtjes çame)

Banoret e nje fshati ne krahinen e Sulit te Siperm mohuan krishterimin dhe pranuan islamin. Duke qene se ata pranuan islamin, ata krijuan edhe shume marredhenie te mira me fshatrat e tjera çame te Sulit te poshtem. Shkembime te ndryshme tregtare, ekonomike dhe martesore filluan te beheshin me fshatrat e tjera muslimane te Çamerise dhe sidomos te Paramithise, dhe Margelliçit qe ishin perkatesisht dy, dhe nje ore e gjysem larg nga kryeqendra e Sulit te siperm ku jetonin edhe kleftet ortodokse Suliote. Me lidhjet martesore, dhe shkembimet e ndryshme tregtare ekonomike numri i banoreve te fshatit kaloi nga 100 ne 200 familje muslimanesh çame. Suliote qe kontrollonin gjithe krahinen me briganderine e tyre nuk e kishin me sy te mire pranimin e fese se Osmaneve dhe Çameve nga ky fshat. Ata disa here kishin provokuar banoret e ketij fshati duke vrare banore te pafajshem, dhe duke i marre vajzat e reja si robina ne malet e tyre. Por fakti kryesor ishte se Suli i siperm ishte kthyer ne nje ferr per çamet muslimane dhe per Turqit ishte i pakontrolluar dhe jashte autoritetit te Perandorise Osmane. Ne kete menyre te gjithe banoret e Dervizianes e dinin se nuk kishte askush per ti mbrojtur ata dhe duke qene se ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga Suliotet ata ishin te detyruar qe ti paguanin haraç Sulioteve. Por Suliotet nuk mjaftoheshin vetem me haraçet dhe me taksat qe ju kishin vene çameve te Dervishanes por ata rrembenin shpesh edhe vajza te reja çame muslimane, dhe i merrnin me vete ne shtepite dhe kishat e tyre. Bile ata i perulnin shume çamet e Dervishanes duke i share per faktin se kishin pranuar islamin dhe duke i quajtur tradhetare te Kryqit. Keto çnderime te padurueshme bene qe çamet mos te duronin me dhe ngrinin krye kunder krimineleve ortodokse Suliote, dhe te vrasin disa prej tyre kur ishin futur ne fshat per te grabitur pasurite e çameve. Suliotet kete rast e prisnin me zell te madh ndaj edhe te mbledhur ne nje nga kishat e Sulit ne 26 Korrik 1772 ne diten e celebrimit te Agia Paraskivia ( Shen Parashqevis) zgjollen 700 luftetare per te masakruar fshatin rebel musliman. Sapo arriten ne fshat ata sulmuan fshatin nga te gjitha anet, dhe duke qene se burrat e fshatit nuk ishin ne gjendje te parballonin sulmin e Sulioteve, per shkak te numrit te tyre te paket, dhe te befasise se Sulioteve, fshati rra ne duart e Sulioteve te cilet pa asnje pike meshire i therren te gjitha burrat dhe djemte e rinj te fshatit duke mos lene asnje pa e kaluar ne thike, dhe pa ja prere koken. U lane gjalle vetem femijet grate, dhe plakat sepse edhe burrat pleq u kaluan ne thike dhe u therren. Pasi rrembyen te gjitha vajzat e reja çame ata menjehere deportuan te gjithe te mbijetuarit e masakres se Dervishanes duke i debuar ata nga Krahina e Sulit. Te gjithe grate, dhe jetimet e mbijetuar te Dervishanes u vendosen, ne Arte dhe nje pjese e konsiderueshme e çameve te Artes e kane origjinen nga Dervishana ose Derviziana ne greqisht. Fshati pas deportimit dhe masakres se çameve u popullua nga Suliotet. Pas maskres se Dervishanes governatori i atehershem i Artes i shpalli lufte Sulioteve i indinjuar nga masakra e vellerzerve te tij te gjakut dhe te fese, çamet. Kjo masaker shenon nje nga masakrat dhe spastrimet e para etniko-fetare te gjenocidit çam dhe ishte orkestruar nga kleftet Suliote nen urdhrat e kishes ortodokse greke. Kjo masaker do te shenonte therrjen, çnderimin dhe deportimin e 200 familjeve çame muslimane, fshati i te cileve do te popullohej pastaj nga kleftet Suliote. Eshte per tu theksuar fakti se nje nga familjet qe banonin Sulin ne ate kohe ishte dhe familja e Tusas Zerva, familje nga e cila rrjedh edhe Napoleon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore do te perfundonte vepren famekeqe te filluar nga stergjysherit t tij duke masakruar gjithe çamet dhe duke i deportuar nen hijen e thikave, grate dhe jetimet çame mbetur pa burra, dhe baballare. Ne te njejtin vit, pra 1772 Kapedan Sulejman Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri ne krye te 9000 çamerve do te rrethonte Sulin, duke vrare shume klefte Suliote dhe duke djegur Sulin por pas djegjes se Sulit Sulejmani kampoi ne malet e Sulit dhe u sulmua ne befasi dhe u fut ne kurth nga kleftet Suliote nen komanden e strategeve ruse, te cilen kishin organizuar edhe kryengritjen e Morese ne vitet 1768-1770, kryengritje kjo e shtypur po nga Kapedan Sulejman Çapari ne krye te nje ushtrie prej 10.000 shqiptaresh ku pjesen derrmuese te saj e perbenin çamet. Eshte shume e rendesishme per popullsine çame te emigruar nga vatrat e saja, dhe me banim momentalisht ne Shqiperi apo gjetke qe te vihet ne dijeni se gjenocidi çame nuk ka filluar ne 1821 me revolucionin grek ku Suliotet dhe Greket filluan te masakronin te gjitha fshatrat jugore te Çamerise, as ne 1913 ku pas shembjes se Perandorise Osmane te gjithe çamet e Janines, Artes, dhe ata te Çamerise lindore, jetuan makabrat me te tmerrshme nen hijen e thikave dhe kryqit, as ne 1944 me masakren e madhe te Suliotit Napolon Zerva por shume dekada me pare, ne vitet 1750 kur çami Seit Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri, dhe Delvinioti Mustafa Koka do te rrethonin Sulin, duke vrare shume Suliote, sepse keta te fundit i kishin vene taksa muslimaneve çame te Margelliçit, dhe nqs keta te fundit si paguanin ata kryenin krime nga me monstruozet. Edhe Ali Pashe Tepelena sulmoi Suliotet sepse keta te fundit kishin sulmuar fshatrat muslimane te Çamerise, gjate mungeses se Aliut, dhe me sakte fshatrat e Margelliçit qe eshte nje ore e gjysme ne kembe nga malet e Sulit. . Po te lexojme historine e Çamerise do te kuptojme qarte se çamet pjesen derrmuese te luftes se tyre e kane bere kunder Sulioteve dhe Arvaniteve, duke qene se keta te fundit luftonin per kryqin dhe per nje Greqi te Madhe, ndersa çamet per Çamerine, dhe mosvaresine e tyre nga kleftet Suliote dhe nga kuçedra ballkanike, (Kisha Ortodokse), te cilet luftonin per nje Greqi te Madhe, ose Megali Idea deri ne lumin Shkumbin, ndersa çamet dhe Shqiptaret e tjere per Shqiperine dhe Çamerine deri ne Arte.

SHKRIME KRIJIMTARI DHE LETERSI ÇAME