e mërkurë, 22 tetor 2008

TRADHETIA ARVANITO-SULIOTE NE EPIKEN DHE KENGET POPULLORE CAME

TRADHETIA ARVANITO-SULIOTE NE EPIKEN DHE KENGET POPULLORE CAME

SHKRUAN ABEDIN RAKIPI

Ne epiken dhe kenget popullore çame shfaqet qarte lufta dhe sakrificat qe çamet dhe shqiptaret e tjere kane bere kunder armatave arvanito-greke. Marko Boçari gjate revolucionit grek i bente thirrje çameve te krishtere te Parges me keto fjale: “Pargarite! Gjarpri u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjte me kryq valevitet kudo mbi anedetin e Epirit.” Ndersa arvaniti Theodhori Griva qe se bashku me arvanitin tjeter Gjergj Karaiskaqin masakruan fshatra te tera çamesh ne emer te kryqit dhe Greqise se Madhe, erdhi ne çameri me moton: “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën” dhe pasi u versul neper Çamerine Lindore dhe e perzhiti ate deri ne rrjedhen e Kalamait. Fshatra çame muslimane si Forteza, Koriqani, Luzeci, etj thuajse u zhduken fare. Ndersa Noti Boçari kur zbriti nga malet e Sulit per te sulmuar forcat shqiptare te Omer Vrionit nga Berati u derdh mbi to me kushtrimin "Krishti u ngjall". Perballe ketyre fanatikeve kryqtare kombmohues dhe te tjetersuar ne greke ju doli djaleria dhe trimeria çame shqiptare dhe i kthehu andej nga kishin ardhur nga pllajat e Morese qe dikur shqiptare tashme ishte kthyer ne greke te emer te ideologjise ortodokse. Jane pra keto luftra dhe ky heroizem i çameve shqiptare kunder tradhetareve kombmohues ne emer te Kishes qe populli çam i ka perjetesuar ne kenge epike popullore. Jane keto fakte historike dhe keto kenge popullore qe Sulioti Arben Llalla dhe grekomanet e tjere ja fshehin popullit shqiptar, dhe ne veçanti atij çam, por folklori çam i ka salduar ne memorien e çdo plaku çam keto kenge qe po ju a sjellim me poshte. Keto kenge jane shkeputur nga libri "Bilbila dhe thelleza çame" te folkloristit çam Ibrahim hoxhes.

O SHOKË E SHOQËRI (102)
(82)
O shokë e shoqëri,
do t'u them një llahtari,
e paç me këta di si,
kle Moskovi sebepli.(1)
5 Rrëmbeu kriqin e dolli,
këtej Tunës(2) ordhit' hodhi,
i hodhi e i vërviti,
kaurët në këm' i ngriti,
nga Tuna njam ne Gjiriti.
10 U ngre Llaka,(3) u ngre Suli,
kallaxhitë nga Baburi.(4)
Llakë, Sul e Dumeqe,(5)
zunë besë me More.
Jallah gjarpri që i zuri,
15 kaha Sulejman Behluli,
gjith' skllev' e skllava i zuri,
të tërë në kordh' i vuri.
Vate hëna një mazdrak,(6)
luan hëna me bajrak,(7)
20 bën fanua(8) në Sanxhak,
me Moskovin ram në gjak.
Ram në gjak me shqehërinë,
Karadakun e Serbinë,
na kërkojnë Shqipërinë,
25 raje, çiflik të na binë.
Rrahu teli për Janinë:
Llakat e Sulit u ngrinë,
u gënjien, u fëllijnë,
janë lidhur me Gërqinë,
30 ran' e zunë Çamërinë.
Zunë mesn' e vilajetit,
Fanarin(8) e bregn' e detit.(9)(10)
1) Shkaktar.
2) Lumi Danub.
3) Pellgu a lugina nga Lumi i Zi në veri e deri në Lurë(në jug).
4)) Fshat i madh në malësinë lindore të Filatit.
5) Thesalia.
6) Hosten.
7) U duk, u shfaq.
8) Krahina gjatë Lumit të Zi.
9) Anëdeti nga Preveza e deri në fshatskelën: Spllanxë a Spllancë.
10) Ne kete kenge popullore çame tregohet sesi me nxitjen dhe ndihmen e Rusise u ngriten te tere popujt ortodokse te Ballkanit me kryqin ne dore per te fituar mbi myslimanet. Siç tregohet edhe ne vargjet e mesiperme Karadagu(Mali i Zi), Serbia, Greqia u ngriten ne kembe, por bashke me ta u ngriten ne kembe edhe Suliotet dhe arvanitet qe u bashkuan me grekun dhe zune te pushtojne çamerine. Vargjet Llakat e Sulit u ngrine, u gënjien, u fëllijnë, janë lidhur me Gërqinë, ran' e zunë Çamërinë tregojne tradhetine qe Suliotet i bene çameve duke u bashkuar me ushtrite greke per pushtimin e çamerise ne emer te kryqit. Per fakte te tilla siç e tregon edhe kjo kenge popullore çame Suliotet dhe Arvanitet jane dhe mbeten tradhetare te turpshem te kombit shqiptar.



TAFILI ME TË VËLLANË (76)
(52)
Tafili(1) me të vëllanë,
me Zejnel Gjolekë lamnë
u vërvin' e dojnë fshanë;
e përvëluan Milenë,(2)
5 se duaj të sill Morenë.
Morait' pllajeve mbenë,(3)
ca u vranë, ca u therë.
O Tafil, o Tafil palla,
keshe marr' urat nga nana.
1) Tafil Buzi.
2) Fshat në qafën malore mbi urën e Bogazit(Konispol). Më 1854 armata greke e komanduar nga gjeneral Thodhori Griva -shqiptar nga Narta, po i tjetërsuar në grek- mësyu Çamërinë Lindore. Të nxitur nga priftërinjtë, shqiptarët e krishterë të disa fshatrave kryengritën në përkrahje të armatës greke, po e pësuan.
3) Moraitet ishin arvanitet e Morese qe perbenin pjesen derrmuese te armates se Theodhori Grives.



ERDHI KARTË NGA MECOVA (83)
(59)
5 Erdhi kartë nga Mecova,
bën dufeq Mahmut bej Vlora,
në male pa tretur bora,
e mblodhi Grivën sa dora.(1)
10 Griva me tre kapetanë,
Papakostës bes' i dhanë,
ne klisha u ngren' e vanë,
të tre djelt' e ti u vranë.
Hormova me Jorgaq Janë
15 bashk' me Dhimo Bajraktarë,
shkelën kriqin(2) edhe thanë:
"Jurush, të marrim kalanë,
Mecovës t'i vëmë zjarrë!"(3)
1) Grusht, e shtrydhi.
2) U betuan mbi kryq, beja më e pashkelshme e të krishterëve.
3) Behet fjale per armaten greko-arvanite te drejtuar nga arvanitet Griva dhe Karaiskaqi qe dogjen dhe shkaterruan çamerine lindore ne vitin 1854. Motoja me te cilen Griva drejtoi armaten ishte “PERPARA ME KRYQIN NE NJE DORE DHE NE TJETREN THIKEN”. Ai masakroi me dhjetera fshatra muslimane te çamerise ne emer te kryqit dhe te Greqise. Perballe tij luftoi babai i ISMAIL QEMALIT, Mahmud bej Vlora.

GJËMON TOPI NGA BEDENI (84)
(60)
Gjëmon topi nga bedeni,
drridhet vëndi, Junan qeni.
Mun si qeni aluriti,
kokën në mejdan s'e qiti.
5 O Junan, o Junan-e,
të mbllitin muhasere,
pa rizak, pa xhephane,
kriqelitë ku i ke?(1)
Junan, të erdhi mandata,
10 s'të zuri as dit', as nata,
flakë ta dhezën nga prapa,
sa e lëshove në vraka.
Grivën me taborë shumë,
me evzonë, me kam-kumë(2)
15 e një çikë ngas(3)të zunë,
gjismët t'i mbinë në lumë.(4)
1) Shtetet e krishtere përkrahëse.
3) Bredharakë që lehin andej-këndej për të gjetur ndonjë thelë.
3) Gati, për pak.
4) Lumenjtë Aráht dhe Piné. Ushtarët greko-arvanite dhe andartët që luftonin së toku me ta në Mecovë e në malësitë


MBI JUNAN U HOTH I PARI (42)
(16)
Mbi Junan u hoth i pari
ki Çelo(1) Mehmet Picari,
zdrigji stratigón' nga kali,
si larash(2) që vjen nga mali.
5 Primë, qirje stratigo,
në je burr' atje qëndro,
vet-hen mos e tërpëro,
do lëftojmë domosdo,
daç me pall', daç me horó,(3)
10 që këtu njaam n'Epahto"(4)
Çelua me çepe të glatë
huxhùm(5) me katër bajrakë
dhezi vëndin zjarr e flakë,
15 destur(6) që të vi në Nartë.
O Çelo Mehmet Picari,
sh'të li palla, ta diq strralli!(7)
1) Emri i tij i vërtetë ishte Xhelo (Xhelal apo Xheladin). Shndërrimi i xh-së në ç kishte ndodhur për shkak të shqiptimit kështu nga grekërit dhe nga turqit.
2) Zog grabitqar pak më i vogël se shkaba, por shumë më i fuqishëm. Gjatë fluturimeve të tij pingule, vjeshtrave rrëmben sidomos shelegët e turllosur nga helmimi prej barit me vesë.
3) Këtu, kopaçe, njëlloj topuzi.
4) Qytet në gjirin e Patrës. Nafpaht.
5) Sulm, sipër.
6) Vendim. Ja fitore, ja vdekje.
7) Duket se është fjala për ngjarjet e vitit 1854 kundër gjeneralit Arvanit Thodhori Grivës, i cili duke përfituar nga mungesa e ballit të djalërisë çame në luftimet kundër Cariatit Rus në Krime, zbriti befas në anëdetin e Nartës dhe të Prevezës dhe mundi të arrinte deri në kufirin krahinor çamo-lab: Muzinë, Butrint etj. Çelua në krye te venddashësve kurveleshas bashkë dhe me të tjerë luftëtarë shqiptarë zbritën në ndihmë të luftëtarëve çamë.
6) Çfarë shpëtonte nga palla, e asgjesonte pushka dhe koburja.

KALAJA NË GËRRÇ N'ATHINË (45)
(19)
Kalaja në gërrç, n' Athinë,
ç'e rrethosnë njëzet milë
qark e qark, po s'munt të hinë,
lëfton Gurra me të nimnë,(1)
5 dërgon Gurra për imdat:(2)
Ku je, mor Karaiskáq,(3)
se më bëri Çelua çark, .(4)
më vjen me taborrë lart(5)
1) Nipin, Gurra një nga krerët arvanitë.qe luftoi kunder çameve te Çelo Picarit qe dhane jeten per te shuar kryengritjen greko-arvanite.
2) Ndihmë.
3) Ishte prej Nartës. Shërbeu në Oborrin e Ali Pashajt e pastaj u bë një nga krerët e "kryengritjes greke". Para marrjes së drejtimit të kryengritjes prej tij, kryngritja ishte në të shuar. Ky e rigjallëroi sepse pasi braktisi Aliun pas komplotit te madh qe Suliotet i bene atij, ai kaloi ne anen greke duke luftuar per fitoren e kryqit mbi gjysmehenen. Ai gjithashtu sebashku me Theodhori Griven drejtoi armaten greko-arvanite qe ne vitin 1854 perzhiti dhe masakroi pjesen derrmuese te fshatrave muslimane te Çamerise Lindore.
4)Behet fjale per Çelo Picarin i cili ne rini te moshes bashke me luftetaret e tjere çame i bene balle kryengritjes greke qe drejtohej nga arvanito-suliotet. Çelo Picari ka drejtuar gjithashtu luftetaret çamo-labe ne vitin 1854 kunder gjeneralit Arvanit ne sherbim te Greqise Theodhori Griva i cili ne krye te nje armate greko-arnavite perzhiti gjithe Çamerine.
5) Kjo këngë u kushtohet ngjarjeve të viteve 1822-1823.

DHAN' E DHANË DOT S'U NGJINË (46)
(20)
Kalaja në gërrç n'Athinë,
dhan' e dhanë, dot s'u ngjinë,
ki Çelo Picari inë,
ç'e batërrdisi qafirë,
5 të vrarët bien me milë.
Zun' qafirët blegërinë:
Nuk e presim(1) dot Xhelilë,(2)
trimat e ti na përpinë.
1) S'e ndalojmë dot, s'e përballojmë dot.
2) Xhelil Mehmet Picari(Çelo Picari)

KUSH U HOTH "HOPA" N'ATHINË (47)
(21)
Kush u hoth "hopa" n'Athinë?(1)
Ki Çelo Picari inë,
me Muhtar Bej Qafëzinë,
bashkë e mblodhë ordhinë,
5 zunë skllevërit me milë;
dizet milë skllevër zunë,
peshqesh vezirit(2) ia shpunë.
U nisën për në shtëpi
me njëqint mushka flori,
10 pas u erdhi bujurdi:(3)
Ktheu, Çelo përsëri,
se na mbloi kauri!(4)
1) Është fjala për ngjarje të kohës së kryengritjes së pavarësisë në Greqi. Ndersa shqiptaret muslimane te çamerise luftuan kunder kesaj kryengritjeje greke dhe antishqiptare, arvanitet dhe suliotet luftuan kunder shqiptareve muslimane per Greqine.
2) Këtu, Ministër i Luftës dhe kryekomandant i trupave rrethuese, Mehmet Reshit Pashai qe ishte shqiptar.
3) Urdhër, komandë, qarkore.
4) Thirrjen ja ben populli Çelo Picarit ne vitin 1854 kur gjenerali arvanit ne sherbim te Greqise Theodhori Griva perzhiti çamerine lindore, dhe masakroi fshatra te tera çamesh. Çelo Picari siç tregohet edhe ne nje foto shkoi deri ne parlamentin grek dhe hyri atje brenda i veshur me fustanelle, si per te turperuar arvanito-greket.

NGREU, ÇELO, BËN ZANANË (78)
(54)
Ngreu Çelo, bën zananë,
ngjesh pisqoll' e jataganë,
të biç dufeq me Junanë!
Kapetan Griva ka dalë,
5 mbushi vëndin me andarë,(1)
zuri fshatërat me radhë,
u mori shpirtin e mallë.
Griva vet me vllezëri,
bëri vëndin paspurdhi,(2)
10 e bëri shkrrum edhe hi,
nekdo gjëmë, nekdo zi.
Ç'e bëtë Çelo Mehmenë,(3)
që të dal' siç kish adenë?!
Del, ore Çelo Mehmeti,
15 se këtu u bë gazepi,
dolli Junani nga deti,
na përrvëloi laneti!
Kur u derth Çelo Picari,
si purtek' u drroth Junani,
20 në More la vramn' i pari,
Grivë derri, kacidhjari.(4)
1) Komitë(grekë).
2) Fëlliqi, qelbi. Lesh e li.
3) Çelo Mehmet Picari. Emri i tij i vërtetë ishte Xhelo; po, ngaqë Ç-ja në turqisht lexohet Xh, ndodhi edhe shqiptimi nga Xhelo, në Çelo.
4) Qeros.

TË XHUMA MË TË XHUMA (80)
(56)
Të xhuma më të xhuma,
nglau(1) e shkrreta hata,
mulla Qemali u vra,
në Nartë, në këshëlla,
5 nek hidhej si ezhdërha.
Mulla Qemal Bejdeshati,
u bë ç'ish shkruarfati,
se të kish ardhur sahati.
U vërvit Qemal shehiti,(2)
10 kordh`e jatagan ç'i qiti,
"ileri"(3) fajkoj bërrtiti,
Grivën gjisej çorroditi,
sa mori ibrret(4) jeziti,
"rahmë-rahmë" ulëriti.
15 Junan, ç'kërkonje në Lurë,
s'të kish shkelur këma kurrë,
e pagove me lëkurë.
1) Ngjau.
2) Dëshmor. Mulla Qemal Bejdeshati, mirallaj(kolonel) në rast lufte; u vra në ballin e allajt(regjimentit) që komandonte, kur po sulmonte për të hyrë në kalanë e Nartës, të rrethuar nga gjeneral Griva më 1854.
3) Përpara, sulm!
4) Shëmbull, mësim. Këtu, tmerr, llahtarë.

O JU PAMPORË QË SHKONI (48)
(22)
O ju pamporë që shkoni,
në Hìdhër të më qëndroni,
Bubullimës(1) t'i dërgoni
kartë edhe të m'i thoni:
5 Ç’na gjeti, moj Bubullimë,
vranë atë trimin e mirë,
Mustafa bej Qafëzinë
Nuk e droj dot këtë fjalë,
se s'gjëndet i tili djalë,
isht nga trimat e rrallë.
10 Po të ish akoma gjallë,
burrë e keshinj(3) për te marrë,
të zërë me të një djalë,
që në kordhë të nglit(4) t'anë.(5)

1) Ajo që të huajt e quanin Bubulinë.
2) Po ta dija.
3) Kisha.
4) Ngjiste.
5) Ne kete kenge populli i çamerise i drejtohet me ironi Heroines arvanite qe luftoi per Greqine, Laskarina Bubulines, duke i kerkuar asaj se pse kryengritesit greko-arvanite vrane shqiptarin Mustafa bej Qafeziun, dhe duke vene ne gojen e saj ironikisht fjalet me te bukura per Mustafa beun, dhe si per ta turperuar ate ne fund populli thote me gojen e Bubulines qe po te mos kish vdekur Bubulina do e kish marre per burre.

ZEJNEL HUSA BURR' I BURRIT (79)
(55)
Zejnel Husa(1) burr'i burrit,
i vuri frërin kaurit,
ruajti kalan' e Sulit,
kalan' e Sulit e roi,
5 duaj te mirr arhjigoi,(2)
me kok' të ti e pagoi.
Zejnel Husë, ku më je,
një muaj muhasere,
sose rizak, xhephane,
10 se lëftonje me More,
me More e me Junan,
me dufeqe, jatagan,
mbronje vënt, mbronje vatan.
O Zejnel Husa me derte,
15 me pall' në dorë mbete,
për vatanin tënt ç'u trete.
Zejnel, të penes(3) veziri,
nga dovleti vjen tagdiri,(4)
bres i ardhur nga Misiri.
l) Një nga parësia e Margëllëçit. Me shoqëruesit e tij të armatosur asokohe ishte në ruajtje të kalasë së Sulit.
2) Komandanti.
3) Lëvdon.
4) Këtu, vendimi, emërimi, dekretimi.
Është fjala për rrethimin e kalasë së Sulit nga armata e gjeneral arvanit Theodhori Grivës më 1854.

DILI SHIHNI Ç'ASQER' VINË (81)
(57)
Dili shihni ç'asqer' vinë?
Vjen Mahmuti(1) me tri milë,
Mecovës seç ju vërvinë.
Mecov' e zeza Mecovë,
5 vunë zjarrë e të dojnë.
Gjashtëqint shtëpi Mecova,
shtatëqint copë duqanë,(2)
një kullë përtej në anë
e mbushur me kapetanë,
10 ata që vranë Selamnë.(3)
O Selam, kur u vërvite,
pall' e jatagan ç'i qite,
të zëre Grivën për grike,
medet, në gjoks ç'u godite
15 pa vatur mesi i dite!
Ku vall' ish rritur Selami?
Në një brimë, rrëzë mali.(4)
Bir, o bir, Selam Hasani,
sokëllit sa drridhej mali,
20 gjak të këllon' jatagani!
Bir, o bir Selam Behluli,
sokëllit sa drridhej guri!
Gjashtë dit' e gjashtë net,
Selam labi vret e pret.
1) Mahmut bej Vlora, i ati i Ismail Qemalit, komandant epror i luftëtarëve vetëdashës çamër e lebër që shpartalluan më 1854 armatën greko-arvanite të gjeneral Grivës.
2) Në Mecovë kishte më tepër shitore se shtëpi, ngaqë gjëndet në udhën kresore që lidh Thesalinë me Epirin.
2) Selam Hasani nga Velça e Lumit të Vlorës. Nuk e di se përse përmendet edhe me mbiemrin Behlulu.
3) Padyshim që është fjala për gravat(guvat shkëmbore) që gjënden poshtë e mbi fshatin Velçë.

Nuk ka komente:

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More
10.000 shqiptare myslimane te drejtuar nga Sulejman Çapari shtypen revolten greko-arvanite te viteve 1768-1770. Kete e provon edhe letra e meposhtme e shkruar nga vete Kollokotroni.

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)


MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

Pasi per 500 vjet rresht i mbajtem nen sqetullen tone, hengren e pine ne fshatrat e shtepite tona, na gjunjezoheshin sa kohe kishin nevoje per ne, na kerkonin te beheshim vellam me ta, sepse kishin nevoje per perkrahjen tone ne çameri, por ja sesi u sollen ata me ne gjate gjenocidit ku nenat dhe motrat tona u shfarosen. Keto jane vetem disa nga qindra deshmite qe do te vijojne qe do te tregojne qarte sesi ortodokset shqipfoles ishin drejtuesit dhe indikatoret kryesore te grekeve ne çameri. Keto deshmi dhe qidra te tjerat qe do te vijojne jane ne kunderpergjigje akademike, per sharlatanin ISUF HAJREDINI, qe me genjeshtrat e tij do ti bejne çamet sot te puthen me vrasesit e baballareve te tyre ne çameri. Keta pra zoti Isuf jane vellezerit tane ortodokse.


(1)Muhamet Hodo Mehmetin me porosi te priftit te Karroqit Vasil Xanit (shqipfoles ortodoks) e vrau Marko Goga(suliot shqipfoles) paksa poshte Karroqit. (Treguar nga Merso Birbil Xhaferri nga Ninati dtl. 1887).
Musa Hamit Demi (dtl. 1878) dhe Shuaip Mete Çanua (dtl. 1886) te dy nga Filati tregojne se, shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi nga fshati Sotire se bashku me nje çete gjakataresh si vetja pas Luftes Ballkanike qarkullonin neper Çamerine Verilindore pas asnje lloj ndrojtjeje; ne te njejten menyre si qarkullonte çeta e Çil Mastores, Nikolle Qamos, dhe ajo e Rexhenjve(te treja çetat te perbera dhe komanduara nga shqipfoles ortodokse) ne Çamerine e mesme lindore. Keto çeta u bene tmerri i çameve muslimane. Ata vrisnin e prisnin ne mes te dites ne sy te pushtetareve greke te cilet nuk i ngisnin fare, sepse ata ishin pjese perberese e tyre. Ne vitet 1913-1914 therren ne Kangjele (pllaje ne anen lindore te Filatit) Abdul Abazin e Hasan Dojaken, te dy nga Filati. Po ne vitet 1913-1914 vrane dhe therren mulla Sulejman Mushin nga Galbaqi, dhe Ilmaz Bello Sulon, Sami Sulejman Hoxhen, Sulejman Dule Çuçon, Shaban Sadush Taren, Shaban Zerre Banin, Shefqet Sulejman Hoxhen, dhe Xhaferr Isuf Xhaferrin, te gjithe nga Janjari. Po ne ato vite vrane edhe Beqo Kasimin nga Minina. Ne Shtator-Tetor 1917 shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi bashke me çeten e vet dhe ate te Rexhenjeve kapen ne Shkalle te Zerjanit Qazim Haxhi Lazen, nga Lagjia Zenelat e Filatit dhe te birin e Shuhan Rushanit nga fshati Picar; i pari prej Gurreze po kthehej per ne vendlindje, kurse i dyti po shkonte ne Filat. I thelezuan prane Pjadhulit, qe tu kallnin daten dhe ti mbyllnin brenda shtepive te tyre banoret e fshatrave muslimane te Shkalles se Zerjanit. Te verteten mbi kete gjakesi e nxorren dy horofillake te rrethkomandes se Filatit, duke u fjalosur ne njeren nga kafenete e qytetit, pyetjes se njerit, tjetri ju pergjigj me gjysem zeri : E çe do qe te diç? Vasil Kollovoi me Rexhenjte i hasposen (zhduken) po rri e mos u ndiej. (Deshmi e M.H.D. dhe e SH.M.C.)
Adem Beqir Maksutin nga Paramithia ne vjeshte te 1917 e vrau tek mulliri i Huvjanit( prane Paramithise) Nikolle Kondoi nga Karjoti(shqiptar ortodoks) i cili ishte vene ne sherbim te asfalise greke si ndihmes polic.
Feti Ahmet Dodin 20 vjeçar nga Paramithia e po ate muaj e vrau ne Lefterhuar, Lefter Jani(shqiptar ortodoks)
Xhelal Musa Isufin 50 vjeçar nga Paramithia e vrane te krishteret e Popoves (fshat shqipfoles ortodoks ne linje te Paramithise. ( Treguar nga Riza Nexhip Kali nga Paramithia dtl. 1906)
Ramadan Taho Tahon e picarit 19 vjeçar e therri (1918) Vasil Kollovoi ndermjet vendlindjes dhe fshatit Pjadhul(Shkalle e Zerjanit); tok me te therri edhe djalin e Haxhi Lazes nga Filati. (Treguar nga Islam Omeri dhe Mehmet Hasan Sulejmani nga Picari.)
Ne vjeshten e dyte te 1918-s Vasil Kollovoi me shoket e tij, Jan Kaçarrin(shqiptar ortodoks) nga Karroqi, dhe te birin e Jan Koçonit(shqiptar ortodoks) nga Pallambai ne fushe te Mungulit vrane bujkun Duro Sulejman Mero nga Ninati.
Çeta e kryesuar nga Gole Manxhari (prej fshatit Kellez) i vetembiquajtur Ligor Farmaqi me 27.07.1912 se bashku me çeten e tij futen dhelperisht ne kllape kryetarin e shoqerise shqiptare Bashkimi ne Janine kur ai doli nga fshat çifligu i vet Çudille dhe po shkonte ne fshat-çifligun tjeter te tijin Radhotop. Ata e thelezuan pa asnje meshire duke ja bere trupin copa copa. (A. Livadheos, “I prodhromi tis Apeleftheroseos ton Joaninon” Athine 1964 fq. 11)
Ne Gurrez shqipfolesi Thoma Pituli nga Gumenica dhe çeta qe ai drejtonte lidhen pas nje shtylle Muho Abdi Fetahun nga Grikohori dhe pasi e njomen me vajguri e dogjen per se gjalli. Thoma Pituli dhe pasuesit e tij thelezuan ne Stanel edhe Idriz Jaho Fetahun. Po ashtu Muho Maze Fetahu u masakrua nga Thoma Pituli. Te tre Fetahenjve para vrasjes se pari ju qiten syte, ju prene veshet, hundet, gjuhen, organet gjenitale. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 722)
Njerezit mbeshtetes te Gjirokastritit Dhimiter Fandi i cili ishte ne sherbim te asfalise greke pas vrasjes se tij nga atdhetaret çame te grupit “Vellazeria” i zune prite Sulejman Abullah Memushit nga Galbaqi pasi ja ndane trupin me kama ne kater pjese ja varen neper deget e rrapit aty prane. Nje te mituri qe shtangu nga sa pa aty prane i thane : Te erdhi lik per Mulla Sulejmanin ? Me erdhi belbezoi ai. Eh edhe ne na erdhi per Dhimiter Fandin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 718)
Cil Banua, Foto Ligori dhe Ligor Kosten(te tre shqipfoles ortodokse) nga Cangari ne gusht 1935 vrane 30 vjeçarin Omer Sako Omerin.
Nikolle Kosta e Thoma Fotaqi nga Lugati me 25.06 1928 ne Krua te Gunadhes vrane 23 vjeçarin Abdurrahman Xhafer Bejdon.
Vangjel Jani nga Horistjani dhe shqiptaret ortodokse grekomane qe ai drejtonte ne vitin 1923 ne “Dhrom i Madh” (vend ndermjet Dhrohomise dhe Karbunarit) therren 25 vjeçarin Muharrem Lul Hasanin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 689)
Me 18.12.1924 Aleks Paci nga Bejdeshati, Cil Mastora, e Nikolle Qamua nga Horistjani te vendosur qellimisht ne Dhrohomi-Kristo Duca nga Koroni, Kristo Pula nga Karjoti, Irakli Sulioti, etj ne “Graven e Karaxhait” vrane 29 vjeçarin Haziz Lul Hasanin.
Aleks Paci nga Bejdeshati vrau ne majin e 1925 prane stanit te Ligor Kostes nga Cangari Beqo Mulla Qamilin.
Ne majin e vitit 1943 Miho Ligori, Stavro Nikolla, te bijte e Irakli e Niko Suliotit (te peste shqipfoles ortodokse nga Bejdeshati) ne varrezen e Fsakes vrane Reshit Hazbi Hasanin.
Cil Mastora e Nikolle Qamua ne 1919 vrane Rexho Hasan Baxhanin, tek po leronte aren e vet.
Ne tetor 1943 Koço Nikolla nga Vejniku dhe çeta e tij vrau ne anelumin prane fshatit Zelese Rexhep Hamza Zeqirin.(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 690)
Ne perleshjen e viteve 1912-1913 Nuredin Dema vrau xhaxhane e kapitenit famekeq shqipfoles Delijanaqit, i cili do te masakronte nje numer te madh çamesh me vone. Edhe xhaxhai i tij ishte gjakatar progrek si i nipi.
Sulejman Subhi Dino u vra nga Kollovenjte ne 1918 ne qafe te Plakotise(Markat) se toku me dajen e tij, Met Duçen.
Ne 18-19 Mars 1918 Andon e Miço Hajrudhusha, Neço Pilua, dhe Spiro Ganja nga Pleshavica, dhe Sotir Xhinga nga Povlla therren dhe thelezuan Osman Bilalin. Kur e gjeten bashkefshataret e tij koka i mbahej ende tok me trupin nga nje rripth lekure e zverkut; trupi dhe pellembet e duarve, tere te çara. ( Treguar nga Janjaritet Harun Shipe Mehmeti, Malo Xhelil Tena, Ilmaz Selmani dhe Mustafa Abaz Rumanua)
Ne 27.06.1944 Taq Shtrungari therri lemeritshem ne “Prroin e Shametes” Fuat Prronjon dhe te birin Muhametin. Taqin per shume vite me rradhe e kishte mbajtur Fuati me buke por Taqi e masakroi. Pasi i theu parakrahet dhe kercinjte e kembeve ia shine mishin e trupit duke e rrahur lakuriq me shkop te veshur me kunja metalike.(Fletorja Perlindja e Shqipnies nr. 12 dt. 8/21. 02.1944)
Kosta Lolo Vaso, shqiptar ortodoks nga fshati Mursi kishte ngritur qellimisht nje dyqan ne Konispol, duke u fshehur pas emrit te tregtarit, zhvillonte nje veprimtari te terbuar ne sherbim te Greqise. Ate e vrau Halit Dalani nga familja e shquar atdhetare çame e Daljanejve. Miku familjar i Halitit ortodoksi shqiptar Petro Goga e futi ne kurth duke e ftuar te shikonin fushen, kanalizimet etj te fshatit, dhe e kaloi qellimisht ne vendin ku qe ngritur prita nga shqiptari ortodoks Sotir Lolo Vaso nga Mursia. Duke e qelluar pabesisht e vrane ne pjesen e fushes te quajtur Kandale. ( Treguar nga Ahmet Xhemaliu, Brahim Shaban Mullai, Mehmet Alushi, Nexhip Baçja, dhe Safet Cokalli, te peste Konispolite.)
Vangjel Xhirmiu dhe Aleks Paci vrane ne 1925 ne fshatin Cekurat Galip Lilajn, Gjyzel Shaho Shuaipin, dhe Habib Abdurrahman Bibon. .(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 506)
Ne plot shtepi Paramithitesh sherbenin prej vitesh vajza te krishtera shqiptare nga Frari dhe Çamofshatrat. Si te tilla ato dinin gjithçka ne maje te gishtrinjve te dores. Pak jave para gjemes se 1944 me shkaqe te ndryshme brenda 2-3 diteve, me lloj-lloj genjshtrash ato u terhoqen te gjitha nga shtepite ku ato sherbenin. Perse ? Hamendjet me te peraferta te çojne ne dy perfundime : ja per tu treguar çdo hollesi qe u duhej gjakatareve, ja per te mos u ndodhur aty diten e gjemes nga frika e ndonje hakmarrjeje. Pra ato ishin ne dijeni te plote te gjemes qe do te ndodhte.
Shqiptaret ortodokse te fshatrave çame Foto Kiço, Kristo Foti, Koço Nikolla, Lefter Shtrungari, Nikolle Çeno Nikolle Skapera, dr. Spiro Kurti, nen urdhrat e Major Kranjait pas nje mbjedhjeje ne Mitropolin e Paramithise dolen neper rruge e njoftuan : Urdherohen te gjithe ata qe kane arme ti dorezojne menjehere, se qetesine do ta mbaje ushtria. Askush mos te kete frike. Kedo e quajme vella ; duam te bashkepunojme dhe te ndihmojme njeri tjetrin. Rreth mesdites çetat e perbera nga ekstremistet ortodokse shqipfoles ne sherbim te Greqise te perbera nga Çomenjte, Dokenjte, Pandazenjte(suliote), Dhimo e Sotir Pasko, Kristo Manuri, Petro Bazakua, Thoma Façua, Prift Andoni, teshaqepesje Athina Paço, samareberesi Çil Çoni, Cil Kutupi, Din Jot Barba, vellezerit Dhimo e Gaq Pashko(nga familja e te cileve rrjedh edhe familja e grekomanit te terbuar Gramoz Pashkos qe ska lene gur pa kthyer permbys ne Shqiperi), Dhimo Kasari, Jan Kulla, Jorgaq Boçari, Sotir Boçari(niperit e te sterfolurit Grekoman Marko Boçarit), Jot Keno, Kalope Baburi, Koste e Nikolle Kulla, Nikolle Paço, Nikolle Rafti, Stavro Kasari etj. Keta vrares se bashku me ushtrine greke kryen masakren e tmerrshme te Paramithise. Por ishin ata qe e drejtonin ushtrine greke sepse vetem ata e njifnin qytetit me imtesi sepse kishin vite qe i hanin buken çamit, dhe kur erdhi momenti e therren si dash.
Duke kerkuar shpetim si i mbyturi qe kapet nga floket e tij, plot çame dyndeshin neper shtepite e te krishtereve zotimemarres, si ne ate te Jot Barbes etj. Por per habine e tyre ata vete ua hanin koken te paret, duke i therrur dhe masakruar. Keta sadiste motren e Hasan Behlulit, tre djemte e Hasim Dinos, nder ta dhe nje 5 muajsh- te shoqen dhe 2 bijat e Rexhep Malit, Ihin dhe Lihin i gozhduan me gozhde ne murr si Krishti ne kryq, dhe pasi therren Mulla Çenin argetoheshin me te bijen e tij. (Fletorja “Zeri i Çamerise” nr. 7 Tirane dt. 8.10.1946, fq. 2)
Andon Doko, Koste Rafti nga fshati Lugat i çamerise mberthyen dhe burgosen Shefqet Sulejman Himin(dtl. 1926)
Hare e Nikolle Çoni nga fshati i krishtere Hojke i çamerise, Vangjel Doko, Koste Rafti etj pasi hengren e pine rreth 2-3 ore rresht ne shtepine e myftiut Hasan Abdullahit therren ate, te shoqen, te bijen, dhe te birin.
Taq Shtrungari thelezoi 80 vjeçarin Shaban Gaxirin, e plot te tjere; tregon sesi u fsheh setoku me Ilmaz Muhtarin, dhe Tahsin Muhedinin, mes trareve ne tavan, dhe sesi e nxorri pabesisht miku i tij shqiptar ortodoks Thoma Faço.(Deshmia ruhet ne arkivin personal te Ibrahim D. Hoxhes)
Fatime Prronjo per te shpetuar te bijen Shuquranen nga perdhunimi i Dhimo e Sotir Paskos u dha atyre gjithe çkishte 30.000 dhrahmi, 2 gjysme lire floriri, nje pale vathe ari, nje unaze floriri, dhe çdo send qe u pelqeu. (Fletorja Bashkimi nr 678 Tirane, dt. 4.3.1947 fq. 2)
Rina, gruaja e Foto Raftit u tha zervistev qe Hasan Abdullane ta benin copa-copa.
Koço Nikolla nga fshati Vejnik pasi hengri e piu te shtepia e muftiut Hasan Abdullahit bashke me disa oficere greke, qete qete u çua morri nje gershere qe gjeti ne raft dhe duke qeshur ju afrua muftiut, dhe i tha : Me kete gershere njerzve te tu, do tu presim hundet, veshet e do tu qitim syte. Me te vertete do te beni ate qe thua tha muftiu? Me te vertete, pse per genjeshtra kemi ardhur ne ketu? tha Koçua i egersuar. (Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek Ibrahim D. Hoxha)

FILLIMET E GJENOCIDIT CAM MASAKRA E DERVISHANES 1772


FILLIMET E GJENOCIDIT ÇAM
MASAKRA E DERVIZIANES (DERVISHANES) 1772

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

( Studiues i çeshtjes çame)

Banoret e nje fshati ne krahinen e Sulit te Siperm mohuan krishterimin dhe pranuan islamin. Duke qene se ata pranuan islamin, ata krijuan edhe shume marredhenie te mira me fshatrat e tjera çame te Sulit te poshtem. Shkembime te ndryshme tregtare, ekonomike dhe martesore filluan te beheshin me fshatrat e tjera muslimane te Çamerise dhe sidomos te Paramithise, dhe Margelliçit qe ishin perkatesisht dy, dhe nje ore e gjysem larg nga kryeqendra e Sulit te siperm ku jetonin edhe kleftet ortodokse Suliote. Me lidhjet martesore, dhe shkembimet e ndryshme tregtare ekonomike numri i banoreve te fshatit kaloi nga 100 ne 200 familje muslimanesh çame. Suliote qe kontrollonin gjithe krahinen me briganderine e tyre nuk e kishin me sy te mire pranimin e fese se Osmaneve dhe Çameve nga ky fshat. Ata disa here kishin provokuar banoret e ketij fshati duke vrare banore te pafajshem, dhe duke i marre vajzat e reja si robina ne malet e tyre. Por fakti kryesor ishte se Suli i siperm ishte kthyer ne nje ferr per çamet muslimane dhe per Turqit ishte i pakontrolluar dhe jashte autoritetit te Perandorise Osmane. Ne kete menyre te gjithe banoret e Dervizianes e dinin se nuk kishte askush per ti mbrojtur ata dhe duke qene se ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga Suliotet ata ishin te detyruar qe ti paguanin haraç Sulioteve. Por Suliotet nuk mjaftoheshin vetem me haraçet dhe me taksat qe ju kishin vene çameve te Dervishanes por ata rrembenin shpesh edhe vajza te reja çame muslimane, dhe i merrnin me vete ne shtepite dhe kishat e tyre. Bile ata i perulnin shume çamet e Dervishanes duke i share per faktin se kishin pranuar islamin dhe duke i quajtur tradhetare te Kryqit. Keto çnderime te padurueshme bene qe çamet mos te duronin me dhe ngrinin krye kunder krimineleve ortodokse Suliote, dhe te vrasin disa prej tyre kur ishin futur ne fshat per te grabitur pasurite e çameve. Suliotet kete rast e prisnin me zell te madh ndaj edhe te mbledhur ne nje nga kishat e Sulit ne 26 Korrik 1772 ne diten e celebrimit te Agia Paraskivia ( Shen Parashqevis) zgjollen 700 luftetare per te masakruar fshatin rebel musliman. Sapo arriten ne fshat ata sulmuan fshatin nga te gjitha anet, dhe duke qene se burrat e fshatit nuk ishin ne gjendje te parballonin sulmin e Sulioteve, per shkak te numrit te tyre te paket, dhe te befasise se Sulioteve, fshati rra ne duart e Sulioteve te cilet pa asnje pike meshire i therren te gjitha burrat dhe djemte e rinj te fshatit duke mos lene asnje pa e kaluar ne thike, dhe pa ja prere koken. U lane gjalle vetem femijet grate, dhe plakat sepse edhe burrat pleq u kaluan ne thike dhe u therren. Pasi rrembyen te gjitha vajzat e reja çame ata menjehere deportuan te gjithe te mbijetuarit e masakres se Dervishanes duke i debuar ata nga Krahina e Sulit. Te gjithe grate, dhe jetimet e mbijetuar te Dervishanes u vendosen, ne Arte dhe nje pjese e konsiderueshme e çameve te Artes e kane origjinen nga Dervishana ose Derviziana ne greqisht. Fshati pas deportimit dhe masakres se çameve u popullua nga Suliotet. Pas maskres se Dervishanes governatori i atehershem i Artes i shpalli lufte Sulioteve i indinjuar nga masakra e vellerzerve te tij te gjakut dhe te fese, çamet. Kjo masaker shenon nje nga masakrat dhe spastrimet e para etniko-fetare te gjenocidit çam dhe ishte orkestruar nga kleftet Suliote nen urdhrat e kishes ortodokse greke. Kjo masaker do te shenonte therrjen, çnderimin dhe deportimin e 200 familjeve çame muslimane, fshati i te cileve do te popullohej pastaj nga kleftet Suliote. Eshte per tu theksuar fakti se nje nga familjet qe banonin Sulin ne ate kohe ishte dhe familja e Tusas Zerva, familje nga e cila rrjedh edhe Napoleon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore do te perfundonte vepren famekeqe te filluar nga stergjysherit t tij duke masakruar gjithe çamet dhe duke i deportuar nen hijen e thikave, grate dhe jetimet çame mbetur pa burra, dhe baballare. Ne te njejtin vit, pra 1772 Kapedan Sulejman Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri ne krye te 9000 çamerve do te rrethonte Sulin, duke vrare shume klefte Suliote dhe duke djegur Sulin por pas djegjes se Sulit Sulejmani kampoi ne malet e Sulit dhe u sulmua ne befasi dhe u fut ne kurth nga kleftet Suliote nen komanden e strategeve ruse, te cilen kishin organizuar edhe kryengritjen e Morese ne vitet 1768-1770, kryengritje kjo e shtypur po nga Kapedan Sulejman Çapari ne krye te nje ushtrie prej 10.000 shqiptaresh ku pjesen derrmuese te saj e perbenin çamet. Eshte shume e rendesishme per popullsine çame te emigruar nga vatrat e saja, dhe me banim momentalisht ne Shqiperi apo gjetke qe te vihet ne dijeni se gjenocidi çame nuk ka filluar ne 1821 me revolucionin grek ku Suliotet dhe Greket filluan te masakronin te gjitha fshatrat jugore te Çamerise, as ne 1913 ku pas shembjes se Perandorise Osmane te gjithe çamet e Janines, Artes, dhe ata te Çamerise lindore, jetuan makabrat me te tmerrshme nen hijen e thikave dhe kryqit, as ne 1944 me masakren e madhe te Suliotit Napolon Zerva por shume dekada me pare, ne vitet 1750 kur çami Seit Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri, dhe Delvinioti Mustafa Koka do te rrethonin Sulin, duke vrare shume Suliote, sepse keta te fundit i kishin vene taksa muslimaneve çame te Margelliçit, dhe nqs keta te fundit si paguanin ata kryenin krime nga me monstruozet. Edhe Ali Pashe Tepelena sulmoi Suliotet sepse keta te fundit kishin sulmuar fshatrat muslimane te Çamerise, gjate mungeses se Aliut, dhe me sakte fshatrat e Margelliçit qe eshte nje ore e gjysme ne kembe nga malet e Sulit. . Po te lexojme historine e Çamerise do te kuptojme qarte se çamet pjesen derrmuese te luftes se tyre e kane bere kunder Sulioteve dhe Arvaniteve, duke qene se keta te fundit luftonin per kryqin dhe per nje Greqi te Madhe, ndersa çamet per Çamerine, dhe mosvaresine e tyre nga kleftet Suliote dhe nga kuçedra ballkanike, (Kisha Ortodokse), te cilet luftonin per nje Greqi te Madhe, ose Megali Idea deri ne lumin Shkumbin, ndersa çamet dhe Shqiptaret e tjere per Shqiperine dhe Çamerine deri ne Arte.

SHKRIME KRIJIMTARI DHE LETERSI ÇAME