e hënë, 3 nëntor 2008

Identiteti etnik i Gjeo-Hapësirës së Çamërisë




Identiteti etnik i Gjeo-Hapësirës së Çamërisë

Prof. Ass. Dr SELMAN SHEME*

Në trevat jug-shqiptare në Greqi bëjnë pjesë rajoni etno-gjegrafik i Çamerisë si dhe viset përreth Janinës, Kosturit dhe Follorinës. Këto hapesira të trungut etnik shqiptar ju aneksuan Greqisë me vendimet e padrejta të Konferencës së Ambasadorëve në Londër në vitin 1913.
Megjithëse gjeo-hapësira e Çamërisë përbën një regjion të integruar me tipare të veçanta mjedisore, gjeo-popullative dhe ekonomike, emri i saj gjatë shekujve ka ndryshuar nga njera periudhe historike në tjetren. Keto ndryshime shprehin procesin historik të zhvillimit të saj.
Në ditët tonë për këtë krahinë përdoren paralelisht dy emra si dublim i njëri-tjetrit: në të folmen e popullit, Çamëri për vendin dhe çam për banorët e saj, ndërsa në literaturë Epir dhe epirot. Emrat Epir dhe epirot ndeshen veçanërisht në literaturën greke, kurse në literaturen shqiptare në përgjithësi përdoren dy emërtimet e para.
Me emrin Epir në antikitet njihej krahina që shtrihej nga Malet Akrokeraune (malet e Vetëtimës-Llogara) në veri, e deri tek Gjiri i Ambrakisë në Jug dhe prej brigjeve të detit Jon në përëndim deri në vargun e Pindit në lindje. Ndërsa me emrin Çamëri, gjatë rrjedhave të historisë njihet krahina që shtrihet nga Gjiri i Artës në jug, deri afer Gjirit të Sarandës në veri.
Grekët sot e ndajnë gjeografikisht Epirin në dy pjesë: Epiri i Veriut ose “Vorio-Epiri” siç quhet prej tyre, i cili shtrihet nga Gjiri i Sarandës deri në Gjirin e Vlorës dhe “Epiri i Vërtet” apo Epiri i Jugut që shtrihet nga Gjiri i Sarandës deri në Gjirin e Artës. Epiri i Jugut osë Epiri i Vërtet përputhet me atë krahinë që quhet Çameri.
Emri Çamëri qëndron i gjallë dhe i fuqishëm më tepër në përdorim të popullit dhe në litëraturën shqiptare, kursë emri Epir u shua nga përdorimi i popullit dhe mbeti kryesisht në litëraturën greke. Grekët e përdorin këtë emër për arsye politike. Pasi aneksuan Epirin e Jugut (Çamërinë) ky emër u ngjall aspirata edhe për aneksimin e Epirit të veriut ose të Vorio-Epirit.
Në shërbim të strategjisë së helenizimit të të gjithë Shqipërisë së Jugut qarqet nacionaliste greke krahas të tjerash kanë hedhur në qarkullim një litëratiurë të gjërë propogandistike.
Problemi që do të trajtojmë në ketë atrikull ka të bëjë me përkatësiunë etnike të popullsisë së trevave jug-shqiptare në Greqi.
Ekzistojnë dy pikpamje: E para që e konsideron popullsinë e lashtë të Epirit si një popullsi të trungut etnik ilir dhe e dyta ajo që epirotët i quan grekë. Para së t’i referohemi burimeve arkeologjike, historike, onomastike etj, për këtë problem po citojme një përkufizim klasik që i ka dhënë Greqisë historiani i shquar francez Gustav Glotz: “Greqia e mirfilltë, shkruan ai, nuk është veçsë një pjesë, as me e pasura dhe as më e madhja, e tokave që u bënë greke. Është një vend i vogël .. . . . Në të vërtëtë të vjetrit nuk kanë qëeë aspak dakort për kufijtë e saj. Ata përfshinin këtu Thesalinë, për të përjashtuar zakonisht Epirin dhe gjithmonë Maqedoninë. Greqia klasike është, pra, pak a shume tërësia e kantoneve që gjenden në jug të një linje që e tërheqim nga Gjiri i Ambrakisë deri në gryken e Peneut”.(G Glotz, Historie anciennë, “Historie grecque”,I, Parieë ,1938, fq 7)

Autoktonia pellazgo-ilire në trojet e Çamerisë.
Në shumicën e studimeve shkencore të botuara kohët e fundit argumentohet prejardhja e shqiptarëve nga një popullsi e lashtë paragreke e quajtur pellazge. Pellazget ishin vendosur në Ballkan para ardhjes së tribuve greke. Në Epir, apo Çamërinë e sotme, pellazgët kishin ndërtuar kryeqëndrën e tyre Dodonën. Në këtë qëndër ishtë ngritur prej kohësh të hershme tempulli i Dodonës, me orakullin e tij të famshëm. Shënimet kronikale të lashta, të mbledhura në shekullin XIX-të, e datojnë themelimin e Dodnës në mijëvjeçarin e III-të para erës së re. Gjurmë paleolitike gjenden sot 15 km në veri-perëndim të saj në fshatin Kastriçe (muret rrethuesë kapin afro 3 mijë metër), si dhe në jug përqark lumit Luro (rajoni i Prevezës).
Rrënojat e metropolit pellazg të Dodonës ndodhen 60 km në lindje të Konispolit dhe 22 km në jug-perëndim të Janinës në këmbët e malit Tomaros. Dodona u zbulua në vitin 1875 prej studiuesit me prindër shqiptar nga Arta, Kostandin Karapanos (1840-1914), falë të dhënave të marra nga Ismail Qemali i cili Karapanon e ka pasur shok fëmijerie. Teatri i gurtë i Dodonës kishtë mbi 20 mijë vende dhe për nga përmasat ja kalontë atij të Dionizit në Athinë (rreth 17 mijë vendesh) dhe të Epidaurit (rreth 14 mijë vendesh).
Nga mesi i shekullit XX u zbuluan edhe gërmadhat e kryeqytëtit të Molosisë, Pasaronit, 20 km në lindja të Koshovicës dhe 11 km në veri-perëndim të Janinës, në afërsi të vendbanimeve neo-e-halkolitike të Kastrices, Kuculios, Hanit Terovo, përkatësisht 15, 12, 12 km përreth Dodonës.
Në këtë periudhë u bënë gërmime arkeologjike dhe u zbuluan qytetet e lashta të Tekmonit, Ilionit dhe Ozdines po në afërsi të Dodonës. (Dhimitër Pilika, Pellazget origjina jonë e mohuar”, Tiranë 2005, fq 24).

Këto vendbanime dëshmojnë objektivisht praninë e përhershme të kultures pellazgjike shume kohe para luftës së Trojes. Kjo hapesire Thesproto-Mollosë shtrihet midis rajonit të Janinës dhe kufijve të sotëm jug-lindor të Shqipërisë, pra në zemer të Çamerisë. Në trekendeshin Çuka e Ajitoit (Konispol)-Dodonë-Preveze janë zbuluar matëriale të bollshme arkeologike që çilesohen nga shkença e sotme me zanafille pellazge. Ketë e deshmon poçeria nëolitike e hetuar përqark Dodonës, afer Kastriçes, Hanit Tërovo, Kuçulios,e çila është e ngjashme deri në përputhje të plotë me staçionët tona prehistorike si Bençe, Burrel, Konispol, Çakran, Dedaj, Dishniçe, Divjake, Dunaveç, Dvoran, Fajze, Golaj, Gajtan, Helshan, Kakavije, Klos(Mat), Koplik, Maliq, Mjede, Pazhog, Përat, Piskove, Podgorie, Prespe, Rrajtç, Sëlçe, Surroi, Vajze, Velçe etj. Po ashtu edhe kultura matëriale pas epokes së hekurit e zbuluar përreth Dodonës dhe në të gjithe hapesirat e Epirit ka nje përputhje të plotë me vendbanimet e tjera ilire. Shembellejnë me njeri-tjetrin deri në identitët të plotë hanxharet e Dodonës me të Kakavijes, dorezat e shpatave të Dodonës (helpisë) me të Përatit(mesiturave) dhe të Matit, sëpatat e Dodonës me të Kuçit të Zi, (laberysët) sëpatat dytëheshe të Dodonës , Hanit Tërova apo Paramandas me të Matit, Shkodres Pojanit, majat e heshtave të Dodonës me të Vajzes etj. Qëramika e zbuluar rastësisht nga fundi i vitëve 60 të shekullit XX në fushen e Dodonës, sikursë e deshmon një stendë e muzeut të Janinës, paraqet identitet të plotë me ato të gjetura në shumë qendra arkeologjike të Shqipërisë madje edhe të Kosovës, Romaje (midis Gjakovës dhe Prizrenit) dhe Llasticë (në jug të Gjilanit). (Dhimitër Pilika “Pellazgët origjina jonë e mohuar”, Tiranë 2005, fq 158)
Dodona si kryeqendër e Pellazgëve shkëlqeu deri në shekullit XIII-të para erës së re. Më vonë si rezultat i dyndjeve dhe goditjeve të fuqishme nga jashtë filloi rënia e mbretërisë së lashtë pellazge. Ekspansionistët helenë pasi përvetësuan qytetërimin e stërlashtë Pellazg (Herodoti, Klementi i Aleksandrisë, etj.) filluan të asimilojnë e përvetësojnë çdo element etnik pellazg të veçuar, mbetur pa lidhje gjegrafike me Dodonën. Në këtë përiudhë helenët u vendosën në ishujt e Dodekanezit, në Euebea, në Kretë, në Atike, në Pelopnëz, pothuajse atje ku shtrihet sot Greqia ishullore dhe gadishullore. Gjatë shekujve XIII-të deri në shekullin e IV para erës së re sipas një mbishkrimi dodonas të shekullit të VI të kësaj periudhe, i publikuar me 1876, dëshmohet se në Dodonë dhe hapësirën gjeografike përreth saj, pra në Çamëri, ka një vazhdimësi të kulturës pellazgjike në ato që quhen zotërimet e Mollosëve, Thesprotëve dhe fiseve të tjera “barbare”(epirote). Ky mbishkrim dëshmon se zotër të këtyre hapësirave gjeografike prej nëntë shekujsh ishin bashkëatdhetaret e Pirro Mollosit, dhe përjashton në mënyrë kategorike, karhas dëshmive të tjera praninë e elementit etnik helen në Dodonë dhe hapësiren përreth saj.
Burimet arkeologjike nga shekulli XIII-të deri në shekullin e VIII-të para erës së re provojnë gjithashtu se Dodona gjatë kësaj periudhe s’ka mbajtur kurrfarë lidhje me hapësirat gjeografike jugore, pra me “helenët”. Studiuesi anglez Hammond pohon: “ e kemi parë se në përiudhën rreth 1120-800 para Krishtit Dodona ishte në lidhje vetëm me viset veriore dhe se ajo atëhere i përkiste një mjedisi Ballkanik. Lidhjet e ngushta me veriun vazhduan prej vitit 800 deri në vitin 500 para Krishtit . . . ”(Hammond, 1967, fq 435)
Pellazgët “periferikë” të dëbuar prej helenëve nga vatrat stërgjyshore (ishujt e Egjeut, Kretës, Gadishullit të Peloponezit, Atikës, Azisë së Vogël etj) strehohen përkohësisht në Dodonë dhe më pas detyrohen të shtegëtojnë drejt Saturnisë (Italisë së atëhershme). Janë pikërisht këta “refugjatë” pellazgë që do të quhen etruske sipas vendit ku u vendosën në Etruri.
Për problemin që po trajtojmë, në mungesë të dhënash të shkruara në gjuhën e banorëve të lashtë të Epirit, studiuesit janë mbështetur edhe në dëshmi të autorëve të vjetër grekë. Këta autorë dëshmojnë se Dodona ishtë një qendër pellazgjike parahelene shumë më e vjetër se gjuha, perënditë dhe mitologjia greke. Si e tillë ajo u njoh në krejt botën e lashtësisë.
Gjeografi helen Straboni në kapërcyllë të erës së re, pasi e viziton vetë Dodonën shkruan: “. . .Theopompi thotë se fisët e Epirit janë 14, më të dëgjuar nga këta janë Thesprotët, Kaonët dhe Molosët, sepse dikur kishin sunduar mbi të gjithë Epirin, Kaonët më parë dhe me vonë Molosët, të cilët morën fuqinë më të madhe për shkak së në vendin e tyre është faltorja e Dodnës, e vjetër dhe e dëgjuar . . ” Duke vijuar në trajtimin e këtij problemi Strabni shton : “...Dodona në kohët më të vjetra ishte nën sundimin e Thesprotëve ashtu edhe mali Tomaros në të cilin ndodhet faltorja e Dodonës dhe tragjikët sikundër edhe Pindari e quajnë Dodonën Thesprotë”.

Epirotët ishin “barbarë”, jo greke
Në mbështëtje të pikëpamjes që e konsidern popullsinë e lashtë të Epirit, (Çamërisë) si një popullsi të trungut etnik ilir, arbëror dhe shqiptar, po i referohemi edhe disa dëshmive të tjera të autorëve të vjetër grekë. Kështu p.sh Herodoti në një pasazh ku flitet për forcat greke që vinin nga viset më të largëta dhe u mblodhën në Salaminë (viti 480 para erës së re) për të luftuar kundër persëve, thotë: “të gjithë ata që i dërguan këto forca (në Salaminë) banojnë këtej Thesprotisë dhe lumit Aheron. Thesportët janë pra fqinjë të Ambrakasve dhe Laukadasve, kontigjentët e të cileve vinin nga viset më skajore”( Herodoti,VIII, fq 47).
Siç mund të shihet me lehtësi molosët, kaonët dhe thesprotët nuk bëjnë pjesë midis grekëve që shkuan në mbrojtje të Salaminës. Mungesa e tyre këtu e kompromenton tezen helenocentrike, që mbron grecitetin e tyre. Grekët banonin përtej Thesprotisë dhe lumit Aheron, që shënon kufirin midis botës greke dhe atyre që banojnë përtej këtij kufiri.
Siç përfaqësojnë banorët e viseve përtej Aheronit për botën greke e bën të qartë Thulciditi në veprën e tij “Lufta e Peloponezit 432-404”. Në hyrje të kësaj vepre historiani i madh grek vë në dukje se “nga përpjestimet dhe rëndësia kjo luftë i kalonte luftërat e mëparshme dhe se kjo ishte kriza më e madhe që përfshiu jo vetëm grekët për edhe nje pjesë të botës barbare” (Thulçiditi I,1-2). Sikursë edhe Herodoti Thulciditi quan “barbarë” të gjithë popujt e tjerë që nuk janë grekë. Ky koncept që përshkruan të gjithë veprën e Thulciditit i paraqet grekët dhe “barbarët” si dy kategoritë etnike të diferencuara. Thulciditi kur flet për popullsinë në veri të gjirit të Ambrakisë përmend sipas rastit thesprotët, kaonët, molosët, amfilohet etj. Siç shihet në vepren e Thulciditit nuk përmendet emri EPIR. Në botën greke emri Epir do të jetë shfaqur jo me vonë se shekulli V para erës së re. Në veprën “Lufta e Peloponëzit”, Thulciditi e thotë qartë se “barbarët” nuk ishin greqisht-folës, pra ata nuk ishin grekë pasi dihet që gjuha është treguesi dallues kryesor i karaktërit etnik të një populli.
Gjeografi i madh i antikitetit Straboni në kapërcyell të erës së re dhe Stefan Bizantini i shekullit të VI-të të erës së re mbrojnë gjithashtu tezën së epirotët e lashtë nuk kanë qënë grekë. Ata i kanë quajtur banorët e të ashtuquajturit Epir “barbarë”, në kuptimin jo-grek.
Satraboni përcakton edhe kufirin jugor të shtrirjes së Epirit (Çamërisë) në lashtësi, pikërisht në bregun e sipërm të Gjirit të Ambrakisë. Në librin e 7-të ai pohon : “Më poshtë vjen gryka e Gjirit të Ambrakisë; Gryka e këtij gjiri është pak më e madhe se katër stade, ndërsa rrethi i tij arrin deri në 300 stade dhe i gjithi ka limanë të mira. Kur lundron, në të djathtë banojnë akarnanët, fis grek, . . . nga ana e majtë ndodhen Nikopoli dhe një fis epirotësh Kasiopet që shtrihen deri në gjirin e Ambrakisë. . . ”(shih Straboni:1549, fq 314; shih edhe “Iliret dhe Iliria” tëk autoret antik fq 159)
Që në shekullin e XIX-të disa helenocentristë me zë kanë shpikur një varg “argumentash” për të “vërtetuar” së pellazgët nuk janë tjetër veç se stërgjyshët e helenëve. Edhe studiues grekë të ditëve tonë si p.sh M. B. Hatzopolosi, (Epirus 1997, fq 40) mendojnë se termi barbar nga disa autorë të vjetër grekë nuk është përdorur në kuptimin “jo-grek” por në kuptimin “i pagdhendur”, “i pazhvilluar”. Ata mbrojnë tezen se epirotët e vjetër ishin greke, duke u mbështetur në “argumenta” të ndryshëm, si në praninë e mbishkrimeve greke, në “kolonitë” greke, në praninë e monumenteve kulture të stilit grek, përdorimin në administratë të greqishtes si gjuhë zyrtare etj.
Së pari termi “barbar” prej shumicës së autorëve të vjetër grekë është përdrur jo vetëm për epirotët por edhe për popuj të tjerë të lashtë si maqëdonasit, trakasit, ilirët, etj. dhe i kanë dhënë kuptimin “të huaj”, “jo-grekë”. Nuk mund të mendohet që Straboni dhe Stefan Bizantini të kenë konsideruar të pazhvilluar edhe maqedonasit e vjetër nga të cilët doli Aleksandri i Madh. Po ashtu nuk mundet të konsideroheshin të pazhvilluar epirotët ku lulëzoi kultura e kryeqëndrës pellzgjike, Dodonës apo populli që i dha botës stratëgun me të madh të antikitëtit Pirro Burrin nga Ledhëza e Gumenicës. Legjendat dhe këngët “e thinjura “ çame mbi Pirron kanë ardhur deri në ditët tona si dëshmi e përkatësisë etnike dhe e madhështisë së kësaj figure historike:
Pirrua një trim i ndjerë/ Në Ledhëzë ishtë lerë/ Gjak iliri, kombësia/ Epirot ka Thesprotia/ Kaha, vendi inë, Çamëria. Filat (Çamëri)

Studiuesi anglez Hammnd në veprën e tij Epirus të vitit 1967, fq 423 pohon: “Dëshmitë arkeologjike tregojnë se kultura greke siç shfaqet në poceri dhe objekte të tjera, nuk depërtoi në Epirin e brendshëm, me përjashtim të Dodonës dhe atje vetëm në një masë të kufizuar, deri në shekullin e VI. Dëshmitë historike në përgjithësi dhe përshkrimi i tribuve të Epirit të brendshëm si “barbarë” nga Thulciditi, Straboni dhe Stëfan Bizantini janë në harmoni me dëshmitë arkeologjike. Prandaj nuk mund të merret sëriozisht ideaa që gjuha greke u përhap prej qyteteve greke në bregdet dhe zëvendësoi një gjuhe jo greke gjatë shekullit të V osë të VI. Iliria Qendrore ishte gjegrafikisht shumë më e hapur për depërtimin nëpërmjet Epidamit, Apolonisë dhe Bylisit, por gjuha greke nuk e zevendësoi gjuhën ilire atje në shekullin e IV ose më vonë”.
Së dyti: prania e kolonive greke, kryesisht korinthasë gjatë gjirit të Ambrakisë dhe gjatë bregut të Jonit deri në Korkyre, është një tjetër dëshmi e situatës etnike që ekzistonte dhe asaj që krijohet pas shekullit të VIII para erës së re në këtë rajon. Mendohet se Arta, ish Ambrakia, ishtë një koloni e themeluar nga korinthasit në vitin 657 para erës së re. (shih Hammnd, 1967, fq 425)
Dihet se kolonitë tregtare greke nuk janë themeluar në Atikë, në Beoti, në Lakoni, ose në ndonjë krahinë tjetër të Greqisë së mirfilltë por në vendet e banuara nga popullsi jo-greke, në botën “barbare”.
Kolonët grekë duhet të kenë qënë relativisht të pakët për nga numri i popullisë. Megjithatë marrëdhëniet me popullsinë vendase kanë ndikuar në përhapjen e gjuhës greke. Në viset jugore të Epirit procesi i helenizimit ka vazhduar edhe në kohët më të reja sidomos pas shpalljes së pavarsisë së Greqisë në 1828 dhe akoma me shumë, me shpërnguljen e dhunshme të popullsisë së Çamërisë pas viteve 1923 dhe 1944. (Shaban Demiri, Epiri, Pellazgët, Etruskët dhe Shqiptarët. Tiranë 2008, fq 97”)
Praninë e kolonive tregtare greke në viset e populluara nga barbarët, mbrojtësit e pikpamjeve helenocentrike për Epirin, e kanë lënë qëllimisht në harresë. Gjeografë dhe historianë grekë thonë se kur kolonistët grekë u vendosën e Korekyre qenë të detyruar të ndeshen me qëndresën e Ilirëve-liburnë, të cilet e zotëronin këtë ishull. (Straboni VI, 2-4) Straboni thotë së konflikti midis kolonistëve ambrakas që u vendosën në luginën e pasur të lumit Araktos (Artës), dhe amfilokasve vendas “Barbarë” vazhdoi të, mbahet i gjallë edhe pas një shekulli (në kohën e luftës së Peloponëzit).
Megjithatë historia e marrëdhënieve midis vendasve “barbarë” dhe kolonistëve grekë nuk ka qenë gjithmonë konflikutuale. Ato kanë njohur edhe periudha të mira politike të zhvillimit të shkëmbimeve të dendura tregtare, veçanërisht marrëdhënieve në fushën e kulturës që kanë ndikuar aq pozitivisht në jetën e këtyre dy botëve. As grekët dhe as barbarët nuk i qëndruan dot tundimit për tu afruar dhe për të përfituar nga njëri-tjetri. Kjo u vërejt sidmos në kohën helenistike, kur në viset përtej botës greke procesi i urbanizimit, lindja e zhvillimi i jetës qytetare dhe formimi e konsolidimi i shteteve “barbare”, transformoi tërësisht jetën ekonomike dhe politike të këtyre vendeve dhe vendosi raporte të reja me botën greke (Shih Selim Islami, Epiri antik, shënime për problemin etnik, Studime Historike, viti 1992, Nr 1-4, fq 8)
Në këtë periudhë kryhet integrimi i Ambrakisë dhe kolonive të tjera të bregut të Jonit në shtetin e Epirit. Këto prcese politiko-shqërore dhe ekonomike i hapen rrugën futjes së elemntit “barbar” në këto qytete dhe anasjelltas elementit grek në qytetet “barbare”. Në këtë kohë përhapet edhe gjuha e shkruar greke që dëshmohet me mbishkrimet. Ajo do të përdoret jo vetëm në Epir por edhe në Iliri deri në Shkodër. Si rrjedhim i këtij procesi gjashtë shekuj pas Theopompit disa fise epirote ishin sipas shprehjes së Strabonit “diglosë” (bilinge-dygjuhësh), (shih Straboni, Gjeografia VII, fq 326)
Megjithë hapjen e madhe të botës “barbare”, duke adoptuar kulturën greke, burimet letrare të shekullit IV dhe shekujve që pasojnë dëshmojnë se bota greke dhe ajo “barbare”, në aspektin etnik do të mbeteshin si më parë në kufijtë tradicionalë. Historiani grek i shekullit IV para erës së re Efori, thotë se “nga ana e perëdimit Hellada fillon me Akarnaninë, sepse kjo takon e para me fiset Epirote”. Siç shihet Efori jep po ato kufij që përkufizon edhe Thulciditi në shekullin e V para erës së re. Të njëjtën pikëpamje hasim edhe tek gjeografi grek i mesit të shekullit të IV Pseudo Scylaz-i, i cili pasi paraqet ilirët si banorë të brigjeve të Adriatikut, vijon me kaonët, thesprotët dhe molosët që banojnë përgjatë Jonit. Më tëj duke berë përshkrimin e viseve që ai ndesh gjatë lundrimit të tij drejt jugut thotë; “pas Mollosisë vjen Ambrakia, qytët helen ....Kendej fillon Hellada pa ndërprerje gjer te lumi Peneus dhe gjer në Homolios, qyteti i Magnezisë, që ndodhet mbi këtë lumë” (Scyllaz, Periplus, cap 20-37).

Vazhdimësia pellazgo-iliro-arbërore
Materialet arkeologjike të gjetura në vendbanimet antike dhe mesjetare tregojnë se fiset më të rëndësishme epirote: kaonët, thesprotët dhe molosët nuk u helenizuan as më vonë. Nëntë shtresat kulturore të zbuluar në shpellën e Kreshmojit (Konispol) përbëjnë një rast unikal në hapësirat Shqiptare që shprehin qartë procesët etno-kulturore të vazhdimësisë pellazgo-iliro-arbëreshe. Kultura e hershme materiale e shqiptarëve, e njohur me emrin “kultura e komanit” flet qartë për vazhdimësinë e traditës ilire. Ky kapërcim kulturor nga lashtësia në mesjetë (kultura arbërore) në krahinën e Çamërisë del qartë në varrezat e Lemit të Ri, në fshatin Dishat në Konispol. Në ketë nekropol të thjeshtë janë zbuluar shumë elementë analogë me Kulturën e Komanit.
Gjatë mesjetës së hershme banorët e Epirit nuk përmenden me emrin e tyre etnik, as ilirë e as epirotë por me apelitivin e përgjithshëm bizantinë “romajos”.
Nga shekulli XIII kur në përandrinë Bizantine përhapet koncepti i ri mbi kombësinë, i cili merret në konsideratë përmes përkatësisë fetare dhe komponentit gjuhësor, shqiptarët shfaqen si banorë autoktonë të Epirit, të Maqedonisë Përëndimore dhe të Thesalisë Veri-Perëndimore. Në një dokument të fillimit të shekullit XV të botuar nga historiani grek S. Llambros thuhet se “gjithë Epiri sot banohet nga shqiptarë, popull i lirë”. Studiuesi tjetër Theodoro Çantacuzino pohon se “Janina ishte kryeqyteti i Mbretërisë së Shqipërisë” dhe me tej po ky autor thotë : “ kur Sulltan Murati pushtoi Artën thotë se hyri në Shqipëri”. Në nje akt raguzian të shekullit të XIV (1390) qyteti i Kosturit cilësohet si pjesë e Shqipërisë. Po ashtu bujari shqiptar i shekullit të XV Gjon Muzaka shkruan në “memorandën” e vet (1510) se malet e Peristerit, te cilët ndodhen në lindje të Kosturit përbëjnë kufirin mes Shqipërisë dhe Bullgarisë.
Megjithësë ka dëshmi të shumta për autoktoninë pellazgo-ilire dhe vazhdimësinë iliro-shqiptare të popullsisë së Çamërisë, disa historianë kryesisht grekë, kanë hedhur tëzën se shqiptarët u vendosën në viset veri-përëndimore të Greqisë (në Çamëri) në shekullin e XIV. Ata pohojnë se gjatë sundimit të Stefan Dushanit shqiptarët u inkurajuan të vendoseshin ndër të tjera edhe në Epir.
Dihet se në shekullin e XIV dhe më pas, kanë ndodhur lëvizje migruese shqiptarësh në viset greke sidomos në Thesali, Atike, Beoti, Peloponëz si dhe në disa ishuj grek të Egjeut. Arsyet e këtyre shtegëtimeve dhe orientimi gjeografik i emigracionit shqiptar në Greqi në shekullin e XIV janë trajtuar shkencërisht në veprën e Pëllumb Xhufit “Dilema e Arbërit”( 2006, fq. 357-369). Në këtë vepër, duke u mbështetur në një material të pasur dokumentar dëshmohet qartë se Epiri dhe viset e tjera të Shqipërisë së Jugut në vitet 20-30-të të shekullit XIV, si rrjedhim i kryengritjeve kundër pushtimit bizantin, u ballafaquan me një varg masash të rënda ndëshkimore, që shkaktuan ndër të tjera edhe emigracionin e masave të gjera të popullsisë shqiptare-folëse drejt trevave greke.
Krahas të dhënave historike, lidhur me këtë problem dëshmojnë edhe veçoritë gjuhësore të të folmes së arvanitasve të Greqisë që janë shume të ngjashme me të folmen e jugut të Shqipërisë në përgjithesi dhe nën dialektin e çamerishtës në veçanti.
Banorët shqiptarë të Epirit nuk mund të kenë qenë aty të ardhur dhe të kenë asimiluar një popullsi të mëparshme greke, apo të helenizuar, që padyshim do të ishtë e nje niveli më të lartë kulturor dhe që për më tëpër do të kishte edhe mbështetjen e autoriteteve qeveritare bizantine dhe me pas të qeverisë dhe kishës ortodokse greke.
Gjatë shekujve kanë ndodhur lëvizje migruese të ndërsjellta midis popujve të vendeve fqinje në Ballkan. Burimet historike, ndër to, kronika mesjetare e Gjirokastrës, flasin për nje emigracion të banorëve grekë në Epir (Çamëri) Dropull, Vurg, që në shekullin e XIII. Në vitin 1204 regjistrohet një valë refugjatësh të ardhur nga viset e pushtuara nga kryqtarët latinë që u strehuan në qytetin e Janinës. Njoftime për një koloniozim të rëndësishëm grek në Epir, përkatësisht në luginën e Dropullit, na e jep dokumenti i quajtur “Kronika e Dropullit”, kronikë e gjetur dhe botuar së pari nga F. Pouqueville. Megjithatë kolonistët grekë nuk e përmbysën hartën etnike të Epirit. Onomastika e vendbanimeve të viseve të Çamërisë, sipas deftereve mufasale, të administratës osmane të shek XVI-XVII, dëshmojnë së shumica e kryefamiljarëve në atë kohë mbajnë emra të krishtere të tipit shqiptar, si Gjin, Gjon, Gjoke, Leke, Pal, Pjetër, Ndre, Kolë etj.

Pasojat e proçesit të helenizimit
Kisha greke edhe gjatë sundimit osman ushtroi një trysni të vazhdueshme helenizimi ndaj shqiptarëve të krishterë. Kësaj trysnie i shpëtuan më lehtë shqiptarët që përqafuan fenë islame, ndërsa shqiptarët e krishtere kanë qenë vazhdimisht nën presionin e helenizimit, nëpërmjet shkollës, kishës dhe administratës. Ky proces u intensifikua më shumë pas aneksimit të Çamërisë nga qeveria greke dhe që vazhdon deri në ditët tona. Megjithatë në tërësi deri në fund të shek XIX shqiptarët musliman dhe të krishterë përbënin shumicën e popullsisë së Çamërisë. Kjo është arsyeja përse gjeografi greko-epirot A. Psalidha në gjeografinë e vet të shkruar në gjysmën e parë të shek XIX e konsideron Epirin deri në Gjirin e Artës (Ambrakisë) një tokë shqiptare , ku flitet gjuha shqipe.
Autoktoninë shqiptare të popullisë së Çamërisë e kanë mbështetur shumë dijetarë të shquar të shekujve XVIII-XIX të cilët duke u mbështetur në kulturën materiale dhe të dhënat historike, etnologjike, gjuhësore, onomastike, antropologjike, hematologjike etj. kanë dhënë shtrirjen hapsinore gjeografike të ilirëve dhe epirotëve në lashtësi. Në këtë periudhë kur çështja e orientit zinte vendin kryesor në problemet e diplomacisë europianë Epiri deri në Gjirin e Ambrakiasë konsiderohej nga studiuesit, udhëtarët e huaj dhe gjithë encikopeditë e botës si gjeo-hapësirë e banuar kryesisht nga shqiptarët. Edhe grekët në atë kohë nuk guxonin të shtrinin mëtimet e tyre mbi Çamërinë. Albanologët e shquar gjermane Tunman, Hahen, Fallmerajer etj, si dhe konsujt e udhëtare të ndryshëm si Puikvil, Lik, Brukton, Liri, Dozoni etj që vizituan Greqinë në shekullin XIX dëshmojnë në veprat e tyre se treva që shtrihet midis lumit Kalama deri në Preveze e Gjirin e Artës është hapësirë autoktone shqiptare. Gjuha, veshjet, doket, zakonet dhe tipi fizik i tyre ishin, sipas këtyre autorëve, dëshmitarët më të fuqishëm që provonin më së miri origjinën e tyre të përbashkët.
Por në 160 vjetët e fundit, pas hartimit të programit politik të quajtur “Megali Ide” (1844) qarqet nacionaliste greke filluan të zbatojnë strategjinë e aneksimit nëpërmjet shkombëtarizimit të trojeve shqiptare të Çamërisë. Shpërnguljet e dhunshme të realizuara në këtë periudhë qenë me pasoja shkatërrimtare për strukturën demografike të kësaj krahine. Megjithatë deri në prag të Luftës së Dytë Botërore Epiri (Çamëria) ishtë nje rajon homogjen i populluar me shumicë nga shqiptarët ( 82% e popullsisë ishtë shqiptare në 1937).
Struktrura etnike e Çamërisë pësoi ndryshime dramatike pas vitit 1945. Pas shpërnguljes me forcëë, nëpërmjet një genocidi të egër të popullsisë shqiptare muslimane (vitet 1944-1945), në gysmën e dytë të shekullit XX politika greke për helenizimin e krahinës është fokusuar në asimilimin e popullsisë shqiptare ortodokse nëpërmjet shkollës, kishës dhe administratës. Nën këtë trysni shqiptarët ortdoksë të krahinës së Çamërisë kanë frikë ta deklarojnë identitetin e tyre kombëtar. Sipas të dhënave të “De Agostinit 2006” shqiptarët etnikë në Greqi përbëjnë 1.5 % të popullsisë greke ose rreth 165 mijë banorë. Ndërkohë në Republikën e Shqipërisë banojnë mbi 250 mijë banorë me origjinë nga kjo krahinë. Siç shihet mbi 400 mijë shqiptarëve të krahinës së Çamërisë ju janë privuar të drejtat dhe liritë themelore të njeriut për të jetuar si qytëtare të lirë në vendin e tyre.
Riatdhesimi i popullsisë Çame në Epir (Çamëri) do të përmirësontë situatën demografike dhe do të mbështeste zhvillimin ekonmoko-shoqëror të kësaj krahine të prapambetur në skajin veri-përëndimor të Greqisë dhe do të ndihmonte gjithashtu edhe në prosperitetin edhe të vetë shtetit helen.

*Autori është Profesor në Universitetin e Tiranës, Fakulteti Histori-Filologji

Nuk ka komente:

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More

Shqiptaret myslimane shtypen revolten e arvaniteve ne More
10.000 shqiptare myslimane te drejtuar nga Sulejman Çapari shtypen revolten greko-arvanite te viteve 1768-1770. Kete e provon edhe letra e meposhtme e shkruar nga vete Kollokotroni.

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

Trupat Serbe duke internuar shqiptaret ne burgjet e Beogradit 1912

MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)


MASAKRAT E KRYERA NGA SHQIPTARET ORTODOKSE, ARVANITO-SULIOTE NDAJ ÇAMEVE. (Pjesa e pare)

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

Pasi per 500 vjet rresht i mbajtem nen sqetullen tone, hengren e pine ne fshatrat e shtepite tona, na gjunjezoheshin sa kohe kishin nevoje per ne, na kerkonin te beheshim vellam me ta, sepse kishin nevoje per perkrahjen tone ne çameri, por ja sesi u sollen ata me ne gjate gjenocidit ku nenat dhe motrat tona u shfarosen. Keto jane vetem disa nga qindra deshmite qe do te vijojne qe do te tregojne qarte sesi ortodokset shqipfoles ishin drejtuesit dhe indikatoret kryesore te grekeve ne çameri. Keto deshmi dhe qidra te tjerat qe do te vijojne jane ne kunderpergjigje akademike, per sharlatanin ISUF HAJREDINI, qe me genjeshtrat e tij do ti bejne çamet sot te puthen me vrasesit e baballareve te tyre ne çameri. Keta pra zoti Isuf jane vellezerit tane ortodokse.


(1)Muhamet Hodo Mehmetin me porosi te priftit te Karroqit Vasil Xanit (shqipfoles ortodoks) e vrau Marko Goga(suliot shqipfoles) paksa poshte Karroqit. (Treguar nga Merso Birbil Xhaferri nga Ninati dtl. 1887).
Musa Hamit Demi (dtl. 1878) dhe Shuaip Mete Çanua (dtl. 1886) te dy nga Filati tregojne se, shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi nga fshati Sotire se bashku me nje çete gjakataresh si vetja pas Luftes Ballkanike qarkullonin neper Çamerine Verilindore pas asnje lloj ndrojtjeje; ne te njejten menyre si qarkullonte çeta e Çil Mastores, Nikolle Qamos, dhe ajo e Rexhenjve(te treja çetat te perbera dhe komanduara nga shqipfoles ortodokse) ne Çamerine e mesme lindore. Keto çeta u bene tmerri i çameve muslimane. Ata vrisnin e prisnin ne mes te dites ne sy te pushtetareve greke te cilet nuk i ngisnin fare, sepse ata ishin pjese perberese e tyre. Ne vitet 1913-1914 therren ne Kangjele (pllaje ne anen lindore te Filatit) Abdul Abazin e Hasan Dojaken, te dy nga Filati. Po ne vitet 1913-1914 vrane dhe therren mulla Sulejman Mushin nga Galbaqi, dhe Ilmaz Bello Sulon, Sami Sulejman Hoxhen, Sulejman Dule Çuçon, Shaban Sadush Taren, Shaban Zerre Banin, Shefqet Sulejman Hoxhen, dhe Xhaferr Isuf Xhaferrin, te gjithe nga Janjari. Po ne ato vite vrane edhe Beqo Kasimin nga Minina. Ne Shtator-Tetor 1917 shqiptari ortodoks Vasil Kollovoi bashke me çeten e vet dhe ate te Rexhenjeve kapen ne Shkalle te Zerjanit Qazim Haxhi Lazen, nga Lagjia Zenelat e Filatit dhe te birin e Shuhan Rushanit nga fshati Picar; i pari prej Gurreze po kthehej per ne vendlindje, kurse i dyti po shkonte ne Filat. I thelezuan prane Pjadhulit, qe tu kallnin daten dhe ti mbyllnin brenda shtepive te tyre banoret e fshatrave muslimane te Shkalles se Zerjanit. Te verteten mbi kete gjakesi e nxorren dy horofillake te rrethkomandes se Filatit, duke u fjalosur ne njeren nga kafenete e qytetit, pyetjes se njerit, tjetri ju pergjigj me gjysem zeri : E çe do qe te diç? Vasil Kollovoi me Rexhenjte i hasposen (zhduken) po rri e mos u ndiej. (Deshmi e M.H.D. dhe e SH.M.C.)
Adem Beqir Maksutin nga Paramithia ne vjeshte te 1917 e vrau tek mulliri i Huvjanit( prane Paramithise) Nikolle Kondoi nga Karjoti(shqiptar ortodoks) i cili ishte vene ne sherbim te asfalise greke si ndihmes polic.
Feti Ahmet Dodin 20 vjeçar nga Paramithia e po ate muaj e vrau ne Lefterhuar, Lefter Jani(shqiptar ortodoks)
Xhelal Musa Isufin 50 vjeçar nga Paramithia e vrane te krishteret e Popoves (fshat shqipfoles ortodoks ne linje te Paramithise. ( Treguar nga Riza Nexhip Kali nga Paramithia dtl. 1906)
Ramadan Taho Tahon e picarit 19 vjeçar e therri (1918) Vasil Kollovoi ndermjet vendlindjes dhe fshatit Pjadhul(Shkalle e Zerjanit); tok me te therri edhe djalin e Haxhi Lazes nga Filati. (Treguar nga Islam Omeri dhe Mehmet Hasan Sulejmani nga Picari.)
Ne vjeshten e dyte te 1918-s Vasil Kollovoi me shoket e tij, Jan Kaçarrin(shqiptar ortodoks) nga Karroqi, dhe te birin e Jan Koçonit(shqiptar ortodoks) nga Pallambai ne fushe te Mungulit vrane bujkun Duro Sulejman Mero nga Ninati.
Çeta e kryesuar nga Gole Manxhari (prej fshatit Kellez) i vetembiquajtur Ligor Farmaqi me 27.07.1912 se bashku me çeten e tij futen dhelperisht ne kllape kryetarin e shoqerise shqiptare Bashkimi ne Janine kur ai doli nga fshat çifligu i vet Çudille dhe po shkonte ne fshat-çifligun tjeter te tijin Radhotop. Ata e thelezuan pa asnje meshire duke ja bere trupin copa copa. (A. Livadheos, “I prodhromi tis Apeleftheroseos ton Joaninon” Athine 1964 fq. 11)
Ne Gurrez shqipfolesi Thoma Pituli nga Gumenica dhe çeta qe ai drejtonte lidhen pas nje shtylle Muho Abdi Fetahun nga Grikohori dhe pasi e njomen me vajguri e dogjen per se gjalli. Thoma Pituli dhe pasuesit e tij thelezuan ne Stanel edhe Idriz Jaho Fetahun. Po ashtu Muho Maze Fetahu u masakrua nga Thoma Pituli. Te tre Fetahenjve para vrasjes se pari ju qiten syte, ju prene veshet, hundet, gjuhen, organet gjenitale. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 722)
Njerezit mbeshtetes te Gjirokastritit Dhimiter Fandi i cili ishte ne sherbim te asfalise greke pas vrasjes se tij nga atdhetaret çame te grupit “Vellazeria” i zune prite Sulejman Abullah Memushit nga Galbaqi pasi ja ndane trupin me kama ne kater pjese ja varen neper deget e rrapit aty prane. Nje te mituri qe shtangu nga sa pa aty prane i thane : Te erdhi lik per Mulla Sulejmanin ? Me erdhi belbezoi ai. Eh edhe ne na erdhi per Dhimiter Fandin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 718)
Cil Banua, Foto Ligori dhe Ligor Kosten(te tre shqipfoles ortodokse) nga Cangari ne gusht 1935 vrane 30 vjeçarin Omer Sako Omerin.
Nikolle Kosta e Thoma Fotaqi nga Lugati me 25.06 1928 ne Krua te Gunadhes vrane 23 vjeçarin Abdurrahman Xhafer Bejdon.
Vangjel Jani nga Horistjani dhe shqiptaret ortodokse grekomane qe ai drejtonte ne vitin 1923 ne “Dhrom i Madh” (vend ndermjet Dhrohomise dhe Karbunarit) therren 25 vjeçarin Muharrem Lul Hasanin. (Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 689)
Me 18.12.1924 Aleks Paci nga Bejdeshati, Cil Mastora, e Nikolle Qamua nga Horistjani te vendosur qellimisht ne Dhrohomi-Kristo Duca nga Koroni, Kristo Pula nga Karjoti, Irakli Sulioti, etj ne “Graven e Karaxhait” vrane 29 vjeçarin Haziz Lul Hasanin.
Aleks Paci nga Bejdeshati vrau ne majin e 1925 prane stanit te Ligor Kostes nga Cangari Beqo Mulla Qamilin.
Ne majin e vitit 1943 Miho Ligori, Stavro Nikolla, te bijte e Irakli e Niko Suliotit (te peste shqipfoles ortodokse nga Bejdeshati) ne varrezen e Fsakes vrane Reshit Hazbi Hasanin.
Cil Mastora e Nikolle Qamua ne 1919 vrane Rexho Hasan Baxhanin, tek po leronte aren e vet.
Ne tetor 1943 Koço Nikolla nga Vejniku dhe çeta e tij vrau ne anelumin prane fshatit Zelese Rexhep Hamza Zeqirin.(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 690)
Ne perleshjen e viteve 1912-1913 Nuredin Dema vrau xhaxhane e kapitenit famekeq shqipfoles Delijanaqit, i cili do te masakronte nje numer te madh çamesh me vone. Edhe xhaxhai i tij ishte gjakatar progrek si i nipi.
Sulejman Subhi Dino u vra nga Kollovenjte ne 1918 ne qafe te Plakotise(Markat) se toku me dajen e tij, Met Duçen.
Ne 18-19 Mars 1918 Andon e Miço Hajrudhusha, Neço Pilua, dhe Spiro Ganja nga Pleshavica, dhe Sotir Xhinga nga Povlla therren dhe thelezuan Osman Bilalin. Kur e gjeten bashkefshataret e tij koka i mbahej ende tok me trupin nga nje rripth lekure e zverkut; trupi dhe pellembet e duarve, tere te çara. ( Treguar nga Janjaritet Harun Shipe Mehmeti, Malo Xhelil Tena, Ilmaz Selmani dhe Mustafa Abaz Rumanua)
Ne 27.06.1944 Taq Shtrungari therri lemeritshem ne “Prroin e Shametes” Fuat Prronjon dhe te birin Muhametin. Taqin per shume vite me rradhe e kishte mbajtur Fuati me buke por Taqi e masakroi. Pasi i theu parakrahet dhe kercinjte e kembeve ia shine mishin e trupit duke e rrahur lakuriq me shkop te veshur me kunja metalike.(Fletorja Perlindja e Shqipnies nr. 12 dt. 8/21. 02.1944)
Kosta Lolo Vaso, shqiptar ortodoks nga fshati Mursi kishte ngritur qellimisht nje dyqan ne Konispol, duke u fshehur pas emrit te tregtarit, zhvillonte nje veprimtari te terbuar ne sherbim te Greqise. Ate e vrau Halit Dalani nga familja e shquar atdhetare çame e Daljanejve. Miku familjar i Halitit ortodoksi shqiptar Petro Goga e futi ne kurth duke e ftuar te shikonin fushen, kanalizimet etj te fshatit, dhe e kaloi qellimisht ne vendin ku qe ngritur prita nga shqiptari ortodoks Sotir Lolo Vaso nga Mursia. Duke e qelluar pabesisht e vrane ne pjesen e fushes te quajtur Kandale. ( Treguar nga Ahmet Xhemaliu, Brahim Shaban Mullai, Mehmet Alushi, Nexhip Baçja, dhe Safet Cokalli, te peste Konispolite.)
Vangjel Xhirmiu dhe Aleks Paci vrane ne 1925 ne fshatin Cekurat Galip Lilajn, Gjyzel Shaho Shuaipin, dhe Habib Abdurrahman Bibon. .(Ibrahim D. Hoxha Enciklopedia e Jugut fq. 506)
Ne plot shtepi Paramithitesh sherbenin prej vitesh vajza te krishtera shqiptare nga Frari dhe Çamofshatrat. Si te tilla ato dinin gjithçka ne maje te gishtrinjve te dores. Pak jave para gjemes se 1944 me shkaqe te ndryshme brenda 2-3 diteve, me lloj-lloj genjshtrash ato u terhoqen te gjitha nga shtepite ku ato sherbenin. Perse ? Hamendjet me te peraferta te çojne ne dy perfundime : ja per tu treguar çdo hollesi qe u duhej gjakatareve, ja per te mos u ndodhur aty diten e gjemes nga frika e ndonje hakmarrjeje. Pra ato ishin ne dijeni te plote te gjemes qe do te ndodhte.
Shqiptaret ortodokse te fshatrave çame Foto Kiço, Kristo Foti, Koço Nikolla, Lefter Shtrungari, Nikolle Çeno Nikolle Skapera, dr. Spiro Kurti, nen urdhrat e Major Kranjait pas nje mbjedhjeje ne Mitropolin e Paramithise dolen neper rruge e njoftuan : Urdherohen te gjithe ata qe kane arme ti dorezojne menjehere, se qetesine do ta mbaje ushtria. Askush mos te kete frike. Kedo e quajme vella ; duam te bashkepunojme dhe te ndihmojme njeri tjetrin. Rreth mesdites çetat e perbera nga ekstremistet ortodokse shqipfoles ne sherbim te Greqise te perbera nga Çomenjte, Dokenjte, Pandazenjte(suliote), Dhimo e Sotir Pasko, Kristo Manuri, Petro Bazakua, Thoma Façua, Prift Andoni, teshaqepesje Athina Paço, samareberesi Çil Çoni, Cil Kutupi, Din Jot Barba, vellezerit Dhimo e Gaq Pashko(nga familja e te cileve rrjedh edhe familja e grekomanit te terbuar Gramoz Pashkos qe ska lene gur pa kthyer permbys ne Shqiperi), Dhimo Kasari, Jan Kulla, Jorgaq Boçari, Sotir Boçari(niperit e te sterfolurit Grekoman Marko Boçarit), Jot Keno, Kalope Baburi, Koste e Nikolle Kulla, Nikolle Paço, Nikolle Rafti, Stavro Kasari etj. Keta vrares se bashku me ushtrine greke kryen masakren e tmerrshme te Paramithise. Por ishin ata qe e drejtonin ushtrine greke sepse vetem ata e njifnin qytetit me imtesi sepse kishin vite qe i hanin buken çamit, dhe kur erdhi momenti e therren si dash.
Duke kerkuar shpetim si i mbyturi qe kapet nga floket e tij, plot çame dyndeshin neper shtepite e te krishtereve zotimemarres, si ne ate te Jot Barbes etj. Por per habine e tyre ata vete ua hanin koken te paret, duke i therrur dhe masakruar. Keta sadiste motren e Hasan Behlulit, tre djemte e Hasim Dinos, nder ta dhe nje 5 muajsh- te shoqen dhe 2 bijat e Rexhep Malit, Ihin dhe Lihin i gozhduan me gozhde ne murr si Krishti ne kryq, dhe pasi therren Mulla Çenin argetoheshin me te bijen e tij. (Fletorja “Zeri i Çamerise” nr. 7 Tirane dt. 8.10.1946, fq. 2)
Andon Doko, Koste Rafti nga fshati Lugat i çamerise mberthyen dhe burgosen Shefqet Sulejman Himin(dtl. 1926)
Hare e Nikolle Çoni nga fshati i krishtere Hojke i çamerise, Vangjel Doko, Koste Rafti etj pasi hengren e pine rreth 2-3 ore rresht ne shtepine e myftiut Hasan Abdullahit therren ate, te shoqen, te bijen, dhe te birin.
Taq Shtrungari thelezoi 80 vjeçarin Shaban Gaxirin, e plot te tjere; tregon sesi u fsheh setoku me Ilmaz Muhtarin, dhe Tahsin Muhedinin, mes trareve ne tavan, dhe sesi e nxorri pabesisht miku i tij shqiptar ortodoks Thoma Faço.(Deshmia ruhet ne arkivin personal te Ibrahim D. Hoxhes)
Fatime Prronjo per te shpetuar te bijen Shuquranen nga perdhunimi i Dhimo e Sotir Paskos u dha atyre gjithe çkishte 30.000 dhrahmi, 2 gjysme lire floriri, nje pale vathe ari, nje unaze floriri, dhe çdo send qe u pelqeu. (Fletorja Bashkimi nr 678 Tirane, dt. 4.3.1947 fq. 2)
Rina, gruaja e Foto Raftit u tha zervistev qe Hasan Abdullane ta benin copa-copa.
Koço Nikolla nga fshati Vejnik pasi hengri e piu te shtepia e muftiut Hasan Abdullahit bashke me disa oficere greke, qete qete u çua morri nje gershere qe gjeti ne raft dhe duke qeshur ju afrua muftiut, dhe i tha : Me kete gershere njerzve te tu, do tu presim hundet, veshet e do tu qitim syte. Me te vertete do te beni ate qe thua tha muftiu? Me te vertete, pse per genjeshtra kemi ardhur ne ketu? tha Koçua i egersuar. (Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek Ibrahim D. Hoxha)

FILLIMET E GJENOCIDIT CAM MASAKRA E DERVISHANES 1772


FILLIMET E GJENOCIDIT ÇAM
MASAKRA E DERVIZIANES (DERVISHANES) 1772

SHKRUAN : ABEDIN RAKIPI

( Studiues i çeshtjes çame)

Banoret e nje fshati ne krahinen e Sulit te Siperm mohuan krishterimin dhe pranuan islamin. Duke qene se ata pranuan islamin, ata krijuan edhe shume marredhenie te mira me fshatrat e tjera çame te Sulit te poshtem. Shkembime te ndryshme tregtare, ekonomike dhe martesore filluan te beheshin me fshatrat e tjera muslimane te Çamerise dhe sidomos te Paramithise, dhe Margelliçit qe ishin perkatesisht dy, dhe nje ore e gjysem larg nga kryeqendra e Sulit te siperm ku jetonin edhe kleftet ortodokse Suliote. Me lidhjet martesore, dhe shkembimet e ndryshme tregtare ekonomike numri i banoreve te fshatit kaloi nga 100 ne 200 familje muslimanesh çame. Suliote qe kontrollonin gjithe krahinen me briganderine e tyre nuk e kishin me sy te mire pranimin e fese se Osmaneve dhe Çameve nga ky fshat. Ata disa here kishin provokuar banoret e ketij fshati duke vrare banore te pafajshem, dhe duke i marre vajzat e reja si robina ne malet e tyre. Por fakti kryesor ishte se Suli i siperm ishte kthyer ne nje ferr per çamet muslimane dhe per Turqit ishte i pakontrolluar dhe jashte autoritetit te Perandorise Osmane. Ne kete menyre te gjithe banoret e Dervizianes e dinin se nuk kishte askush per ti mbrojtur ata dhe duke qene se ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga Suliotet ata ishin te detyruar qe ti paguanin haraç Sulioteve. Por Suliotet nuk mjaftoheshin vetem me haraçet dhe me taksat qe ju kishin vene çameve te Dervishanes por ata rrembenin shpesh edhe vajza te reja çame muslimane, dhe i merrnin me vete ne shtepite dhe kishat e tyre. Bile ata i perulnin shume çamet e Dervishanes duke i share per faktin se kishin pranuar islamin dhe duke i quajtur tradhetare te Kryqit. Keto çnderime te padurueshme bene qe çamet mos te duronin me dhe ngrinin krye kunder krimineleve ortodokse Suliote, dhe te vrasin disa prej tyre kur ishin futur ne fshat per te grabitur pasurite e çameve. Suliotet kete rast e prisnin me zell te madh ndaj edhe te mbledhur ne nje nga kishat e Sulit ne 26 Korrik 1772 ne diten e celebrimit te Agia Paraskivia ( Shen Parashqevis) zgjollen 700 luftetare per te masakruar fshatin rebel musliman. Sapo arriten ne fshat ata sulmuan fshatin nga te gjitha anet, dhe duke qene se burrat e fshatit nuk ishin ne gjendje te parballonin sulmin e Sulioteve, per shkak te numrit te tyre te paket, dhe te befasise se Sulioteve, fshati rra ne duart e Sulioteve te cilet pa asnje pike meshire i therren te gjitha burrat dhe djemte e rinj te fshatit duke mos lene asnje pa e kaluar ne thike, dhe pa ja prere koken. U lane gjalle vetem femijet grate, dhe plakat sepse edhe burrat pleq u kaluan ne thike dhe u therren. Pasi rrembyen te gjitha vajzat e reja çame ata menjehere deportuan te gjithe te mbijetuarit e masakres se Dervishanes duke i debuar ata nga Krahina e Sulit. Te gjithe grate, dhe jetimet e mbijetuar te Dervishanes u vendosen, ne Arte dhe nje pjese e konsiderueshme e çameve te Artes e kane origjinen nga Dervishana ose Derviziana ne greqisht. Fshati pas deportimit dhe masakres se çameve u popullua nga Suliotet. Pas maskres se Dervishanes governatori i atehershem i Artes i shpalli lufte Sulioteve i indinjuar nga masakra e vellerzerve te tij te gjakut dhe te fese, çamet. Kjo masaker shenon nje nga masakrat dhe spastrimet e para etniko-fetare te gjenocidit çam dhe ishte orkestruar nga kleftet Suliote nen urdhrat e kishes ortodokse greke. Kjo masaker do te shenonte therrjen, çnderimin dhe deportimin e 200 familjeve çame muslimane, fshati i te cileve do te popullohej pastaj nga kleftet Suliote. Eshte per tu theksuar fakti se nje nga familjet qe banonin Sulin ne ate kohe ishte dhe familja e Tusas Zerva, familje nga e cila rrjedh edhe Napoleon Zerva i cili gjate luftes se dyte boterore do te perfundonte vepren famekeqe te filluar nga stergjysherit t tij duke masakruar gjithe çamet dhe duke i deportuar nen hijen e thikave, grate dhe jetimet çame mbetur pa burra, dhe baballare. Ne te njejtin vit, pra 1772 Kapedan Sulejman Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri ne krye te 9000 çamerve do te rrethonte Sulin, duke vrare shume klefte Suliote dhe duke djegur Sulin por pas djegjes se Sulit Sulejmani kampoi ne malet e Sulit dhe u sulmua ne befasi dhe u fut ne kurth nga kleftet Suliote nen komanden e strategeve ruse, te cilen kishin organizuar edhe kryengritjen e Morese ne vitet 1768-1770, kryengritje kjo e shtypur po nga Kapedan Sulejman Çapari ne krye te nje ushtrie prej 10.000 shqiptaresh ku pjesen derrmuese te saj e perbenin çamet. Eshte shume e rendesishme per popullsine çame te emigruar nga vatrat e saja, dhe me banim momentalisht ne Shqiperi apo gjetke qe te vihet ne dijeni se gjenocidi çame nuk ka filluar ne 1821 me revolucionin grek ku Suliotet dhe Greket filluan te masakronin te gjitha fshatrat jugore te Çamerise, as ne 1913 ku pas shembjes se Perandorise Osmane te gjithe çamet e Janines, Artes, dhe ata te Çamerise lindore, jetuan makabrat me te tmerrshme nen hijen e thikave dhe kryqit, as ne 1944 me masakren e madhe te Suliotit Napolon Zerva por shume dekada me pare, ne vitet 1750 kur çami Seit Çapari nga familja fisnike e Çaparenjve te Luaratit ne Çameri, dhe Delvinioti Mustafa Koka do te rrethonin Sulin, duke vrare shume Suliote, sepse keta te fundit i kishin vene taksa muslimaneve çame te Margelliçit, dhe nqs keta te fundit si paguanin ata kryenin krime nga me monstruozet. Edhe Ali Pashe Tepelena sulmoi Suliotet sepse keta te fundit kishin sulmuar fshatrat muslimane te Çamerise, gjate mungeses se Aliut, dhe me sakte fshatrat e Margelliçit qe eshte nje ore e gjysme ne kembe nga malet e Sulit. . Po te lexojme historine e Çamerise do te kuptojme qarte se çamet pjesen derrmuese te luftes se tyre e kane bere kunder Sulioteve dhe Arvaniteve, duke qene se keta te fundit luftonin per kryqin dhe per nje Greqi te Madhe, ndersa çamet per Çamerine, dhe mosvaresine e tyre nga kleftet Suliote dhe nga kuçedra ballkanike, (Kisha Ortodokse), te cilet luftonin per nje Greqi te Madhe, ose Megali Idea deri ne lumin Shkumbin, ndersa çamet dhe Shqiptaret e tjere per Shqiperine dhe Çamerine deri ne Arte.

SHKRIME KRIJIMTARI DHE LETERSI ÇAME