e enjte, 13 nëntor 2008

GJENOCIDI ÇAM, FAZA E KATERT VITI 1854


GJENOCIDI ÇAM, FAZA E KATERT VITI 1854

SHKRUAN ABEDIN RAKIPI


DEMET QE I BENE ÇAMEVE ARVANITET THEODHOR GRIVA, THEODHOR ZEKA, DHE SPIRIDON KARAISKAQI (Djali i Gjergj Karaiskaqit)


Gjenocidi çam u zhvillua ne 7 faza kryesore qe ç’populluan paraprakisht Çamerine nga popullsia e saj autoktone myslimane. Keto 7 faza u zhvilluan si me poshte:

Faza e pare ishte ajo e zhvilluar gjate kryengritjes ortodokso-greke ne vitin 1611, e drejtuar nga Dionis Filozofi, peshkop i Larises, i cili pasi konkordoi me Francen, filloi kryengritjen ne Janine dhe fshatrat perreth, se bashku me 1000 kryengrites. Fshatrat myslimane te Janines, Granica dhe Zaravuçi ne çameri u masakruan krejt nga Dionisi dhe kryengritesit, dhe pas hyrjes se tyre ne Janine gjithe myslimanet e Janines u therren si bageti. Edhe vete shqiptari Asllan Pasha, pashai i asokohe i Janines arriti te shpetoje per fije nga dritarja e shtepise se tij sebashku me gruan e tij, duke i shpetuar masakres. (Jannina ville d’Epire fq 87)

Faza e dyte ishte ajo e vitit 1772 ku 200 familjet myslimane te fshatit te Dervishanit, ne Çameri u masakruan nga kusaret gjakatare Suliote. Sulejman Çapari, nga Margelliçi i Çamerise, ne krye te nje ushtrie prej 9.000 çamesh, sulmoi çerdhet Suliote per tu hakmarre, per kete masaker. (Llambros Koutzonikas, History of Suli)


Faza e trete ishte ajo e viteve 1821-1829 gjate Revolucioni Grek ku kryengritesit filluan masakrimin e çameve myslimane, djegien e fshatrave dhe xhamive ne skajet e Çamerise Jugore kryesisht ne kazane e Nartes qe perben nje nga qytetet jugore te Çamerise. Kollokotroni gjate Revolucionit i bindi disa lidera çame qe te bashkoheshin ne ate kohe me forcat greke ndaj per kete ata u ftuan ne Peloponez qe te firmosnin nje aleance te fshehte shqiptaro-greke. Delegacioni shqiptar drejtohej nga Tahir Abazi dhe 1500 trupat shqiptare muslimane qe duhet ti bashkoheshin grekeve drejtoheshin nga Prronjo dhe Capari. Gjate rruges Tahir Abazi, i revoltuar nga djegia e fshatrave, prishja e xhamive dhe e teqeve, si dhe i keqtrajtimeve të myslimanëve shqiptare, hoqi dorë nga vazhdimi i udhëtimit drejt Peloponezit dhe u kthye në Artë. Aty ai u bëri të njohur bejlerëve çamë dhe drejtuesve të tjerë shqiptarë të Shqipërisë së Poshtme, veprimet e dhunshme që kishin ndërmarrë kryengritësit grekë ndaj familjeve myslimane dhe institucioneve të kulteve fetare myslimane. Ky lajm i kobshëm, mjaftoi që krerët shqiptarë të hiqnin menjëherë dorë nga aleanca me kryengritjen greke e të bashkoheshin me Hrushit Pashën qe ishte asokohe komandanti i ushtrise osmane, (K.Biri, "Arvanites oi dories tou neotorou elenizmou", Athinë, 1961., f.346).


Faza e katert dhe ajo e cila trajton ky shkrim eshte ajo e vitit 1854 ku armata greko-arvanite, e drejtuar nga Theodhori Griva, Spiridon Karaiskaqi, dhe Theodhor Zeka masakruan me dhjetera fshatra te Çamerise Lindore dhe Jugore.



BEJDESHÀTI, mulla Qemal Daut agà(1822-1854). Në kohë lufte me gradë mirallaji. Më 1854 një armatë greke e prirë nga gjeneralët Spiridon Karaiskaqi e Theodhori Griva, te dy me prejardhje shqiptare- po i afrohej Çamërisë së Mesme, afër skajit jugor të së cilës gjëndet edhe fshati Dhrohomí. Mulla Qemali mblodhi bashkëkuftëtarët çame që në rast lufte përbënin allajin e prirë prej tij dhe u doli përballë mësyesve grekë paksa në jug të rrjedhës së lumit Gliqi, në afërsi të fshatit me të njëjtin emër. E kundërmësyrë njëherit edhe nga njësi të tjera çame të prira nga Hamit bej Çapari, Zejnel Husa etj., armata greke zuri ta ngadalësonte ca nga ca përparimin, derisa më në fund u ndal në rrjedhën e lumit Kalamà. E goditur pastaj edhe nga luftëtarët e sapombërritur nga Labëria nën drejtimin e Mahmud bej Vlorës, ajo u shty rrëmbimthi mbrapsht. Dikur kundërmësyesit u gjëndën pranë qytetit Nartë, ku armata greke vazhdonte të mbante ende të rrethuar mbrojtësit e kalasë. Në përbërjen e kundërmësyesve për çarjen e brezit të rrethuesve, allaji i prirë nga mulla Qemali arriti i pari brenda qytetit. Gjithnjë në luftime fyt për fyt, dikur ra i vdekur pas disa plagëve nga goditje shpate. Ai ishte “trim i tërbuar”(gojëdhënat). Kjo dëshmohet edhe nga këto vargje: “Të xhumâ më të xhumâ,/ glau e shkrreta hatâ:/ mulla Qemali u vra/ në Nartë, në këshëllâ/ vërvitej si ezhdërhâ./ Mulla Qemal Bejdeshati,/ u bë si që deshi fati,/ se të kish ardhur sahati./ U vërvit Qemal shehiti,/ kordh’ e jatagan ç’i qiti,/ «ilerí», fajkoj bërrtiti,/ sa mori ibrret jeziti,/ Grivë qen’ e çorroditi,/ «rahmë-rahmë» ulëriti”.(I.D.H., “Bilbila e Thëllëza Çame”. La një djalë të vetëm.(1)


BUA-GRIVA, Theodhoraq. Lindi më 1797 në Prevezë. Gjeneral grek me prejardhje shqiptare nga dera e Bua-Shpatëve. Kleft(kusar). Armatol(burrë pushke) me kapedanë me emër si Kaçandóni e Panuarjai, (te dy arvanite dhe vartës të A. p. T). Kryengritës, bashkëveprues me Mavrokordhaton. Nga 1822-si e mbrapa tregoi trimëri të madhe gjatë luftimeve në Akarnani etj. Deshi ta vriste Kollokotroni, po e shpëtoi i vëllai, “Gardhiqoti”. E burgosi dhe e dënoi me vdekje qeveria kryengritëse, po çau burgun e iku fshehtazi. Më 1854 u vu në krye të një armate greke dhe me thirrjen: “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën”, u vërsul nëpër Çamërinë Lindore dhe e përzhiti atë deri në rrjedhën e Kalamait. Fshatra si Forteza, Koriqani, Luzeci etj. thuajse u zhdukën fare. U thye nga luftëtarët çamër e lebër të drejtuar nga Mahmut bej Vlora dhe u ndoq deri përtej Mecovës. Tmerret e tij i përshkroi me hollësi Perevói. Si shpërblim i gjakderdhjeve dhe i gjëmave të bëra prej tij kundër ish-njëgjakësve të vet muslimane , qeveria greke më 1862 i dha gradën mareshal i ushtrisë greke. (“Pyrsos”, fq. 14). Vdiq me 24 tetor 1862.

Eshte interesant fakti se djali i katert i Theodhori Grives dhe i Kallomira Haxhimihalit , Gjergj Bua Griva eshte nje element tjeter shume i rendesishem qe flet qarte me shembullin e vete. Pasi mbaroi Akademine Ushtarake te Athines Gjergj Griva sherbeu ne Divizionin e 10-te te ushtrise greke qe pushtoi Turqine ne 1919. Ai ne kete lufte sherbeu si nen-toger dhe morri pjese aktivisht ne luftimet nderrmjet Izmirit dhe Eskishehirit dhe me pas Burses dhe Sakaryas. Me fillimin e luftes se dyte boterore Gjergj Griva u transferua ne Departamentin e Operacioneve Qendrore te ushtrise greke, duke punuar intensivisht ne planin e mbrojtjes se Greqise veriore alias çamerise. Tre muaj pas pushtimit te çamerise nga Musolini Gjergj Griva pas insistimeve te pafundme te tija u trasferua ne frontin shqiptar, pra ne çameri, si komandant i Divizionit te 2-te ku ai mberriti ne dhjetor te 1940. Siç e dime te gjithe tashme dihet se çfare beri ushtria greke ne çameri nder te tjere edhe Divizioni i dyte i drejtuar nga arvaniti yne Gjergj Griva. Perdhunime, luftime me çamet, grabitje, djegie etj ishin veprat e Grives dhe gjithe Divizioneve te tjera te ushtrise greke. Ky ashtu si vete babai i tij e kishte enderr qe te luftonte ne çameri, ndaj edhe superioreve te tij ju shkruante vazhdimisht letra qe te transferohej ne frontin shqiptar, pra ne çameri. Urrejtja familjare e arvaniteve Griva shfaqet qarte te jeten dhe luften qe babe e bir bene kunder çameve. Pastaj ai krijoi edhe Organizaten X te perbere nga andarte qe vete ata qe hoqen prej tyre e dine se sa te tmerrshem ishin. Por Gjergj Griva nuk urrente vetem çamet, por siç e theksuam edhe me lart edhe turqit. Pas Luftes se 2-te boterore vemendja e Gjergj Grives u fokusua mbi Qipron, shkeputjen e saj nga Sundimi Kolonial Anglez dhe bashkimi me Greqine. Si anetar i Komitetit per Çlirimin e Qipros ai morri drejtimin e ENOSIS dhe sebashku me Peshkopin Makarios i 3-te filluan manovrat per lufte. Ne nentor 1954 ai pergatiti organizaten guerrile EOKA. Ne 1955 ai filloi manovrat ushtarake kunder anglezeve ne qytetet me te medhaja te Qipros nder te tjera edhe Nikosia. Por i kerkuar nga anglezet u detyrua te arratisej sepse Anglia jepte 10.000 paund per koken e Grives. Por pas marreveshjes Londer-Zyrih te 1959 ku Qiprua shpallej Shtet i Pavarur, ai doli nga skuta e tij dhe u kthye ne Athine ku u prit si nje hero kombetar, si njeriu qe i dha lirine Qipros dhe per kete nga Shteti Grek ju dha titulli Gjeneral. Por aventura antiçame dhe antiturke e Gjergj Grives nuk mbaron me kaq. Ne 1968 ai kthehet ne Qipro pas shperthimit te te dhunes interkomunale nderrmjet turqve qipriote dhe grekeve qipriote. Ai morri drejtimin e pergjithshem te forcave dhe ushtrise greke qipriote. Ai drejtoi ne Qipro gjithashtu guerrilat andarte qe masakruan qindra vete ne fshatrat myslimane turke, por ne 1974 pas skadimit te ultimatumit dhene Greqise nga Turqia, Griva dhe Qipriotet e tij greke kapitulluan pas ardhjes se shpetimtareve te Ankarase per te mbrojtur popullsine civile turke nga duart e andarteve te Grives. Edhe pse Gjergj Griva vdiq ne vitin 1974 njerezit e tij ne Qipro vazhduan te njejten politike barbare edhe pas vdekjes se tij. Gjithashtu nje tjeter Grive i famshem ishte Jani Griva i cili lindi ne vitin 1923 dhe u be kryeminister i Greqise gjate vitit 1989.

Spiridon Karaiskaqi eshte djali i madh i arvanitit Gjergj Karaiskaqi, i cili morri pjese heroikisht ne revolucionin grek. Djali ashtu si edhe babai ushqente urrejtjeje te thelle ndaj turqve dhe myslimaneve ne pergjithesi. Ai per kete arsye ne 30 janar ne krye te nje armate andartesh prej 2500 vetesh u derdh mbi qytetin çam te Nartes dhe filloi vrasjet dhe masakrat masive ne fshatrat çame myslimane. Krah per krah me te ne krye te 500 andarteve morri pjese edhe Theodhori Griva qe ne te njejtin moment sulmoi Pese Puset ne çamerine lindore. Motoja e perbashket e tyre ishte : “Përpara me kryqin në njërën dorë dhe në tjetrën thikën” Masakra te shumta ata kryen gjithashtu ne Meçove Grebene dhe ne fshatrat myslimane shqiptare ne lindje te Janines. Keta arvanite islamofob dhe çamofob u thyen nga vullnetaret çame dhe leber te drejtuar nga vete babai i Ismail Qemalit Mahmud bej Vlora. Mahmud bej Vlora e mundi Griven ne Meçove dhe me pas ne Pese Puset. Disa vite me pare me sakte ne vitin 1831 nje tjeter shqiptar tjeter ortodoks i quajtur Theodhor Zeka nga Grebeneja, i cili ne krye te nje bande andartesh prej 300 vetash sulmoi trupat çame te Mehmet Takes qe kontrollonin Grebenene ne ate kohe. Duke qene se Theodhor Zeka donte te sulmonte Grebenene dhe te vriste vete me doren e tij Mehmet Taken si hakmarrje per vrasjen e vellait te vet Janulla Zeka, kryer nga Mehmet Taka, ai hyri ne Grebene dhe meqe nuk e gjeti Mehmet Taken dogji, vrau dhe plaçkiti te gjitha familjet myslimane shqiptare qe mundi ne qytet. Ne 1832 Theodhor Zeka u perplas ne fshatin Spela me trupat e Mehmet Takes dhe pasi u mund prej ketij te fundit bashke me palikaret e tjere te tij u arratis per ne Greqi. Disa burime thone se ai u fsheh ne malet e Grebenese deri ne vitin 1935 dhe vetem atehere u largua per ne Greqi. Por Theodhor Zeka nuk hoqi dore nga manovrat e tij dhe ne 1853 u rikthye ne Grebene. Ne fillim u ndal sebashku me 300 andarte ne fshatin Lamia dhe ne shkurt ne 1854 u shfaq ne Grebene. Trupa te shumta shqiptare dhe Turkmene e kontrollonin zonen ne ato vite. Theodhor Zeka drejtoi trupat e tij dhe trupa te tjera rebele ortodokse qe u bashkuan me te drejt Meçoves dhe ne 4 Prill 1854 pushtoi nje numer te caktuar fshatrash myslimane ne Meçove. Ne 22 Maj 1854 Theodhor Zeka kaleroi ne krye te trupave te tij neper fshatrat vllahe te rajonit si Samarina, Avdela, Furka, Dençika etj dhe duke i nxitur ata qe te bashkohen me te ne kryengritje, arriti te mblidhte nje trupe prej 2000 burrave qe marshoi drejt Grebenese. Ne te dale te qytetit ndeshi me trupat Turkmene afer fshatit Dimenice, te cilet sapo kishin shtypur nje kryengritje ne nje nga fshatrat greke. Pasi u perplas me 350 trupat qe perbenin garnizonin Turkmen filloi nje beteje e ashper qe perfundoi me humbjen e Turkmeneve duke qene se ishin 7 here me te pakte ne numer sesa trupat e Zekes. Ne ato dite Theodhori Griva kishte rrethuar Meçoven dhe Theodhori Zeka vendosi qe te gjitha trupat e tij ti bashkonte me ato te Grives. Ata u vendosen ne Spela 10 km ne jug te Grebenese per disa kohe ne pritje ta bashkimit me trupat e tjera arvanito-greke te Grives. Osmanet sapo u lajmeruan per veprimet e Zekes derguan drejt Speles shqiptarin Abdi Pasha ne krye te nje ushtrie prej 12.000 vetesh te perbere ne pjesen derrmuese prej çamesh dhe leberish. Gjithashtu shqiptari tjeter Osman Pasha qe drejtonte nje divizion shqiptaresh u nis ne ndihme te shqiptareve myslimane te Grebenese dhe Meçoves te rrethuar nga Griva dhe Zeka. Nje force e ardhur nga çameria e drejtuar nga Çelo Picari nga fshati Picar i çamerise e perbere prej 800 vullnetaresh çame po i afrohej Grebenese dhe Meçoves. Gjithashtu çami tjeter Mehmet Taka me trupat e tij marshoi drejt grekomaneve Griva dhe Zeka. Çamet e Mehmet Takes dhe Çelo Picarit u perplasen me ta ne fshatin Rashove dhe pas tre dite luftimesh qe zgjaten nga 28-31 maj trupat grekomane te Grives dhe Zekes u shkaterruan perfundimisht dhe andartet ortodokse u arratisen si minj ne Greqi.(12)Mahmud bej Vlora duke shitur te gjitha pronat e tija per te paguar dhe armatosur vullnetaret qe luftuan kunder arvaniteve vdiq i varfer ne Stamboll, duke i lene edhe femijet e vete, nder te cilet edhe Ismail Qemalin ne nje varferi te thelle. Mahmud bej Vlora eshte nje nder atdhetaret e shumte çamer dhe leber qe sakrifikuan gjithçka kishin, per te çliruar çamerine nga keta grekomane qe ne emer te kryqit dhe MEGALI IDESE masakruan dhe dogjen me dhjetera fshatra myslimane te çamerise dhe tejgramozite. Ideologjia urrejtjenxitese e Kishes Ortodokse i kishte indoktrinuar aq shume keta arvanite, sa pa piken e turpit therren dhe masakruan nje-gjakesit e tyre çame dhe myslimane. Demet qe i sollen çamerise arvanitet Griva dhe Karaiskaqi ishin te shumta, qofshin ato ne jete njerezore, apo ekonomike. Fshatra te tera te masakruar, te djegur, grabitje te pafundme, perdhunime dhe rrembime te fshatrave çame myslimane etj. Nese disa pseudo-historiane kontemporane keta njerez i quajne “Heronjte shqiptare te Revolucionit grek”, une do ti quaja ata “Jashteqitjet e kombit shqiptar ne sherbim te Greqise dhe Kryqit”. Te quash heronj njerez qe jo vetem qe preferuan kombin grek ne vend te atij shqiptar, por qe duke arritur kulmin masakruan me mijera çamer myslimane ne emer te kryqit dhe Greqise do te thote qarte te lavderosh fanatiket kryqtare ortodokse ne sherbim te Greqise, dhe te ngresh ne historine e kombit shqiptar statuja per tradhetaret e kombit.
Ja çfare thote nje kenge e vjeter çame per keta tradhetare :

TETË DIT' REMEZAN THANË (160)

(141)
Tetë dit' remezan thanë,
telit brezeran ç'i ranë,
mbi vali, mbi kumandanë:
"Djelt' e nanave ku janë?"
5 Mun ne port' e huqumetit
u mbloth bes' e Muhametit;
besa muslimane thanë:
"Do lëftojmë me Junanë.
O Junan, o Junane,
10 dëftona se ç'mënde ke;
mblith asqerr' e poshtë eja,
në daç të të thihet beja.
O Junan, qen i pabesë,
nxorre xerk e doje pjesë!"(3)


(1) Enciklopedia Jugshqiptare Ibrahim D. Hoxha
(2) “Pyrsos”, fq. 14
(3) Bilbila dhe Thelleza çame; Ibrahim D. Hoxha
(4) Junan=grek
(5) Remezan=ramazan çamçe
(6) Huqumet=qeveri
(7) Ne kete kenge popullore çame tregohet sesi muslimanet e Çamerise dhe Laberise lidhen besen kunder sulmeve te Kryqtareve Athino Fanarite dhe bashkepunuesve te tyre Arvanito-Suliote qe luftuan kunder atdhetareve shqiptare, ne emer te kryqit dhe Greqise.
(8) Gen George Grivas Obituaries The Times January 1974
(9) Kofas, John Intervention and Underdeveloppement Greece during the Cold War
(10) Charles Foley The Memoirs of General Grivas
(11) D.G Koutroumpas: He Hepanastasis tou 1854 kai ai hen Thessaleia Idia Epicheireseis en Athenais fq. 68
(12) Crisis of the Ottoman Empire fq. 250-251

Nuk ka komente:

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More
10.000 shqiptare myslimane te drejtuar nga Sulejman Çapari shtypen revolten greko-arvanite te viteve 1768-1770. Kete e provon edhe letra e meposhtme e shkruar nga vete Kollokotroni.

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)


MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

Pasi per 500 vjet rresht i mbajtem nen sqetullen tone, hengren e pine ne fshatrat e shtepite tona, na gjunjezoheshin sa kohe kishin nevoje per ne, na kerkonin te beheshim vellam me ta, sepse kishin nevoje per perkrahjen tone ne çameri, por ja sesi u sollen ata me ne gjate gjenocidit ku nenat dhe motrat tona u shfarosen. Keto jane vetem disa nga qindra deshmite qe do te vijojne qe do te tregojne qarte sesi ortodokset shqipfoles ishin drejtuesit dhe indikatoret kryesore te grekeve ne çameri. Keto deshmi dhe qidra te tjerat qe do te vijojne jane ne kunderpergjigje akademike, per sharlatanin ISUF HAJREDINI, qe me genjeshtrat e tij do ti bejne çamet sot te puthen me vrasesit e baballareve te tyre ne çameri. Keta pra zoti Isuf jane vellezerit tane ortodokse.


(1)Muhamet Hodo Mehmetin me porosi te priftit te Karroqit Vasil Xanit (shqipfoles ortodoks) e vrau Marko Goga(suliot shqipfoles) paksa poshte Karroqit. (Treguar nga Merso Birbil Xhaferri nga Ninati dtl. 1887).
Musa Hamit Demi (dtl. 1878) dhe Shuaip Mete Çanua (dtl. 1886) te dy nga Filati tregojne se, shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi nga fshati Sotire se bashku me nje çete gjakataresh si vetja pas Luftes Ballkanike qarkullonin neper Çamerine Verilindore pas asnje lloj ndrojtjeje; ne te njejten menyre si qarkullonte çeta e Çil Mastores, Nikolle Qamos, dhe ajo e Rexhenjve(te treja çetat te perbera dhe komanduara nga shqipfoles ortodokse) ne Çamerine e mesme lindore. Keto çeta u bene tmerri i çameve muslimane. Ata vrisnin e prisnin ne mes te dites ne sy te pushtetareve greke te cilet nuk i ngisnin fare, sepse ata ishin pjese perberese e tyre. Ne vitet 1913-1914 therren ne Kangjele (pllaje ne anen lindore te Filatit) Abdul Abazin e Hasan Dojaken, te dy nga Filati. Po ne vitet 1913-1914 vrane dhe therren mulla Sulejman Mushin nga Galbaqi, dhe Ilmaz Bello Sulon, Sami Sulejman Hoxhen, Sulejman Dule Çuçon, Shaban Sadush Taren, Shaban Zerre Banin, Shefqet Sulejman Hoxhen, dhe Xhaferr Isuf Xhaferrin, te gjithe nga Janjari. Po ne ato vite vrane edhe Beqo Kasimin nga Minina. Ne Shtator-Tetor 1917 shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi bashke me çeten e vet dhe ate te Rexhenjeve kapen ne Shkalle te Zerjanit Qazim Haxhi Lazen, nga Lagjia Zenelat e Filatit dhe te birin e Shuhan Rushanit nga fshati Picar; i pari prej Gurreze po kthehej per ne vendlindje, kurse i dyti po shkonte ne Filat. I thelezuan prane Pjadhulit, qe tu kallnin daten dhe ti mbyllnin brenda shtepive te tyre banoret e fshatrave muslimane te Shkalles se Zerjanit. Te verteten mbi kete gjakesi e nxorren dy horofillake te rrethkomandes se Filatit, duke u fjalosur ne njeren nga kafenete e qytetit, pyetjes se njerit, tjetri ju pergjigj me gjysem zeri : E çe do qe te diç? Vasil Kollovoi me Rexhenjte i hasposen (zhduken) po rri e mos u ndiej. (Deshmi e M.H.D. dhe e SH.M.C.)
Adem Beqir Maksutin nga Paramithia ne vjeshte te 1917 e vrau tek mulliri i Huvjanit( prane Paramithise) Nikolle Kondoi nga Karjoti(shqiptar ortodoks) i cili ishte vene ne sherbim te asfalise greke si ndihmes polic.
Feti Ahmet Dodin 20 vjeçar nga Paramithia e po ate muaj e vrau ne Lefterhuar, Lefter Jani(shqiptar ortodoks)
Xhelal Musa Isufin 50 vjeçar nga Paramithia e vrane te krishteret e Popoves (fshat shqipfoles ortodoks ne linje te Paramithise. ( Treguar nga Riza Nexhip Kali nga Paramithia dtl. 1906)
Ramadan Taho Tahon e picarit 19 vjeçar e therri (1918) Vasil Kollovoi ndermjet vendlindjes dhe fshatit Pjadhul(Shkalle e Zerjanit); tok me te therri edhe djalin e Haxhi Lazes nga Filati. (Treguar nga Islam Omeri dhe Mehmet Hasan Sulejmani nga Picari.)
Ne vjeshten e dyte te 1918-s Vasil Kollovoi me shoket e tij, Jan Kaçarrin(shqiptar ortodoks) nga Karroqi, dhe te birin e Jan Koçonit(shqiptar ortodoks) nga Pallambai ne fushe te Mungulit vrane bujkun Duro Sulejman Mero nga Ninati.
Çeta e kryesuar nga Gole Manxhari (prej fshatit Kellez) i vetembiquajtur Ligor Farmaqi me 27.07.1912 se bashku me çeten e tij futen dhelperisht ne kllape kryetarin e shoqerise shqiptare Bashkimi ne Janine kur ai doli nga fshat çifligu i vet Çudille dhe po shkonte ne fshat-çifligun tjeter te tijin Radhotop. Ata e thelezuan pa asnje meshire duke ja bere trupin copa copa. (A. Livadheos, “I prodhromi tis Apeleftheroseos ton Joaninon” Athine 1964 fq. 11)
Ne Gurrez shqipfolesi Thoma Pituli nga Gumenica dhe çeta qe ai drejtonte lidhen pas nje shtylle Muho Abdi Fetahun nga Grikohori dhe pasi e njomen me vajguri e dogjen per se gjalli. Thoma Pituli dhe pasuesit e tij thelezuan ne Stanel edhe Idriz Jaho Fetahun. Po ashtu Muho Maze Fetahu u masakrua nga Thoma Pituli. Te tre Fetahenjve para vrasjes se pari ju qiten syte, ju prene veshet, hundet, gjuhen, organet gjenitale. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 722)
Njerezit mbeshtetes te Gjirokastritit Dhimiter Fandi i cili ishte ne sherbim te asfalise greke pas vrasjes se tij nga atdhetaret çame te grupit “Vellazeria” i zune prite Sulejman Abullah Memushit nga Galbaqi pasi ja ndane trupin me kama ne kater pjese ja varen neper deget e rrapit aty prane. Nje te mituri qe shtangu nga sa pa aty prane i thane : Te erdhi lik per Mulla Sulejmanin ? Me erdhi belbezoi ai. Eh edhe ne na erdhi per Dhimiter Fandin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 718)
Cil Banua, Foto Ligori dhe Ligor Kosten(te tre shqipfoles ortodokse) nga Cangari ne gusht 1935 vrane 30 vjeçarin Omer Sako Omerin.
Nikolle Kosta e Thoma Fotaqi nga Lugati me 25.06 1928 ne Krua te Gunadhes vrane 23 vjeçarin Abdurrahman Xhafer Bejdon.
Vangjel Jani nga Horistjani dhe shqiptaret ortodokse grekomane qe ai drejtonte ne vitin 1923 ne “Dhrom i Madh” (vend ndermjet Dhrohomise dhe Karbunarit) therren 25 vjeçarin Muharrem Lul Hasanin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 689)
Me 18.12.1924 Aleks Paci nga Bejdeshati, Cil Mastora, e Nikolle Qamua nga Horistjani te vendosur qellimisht ne Dhrohomi-Kristo Duca nga Koroni, Kristo Pula nga Karjoti, Irakli Sulioti, etj ne “Graven e Karaxhait” vrane 29 vjeçarin Haziz Lul Hasanin.
Aleks Paci nga Bejdeshati vrau ne majin e 1925 prane stanit te Ligor Kostes nga Cangari Beqo Mulla Qamilin.
Ne majin e vitit 1943 Miho Ligori, Stavro Nikolla, te bijte e Irakli e Niko Suliotit (te peste shqipfoles ortodokse nga Bejdeshati) ne varrezen e Fsakes vrane Reshit Hazbi Hasanin.
Cil Mastora e Nikolle Qamua ne 1919 vrane Rexho Hasan Baxhanin, tek po leronte aren e vet.
Ne tetor 1943 Koço Nikolla nga Vejniku dhe çeta e tij vrau ne anelumin prane fshatit Zelese Rexhep Hamza Zeqirin.(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 690)
Ne perleshjen e viteve 1912-1913 Nuredin Dema vrau xhaxhane e kapitenit famekeq shqipfoles Delijanaqit, i cili do te masakronte nje numer te madh çamesh me vone. Edhe xhaxhai i tij ishte gjakatar progrek si i nipi.
Sulejman Subhi Dino u vra nga Kollovenjte ne 1918 ne qafe te Plakotise(Markat) se toku me dajen e tij, Met Duçen.
Ne 18-19 Mars 1918 Andon e Miço Hajrudhusha, Neço Pilua, dhe Spiro Ganja nga Pleshavica, dhe Sotir Xhinga nga Povlla therren dhe thelezuan Osman Bilalin. Kur e gjeten bashkefshataret e tij koka i mbahej ende tok me trupin nga nje rripth lekure e zverkut; trupi dhe pellembet e duarve, tere te çara. ( Treguar nga Janjaritet Harun Shipe Mehmeti, Malo Xhelil Tena, Ilmaz Selmani dhe Mustafa Abaz Rumanua)
Ne 27.06.1944 Taq Shtrungari therri lemeritshem ne “Prroin e Shametes” Fuat Prronjon dhe te birin Muhametin. Taqin per shume vite me rradhe e kishte mbajtur Fuati me buke por Taqi e masakroi. Pasi i theu parakrahet dhe kercinjte e kembeve ia shine mishin e trupit duke e rrahur lakuriq me shkop te veshur me kunja metalike.(Fletorja Perlindja e Shqipnies nr. 12 dt. 8/21. 02.1944)
Kosta Lolo Vaso, shqiptar ortodoks nga fshati Mursi kishte ngritur qellimisht nje dyqan ne Konispol, duke u fshehur pas emrit te tregtarit, zhvillonte nje veprimtari te terbuar ne sherbim te Greqise. Ate e vrau Halit Dalani nga familja e shquar atdhetare çame e Daljanejve. Miku familjar i Halitit ortodoksi shqiptar Petro Goga e futi ne kurth duke e ftuar te shikonin fushen, kanalizimet etj te fshatit, dhe e kaloi qellimisht ne vendin ku qe ngritur prita nga shqiptari ortodoks Sotir Lolo Vaso nga Mursia. Duke e qelluar pabesisht e vrane ne pjesen e fushes te quajtur Kandale. ( Treguar nga Ahmet Xhemaliu, Brahim Shaban Mullai, Mehmet Alushi, Nexhip Baçja, dhe Safet Cokalli, te peste Konispolite.)
Vangjel Xhirmiu dhe Aleks Paci vrane ne 1925 ne fshatin Cekurat Galip Lilajn, Gjyzel Shaho Shuaipin, dhe Habib Abdurrahman Bibon. .(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 506)
Ne plot shtepi Paramithitesh sherbenin prej vitesh vajza te krishtera shqiptare nga Frari dhe Çamofshatrat. Si te tilla ato dinin gjithçka ne maje te gishtrinjve te dores. Pak jave para gjemes se 1944 me shkaqe te ndryshme brenda 2-3 diteve, me lloj-lloj genjshtrash ato u terhoqen te gjitha nga shtepite ku ato sherbenin. Perse ? Hamendjet me te peraferta te çojne ne dy perfundime : ja per tu treguar çdo hollesi qe u duhej gjakatareve, ja per te mos u ndodhur aty diten e gjemes nga frika e ndonje hakmarrjeje. Pra ato ishin ne dijeni te plote te gjemes qe do te ndodhte.
Shqiptaret ortodokse te fshatrave çame Foto Kiço, Kristo Foti, Koço Nikolla, Lefter Shtrungari, Nikolle Çeno Nikolle Skapera, dr. Spiro Kurti, nen urdhrat e Major Kranjait pas nje mbjedhjeje ne Mitropolin e Paramithise dolen neper rruge e njoftuan : Urdherohen te gjithe ata qe kane arme ti dorezojne menjehere, se qetesine do ta mbaje ushtria. Askush mos te kete frike. Kedo e quajme vella ; duam te bashkepunojme dhe te ndihmojme njeri tjetrin. Rreth mesdites çetat e perbera nga ekstremistet ortodokse shqipfoles ne sherbim te Greqise te perbera nga Çomenjte, Dokenjte, Pandazenjte(suliote), Dhimo e Sotir Pasko, Kristo Manuri, Petro Bazakua, Thoma Façua, Prift Andoni, teshaqepesje Athina Paço, samareberesi Çil Çoni, Cil Kutupi, Din Jot Barba, vellezerit Dhimo e Gaq Pashko(nga familja e te cileve rrjedh edhe familja e grekomanit te terbuar Gramoz Pashkos qe ska lene gur pa kthyer permbys ne Shqiperi), Dhimo Kasari, Jan Kulla, Jorgaq Boçari, Sotir Boçari(niperit e te sterfolurit Grekoman Marko Boçarit), Jot Keno, Kalope Baburi, Koste e Nikolle Kulla, Nikolle Paço, Nikolle Rafti, Stavro Kasari etj. Keta vrares se bashku me ushtrine greke kryen masakren e tmerrshme te Paramithise. Por ishin ata qe e drejtonin ushtrine greke sepse vetem ata e njifnin qytetit me imtesi sepse kishin vite qe i hanin buken çamit, dhe kur erdhi momenti e therren si dash.
Duke kerkuar shpetim si i mbyturi qe kapet nga floket e tij, plot çame dyndeshin neper shtepite e te krishtereve zotimemarres, si ne ate te Jot Barbes etj. Por per habine e tyre ata vete ua hanin koken te paret, duke i therrur dhe masakruar. Keta sadiste motren e Hasan Behlulit, tre djemte e Hasim Dinos, nder ta dhe nje 5 muajsh- te shoqen dhe 2 bijat e Rexhep Malit, Ihin dhe Lihin i gozhduan me gozhde ne murr si Krishti ne kryq, dhe pasi therren Mulla Çenin argetoheshin me te bijen e tij. (Fletorja “Zeri i Çamerise” nr. 7 Tirane dt. 8.10.1946, fq. 2)
Andon Doko, Koste Rafti nga fshati Lugat i çamerise mberthyen dhe burgosen Shefqet Sulejman Himin(dtl. 1926)
Hare e Nikolle Çoni nga fshati i krishtere Hojke i çamerise, Vangjel Doko, Koste Rafti etj pasi hengren e pine rreth 2-3 ore rresht ne shtepine e myftiut Hasan Abdullahit therren ate, te shoqen, te bijen, dhe te birin.
Taq Shtrungari thelezoi 80 vjeçarin Shaban Gaxirin, e plot te tjere; tregon sesi u fsheh setoku me Ilmaz Muhtarin, dhe Tahsin Muhedinin, mes trareve ne tavan, dhe sesi e nxorri pabesisht miku i tij shqiptar ortodoks Thoma Faço.(Deshmia ruhet ne arkivin personal te Ibrahim D. Hoxhes)
Fatime Prronjo per te shpetuar te bijen Shuquranen nga perdhunimi i Dhimo e Sotir Paskos u dha atyre gjithe çkishte 30.000 dhrahmi, 2 gjysme lire floriri, nje pale vathe ari, nje unaze floriri, dhe çdo send qe u pelqeu. (Fletorja Bashkimi nr 678 Tirane, dt. 4.3.1947 fq. 2)
Rina, gruaja e Foto Raftit u tha zervistev qe Hasan Abdullane ta benin copa-copa.
Koço Nikolla nga fshati Vejnik pasi hengri e piu te shtepia e muftiut Hasan Abdullahit bashke me disa oficere greke, qete qete u çua morri nje gershere qe gjeti ne raft dhe duke qeshur ju afrua muftiut, dhe i tha : Me kete gershere njerzve te tu, do tu presim hundet, veshet e do tu qitim syte. Me te vertete do te beni ate qe thua tha muftiu? Me te vertete, pse per genjeshtra kemi ardhur ne ketu? tha Koçua i egersuar. (Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek Ibrahim D. Hoxha)

FILLIMET E GJENOCIDIT CAM MASAKRA E DERVISHANES 1772


FILLIMET E GJENOCIDIT ÇAM
MASAKRA E DERVIZIANES (DERVISHANES) 1772

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

( Studiues i çeshtjes çame)

Banoret e nje fshati ne krahinen e Sulit te Siperm mohuan krishterimin dhe pranuan islamin. Duke qene se ata pranuan islamin, ata krijuan edhe shume marredhenie te mira me fshatrat e tjera çame te Sulit te poshtem. Shkembime te ndryshme tregtare, ekonomike dhe martesore filluan te beheshin me fshatrat e tjera muslimane te Çamerise dhe sidomos te Paramithise, dhe Margelliçit qe ishin perkatesisht dy, dhe nje ore e gjysem larg nga kryeqendra e Sulit te siperm ku jetonin edhe kleftet ortodokse Suliote. Me lidhjet martesore, dhe shkembimet e ndryshme tregtare ekonomike numri i banoreve te fshatit kaloi nga 100 ne 200 familje muslimanesh çame. Suliote qe kontrollonin gjithe krahinen me briganderine e tyre nuk e kishin me sy te mire pranimin e fese se Osmaneve dhe Çameve nga ky fshat. Ata disa here kishin provokuar banoret e ketij fshati duke vrare banore te pafajshem, dhe duke i marre vajzat e reja si robina ne malet e tyre. Por fakti kryesor ishte se Suli i siperm ishte kthyer ne nje ferr per çamet muslimane dhe per Turqit ishte i pakontrolluar dhe jashte autoritetit te Perandorise Osmane. Ne kete menyre te gjithe banoret e Dervizianes e dinin se nuk kishte askush per ti mbrojtur ata dhe duke qene se ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga Suliotet ata ishin te detyruar qe ti paguanin haraç Sulioteve. Por Suliotet nuk mjaftoheshin vetem me haraçet dhe me taksat qe ju kishin vene çameve te Dervishanes por ata rrembenin shpesh edhe vajza te reja çame muslimane, dhe i merrnin me vete ne shtepite dhe kishat e tyre. Bile ata i perulnin shume çamet e Dervishanes duke i share per faktin se kishin pranuar islamin dhe duke i quajtur tradhetare te Kryqit. Keto çnderime te padurueshme bene qe çamet mos te duronin me dhe ngrinin krye kunder krimineleve ortodokse Suliote, dhe te vrasin disa prej tyre kur ishin futur ne fshat per te grabitur pasurite e çameve. Suliotet kete rast e prisnin me zell te madh ndaj edhe te mbledhur ne nje nga kishat e Sulit ne 26 Korrik 1772 ne diten e celebrimit te Agia Paraskivia ( Shen Parashqevis) zgjollen 700 luftetare per te masakruar fshatin rebel musliman. Sapo arriten ne fshat ata sulmuan fshatin nga te gjitha anet, dhe duke qene se burrat e fshatit nuk ishin ne gjendje te parballonin sulmin e Sulioteve, per shkak te numrit te tyre te paket, dhe te befasise se Sulioteve, fshati rra ne duart e Sulioteve te cilet pa asnje pike meshire i therren te gjitha burrat dhe djemte e rinj te fshatit duke mos lene asnje pa e kaluar ne thike, dhe pa ja prere koken. U lane gjalle vetem femijet grate, dhe plakat sepse edhe burrat pleq u kaluan ne thike dhe u therren. Pasi rrembyen te gjitha vajzat e reja çame ata menjehere deportuan te gjithe te mbijetuarit e masakres se Dervishanes duke i debuar ata nga Krahina e Sulit. Te gjithe grate, dhe jetimet e mbijetuar te Dervishanes u vendosen, ne Arte dhe nje pjese e konsiderueshme e çameve te Artes e kane origjinen nga Dervishana ose Derviziana ne greqisht. Fshati pas deportimit dhe masakres se çameve u popullua nga Suliotet. Pas maskres se Dervishanes governatori i atehershem i Artes i shpalli lufte Sulioteve i indinjuar nga masakra e vellerzerve te tij te gjakut dhe te fese, çamet. Kjo masaker shenon nje nga masakrat dhe spastrimet e para etniko-fetare te gjenocidit çam dhe ishte orkestruar nga kleftet Suliote nen urdhrat e kishes ortodokse greke. Kjo masaker do te shenonte therrjen, çnderimin dhe deportimin e 200 familjeve çame muslimane, fshati i te cileve do te popullohej pastaj nga kleftet Suliote. Eshte per tu theksuar fakti se nje nga familjet qe banonin Sulin ne ate kohe ishte dhe familja e Tusas Zerva, familje nga e cila rrjedh edhe Napoleon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore do te perfundonte vepren famekeqe te filluar nga stergjysherit t tij duke masakruar gjithe çamet dhe duke i deportuar nen hijen e thikave, grate dhe jetimet çame mbetur pa burra, dhe baballare. Ne te njejtin vit, pra 1772 Kapedan Sulejman Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri ne krye te 9000 çamerve do te rrethonte Sulin, duke vrare shume klefte Suliote dhe duke djegur Sulin por pas djegjes se Sulit Sulejmani kampoi ne malet e Sulit dhe u sulmua ne befasi dhe u fut ne kurth nga kleftet Suliote nen komanden e strategeve ruse, te cilen kishin organizuar edhe kryengritjen e Morese ne vitet 1768-1770, kryengritje kjo e shtypur po nga Kapedan Sulejman Çapari ne krye te nje ushtrie prej 10.000 shqiptaresh ku pjesen derrmuese te saj e perbenin çamet. Eshte shume e rendesishme per popullsine çame te emigruar nga vatrat e saja, dhe me banim momentalisht ne Shqiperi apo gjetke qe te vihet ne dijeni se gjenocidi çame nuk ka filluar ne 1821 me revolucionin grek ku Suliotet dhe Greket filluan te masakronin te gjitha fshatrat jugore te Çamerise, as ne 1913 ku pas shembjes se Perandorise Osmane te gjithe çamet e Janines, Artes, dhe ata te Çamerise lindore, jetuan makabrat me te tmerrshme nen hijen e thikave dhe kryqit, as ne 1944 me masakren e madhe te Suliotit Napolon Zerva por shume dekada me pare, ne vitet 1750 kur çami Seit Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri, dhe Delvinioti Mustafa Koka do te rrethonin Sulin, duke vrare shume Suliote, sepse keta te fundit i kishin vene taksa muslimaneve çame te Margelliçit, dhe nqs keta te fundit si paguanin ata kryenin krime nga me monstruozet. Edhe Ali Pashe Tepelena sulmoi Suliotet sepse keta te fundit kishin sulmuar fshatrat muslimane te Çamerise, gjate mungeses se Aliut, dhe me sakte fshatrat e Margelliçit qe eshte nje ore e gjysme ne kembe nga malet e Sulit. . Po te lexojme historine e Çamerise do te kuptojme qarte se çamet pjesen derrmuese te luftes se tyre e kane bere kunder Sulioteve dhe Arvaniteve, duke qene se keta te fundit luftonin per kryqin dhe per nje Greqi te Madhe, ndersa çamet per Çamerine, dhe mosvaresine e tyre nga kleftet Suliote dhe nga kuçedra ballkanike, (Kisha Ortodokse), te cilet luftonin per nje Greqi te Madhe, ose Megali Idea deri ne lumin Shkumbin, ndersa çamet dhe Shqiptaret e tjere per Shqiperine dhe Çamerine deri ne Arte.

SHKRIME KRIJIMTARI DHE LETERSI ÇAME